Abeslariak

Gayarre Garjon, Sebastian Julian

Spirto gentil abestuz beka irabazi zuen. Borondatea zen Gayarraren ezaugarri nagusienetakoa. Zerbait eskuratzeko asmoa zuenean mugarik gabeko iraunkortasuna eta sendotasuna erakusten zuen. Lazaro Maria Puig izan zen Kontserbatorioko bere kantuko irakaslea. Gayarrek ederki aprobetxatu zituen horren aholku eta ikasgaiak, baita maiz ikusten zuen Hilarion Eslavarenak ere. Madrilen Pepe Gainza Nafarroako pianista gaztea ezagutu zuen. Horrek antolatu zuen Gayarreren debuta Tuterako jaietan, Luz y Sombra zarzuela abesten. Erdietsitako arrakasta ekonomikoari esker Zaragozara joan zen, bertan hondamendia gertatu zelarik.

Gayarre hirugarren mailako bagoi batean ezkutaturik iritsi zen Madrilera. 1868ko iraileko iraultzak Kontserbatorioko beka guztiak bertan behera utzi zituen. Kale gorrian gelditu zen inolako baliabiderik gabe eta ezin zuen Hilarion Eslavarengana jo, hori ere pobrezian bizi baitzen. Bere ideial aurrerakoiak zirela eta, errepublikarren alde egin zuen hauteskundeetan. Hizlari modura aritu zen eta Saladeroko kartzelan egon zen preso.

Egoera eskas horren aurrean, Iruñeara itzuli zen. Itxuraz, indar boteretsu batek arrakasta eta ospera eramango zuen sakrifizioaren bideari berriz ekitera behartzen zuen. Conrado Garcia eta Joaquin Maya, hasierako babesleak, bere susperraldiaren sustatzaileak izan ziren. Bi kontzertu antolatu zituzten eta Gayarrek bertako abeslariekin aritu zen kontzertu horietan. Lorpen handia eta arrakasta ekonomikoa erdietsi zituen.

1869an Nafarroako Foru Aldundiak Italian ikasketak egiteko mila pezeta eman zizkion. Irten aurretik bere Erronkariko familiari laguntzeko bi mila erreal bidali zizkion. 1869ko maiatzaren 25ean iritsi zen Milanera.

MEL

Lamperti izan zen bere Milango irakaslea eta azterketa zorrotz baten ondorioz onartu zuen. Madrilen hasi zen Gayarre italiera ikasten eta ondoren idazle eta olerkari entzutetsuenak irakurtzen jarraitu zuen. Hizkera garbia, esaldi argiak eta ahoskatze zehatza eskuratu nahi zituen. Erromantzeen letrak ozenki irakurtzen zituen behin eta berriz. Hitz guztiak letreiatzen zituen, buruz ikasi eta esaldiari intonazio egokia emanez deklamatzen zituen. Garaiko argumentu, letra eta musika guztiak ikasten zituen. Parisen, sistema bera errepikatu zuen opera frantsesekin ezin hobeto egin arte.

Halako egun batean, Lamberti irakasleak behar bezala prestatua zegoela esan zion Juliani. Behin ikasketak bukatu eta gero, Varesse antzokirako hitzarmena aurkeztu zion. Feria denboraldia ehun eta hamar liren truke, hogeita bi ogerleko alegia. Gayarrek onartu egin zuen.

Debuta Verdiren I Lombardi operarekin egin zuen, bigarren mailako papera antzeztuz. Hondamenditik at gelditu zen bakarra bera izan zen. Publikoak tenorea gogoko zuenez, enpresak Elixir de Amor abestea proposatu zion. Gayarre, bere buruaren jabe, gaitasun osoz abestu zuen. Lehen unetik auditorioaren jabe egin zen. Behin betiko epaiketa egiteko publikoa hirugarren ekitaldiko erromantza ospetsuaren zain zegoen, Una furtiva lágrima delakoa. Esaten dutenez, eszenatokira irteteko zain zegoela Erronkaritik zetorren telegrama jaso zuen. Ezbehar baten berria zen: "Izugarrizko atsekabez, zure ama gaixoa hil egin dela adierazten dizut. Nire atsekabe sentikorrenarekin. Gregorio" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Orkestra erromantzaren lehen konpasak jotzen hasi eta eszenara irten zen. Gayarrek bere mina adierazi zuen eta ez Nemorinok sentitzen zuena maite zuen emakumearen erdeinuagatik. Publikoa liluraturik gelditu zen sentimenduzko altxor guzti horren aurrean eta bukatzean izugarrizko txaloaldia eskaini zioten, zoramena eraginez. Gayarreren drama, notizia krudela, bastidoreetatik publikora zabaldu zen, ordurarte ezezaguna zen artistarekiko sinpatia sentimendu bortitza sortaraziz. Berekiko zuten estimua adierazteko aldagelak bete zituzten.

MEL

Varessetik Trevisora eta Milango Carcamo antzokira, 1870. Ondoren Parma eta Cremona, Erromako Apolo antzokia eta Genoba. Hiri horretan Mariani irakasle ospetsua ezagutu zuen eta lehen aldiz Donizettiren Lucrecia Borgia abestu zuen Pascal Damianirekin. 1872 urtearen hasieran Sevillatik deitu zioten. Sonámbula, Ruy Blás eta Ernani abesten ditu. Gregorio Garjon lehengusuaren laguntzarekin bere aita iritsi zen, semea lehen aldiz abesten entzuteko. Ondoren Bolonian Tannhaüser abestu zuen. Erroman, 1873ko denboraldian, La Africana eta Petrellaren opera berriarekin Manfredo. Paduako arrakasta izugarriak San Petersburgoko ateak ireki zizkion. Enpresari handiek Gayarreren igoera guztiz azkarra jarraitzen zuten. Milango Scalako arduradunek bere aurrerapenak aintzat hartu zituzten eta zehazturiko mailara iristeko zain zeuden munduko publikorik adituenari aurkeztu ahal izateko, artista erabat hondoratu edo ospetsu bihurtzen duen publikoari alegia.

MEL

Irailaren 25ean San Petersburgora iritsi zen, Errusiako bi hiriburuetan bi hilabete eman behar zituelarik. Bere errepertorioan hainbeste arrakasta eskaini zizkion obra eraman zuen, La Favorita. Moskun Adelina Patti handiarekin abestu zuen. Publikoa erabat hunkiturik gelditu zen eta horrek 1874-1875eko hitzarmena lortzeko aukera eman zion. Urte horretako udaberrian Vienan abestu zuen berriz ere Pattirekin. Ondoren Palermoko denboraldia. Gayarreren karrera oso bizkorra izan zen eta Italiako lirikan iraultza sortarazi zuen. Ordurako tenore handia deitzen zioten.

Baina titulu hau Scalan berretsi behar zen. Bere obra kutunenarekin, La Favorita, egin behar zuen debuta . Debutaren eguna iritsi zen, publiko adituaren aurrean. Tenore handiak titulua aise irabazi zuen, eta Milango biztanleak bere xarmarekin erakarri zituen. Filippo Filippe kritikariak horrela zioen bere epaian: "... hitz batean, atzo gauen Scalan ez ginen artista baten debut soil batean egon, kantu munduko jenio baten kontsakrazioan baizik" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Gau berean, Gayarre Biffi izeneko kafetegian zegoelarik, izugarrizko jendetza bildu zen, Victor Manuel Galerietan tenore miresgarria kafea hartzen eta jaten ikusteko. Guzti hau 1876ko urtarrilaren 2an gertatu zen.

MEL

La Favorita, Los Puritanos eta La Lega antzeztu ostean, Ponchielli maisu ospetsuaren La Gioconda estreinaldia etorri zen. Ponchielli Gayarreren lagun handia zen eta entseguak hasi baino lehen astiro entzutea proposatu zion. Ponchellik pianorako entzunaldia eskaini zuen. Maisuaren galderen aurrean Gayarrek esan zuen ez zela opera bat epaitzeko gai. Sekulakoa iruditzen zitzaion, hala ere huts larri bat zuen: opera guztian zehar ez zegoen tenoreak bakarrik abesten zuen unerik. Maisuak lanari ekin zion eta Enzo-ren erromantza ederra idatzi zuen, bigarren ekitaldian. Estreinaldia Gayarrarekin eta Mariani-Masi ospetsuarekin izango zen. Entseguetan Gayarre eta Ponchielli eta operako zuzendari zen Faccio maisuaren arteko tira-birak sortu ziren. Aipaturiko erromantza oroitarazlearen ondoan abestu behar omen zen publikoak hobeto entzuteko. Gayarrek aldiz, itsasontzi gainean abestu behar zela mantentzen zuen, atzealdean eta eszenaren testuingurutik irten gabe. Tenoreak, artista dotorea zela erakutsiz, amore eman zuen. Baina momentua iritsi zenean itsasontzira igo zen lasai-lasai, zuzendariaren keinuei batere kasurik egin gabe. Publikoaren artean sortarazi zuen zirrara egundokoa izan zen. Errepikatzea eskatu zioten eta itsasontziko erromantza, orduan deitu zioten bezala, gaueko ospakizun handiena bihurtu zen. Denboraldia bukatu zenean Gayarre Hegoamerikara joan zen.

MEL

Denboraldi ospetsu horren ostean, Gayarre kontinente berrira joan zen. Isidoro de Fagoagaren hitzetan: "Zazpi urtetako karrera ikusgarria zeraman Gayarrek, 1876ko udaberrian Milanetik abiaturik Buenos Airesera iritsi zenean, Colon antzoki zaharrean urtero ospatzen zen denboraldi ofizialean parte hartzeko" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Aurkezpena maiatzaren 14ko gauean egin zuen, Milango Scalan ospetsua egin zen La Favorita obrarekin hain zuzen. Publikoaren ikusmina izugarrizkoa zen eta ez zen atsekabetuta gelditu. Lehen hiru ekitaldietan zehar publikoaren berotasuna areagotzen joan zen. Azken ekitaldian "ahots liluragarriarekin" Spirto gentil aria zaila abestu zuenean auditorio guztia zutik jarri eta izugarrizko txalo zaparrada beroa eskaini zioten. Estrada, Cane, Bosch, Wilde eta Hector Varela bezelako kritikariek goraipamenez atondu zuten. Gayarrek denboraldi guztian zehar aurreztu zuen dirua Buenos Aireseko elkarte ongileei eman zien. Bere nahia bestelakoa bazen ere, Gayarre ez zen berrio Ameriketara bueltatu. Gai horrekin lotutako azken kontuak "Chiquito de Eibar" tenorearen lagun eta miresle zen pelotari ospetsuak bideratu zituen. Chiquito de Eibar, Indalecio Sarasqueta alegia, Erronkarira joan zen Gayarre ikustera, Colon enpresaren ordezkari gisa, eta, Erronkariko frontoian ere jolastu zuten. Arratsaldean herri bazkaria eta dantzaldia ospatu zituzten. Frontoian hoztu egin zen eta Alhama de Aragonera joan behar izan zen sendatzera. Amerikara egin zuen bidai bakarrean La Plata eta Rio de Janeiron ere arrakasta izugarria erdietsi zuen.

MEL

Amerikatik bueltatu zenean Milango Scalara itzuli zen Los Hugonotes, Ana Bolena, Lucrecia Borgia eta La Fuerza del Destino obrekin. Bere agurra eromena izan zen. Une horretan enpresari guztiak lehia bizian zeuden, Gayarreren antzezpenak munduko antzoki nagusienetara eraman nahian.

1877ko udaberrian Londreseko Covent-Gardenen debuta egin zuen. Arrakasta izugarria izan zen eta zazpi denboraldi jarraian abestu behar izan zuen. Gayarrerik gabeko denboraldia ulertezina eta imajinaezina zen. Publikoaren artean oso estimatua bilakatu zen eta gizarteko talderik nabarmenen aretotan antzezteko nahi zuten.

1877ko udazkenean, Erronkarin oporraldiak igaro ondoren, Madrilera joan zen Errege Antzokian debuta egiteko. Baina Gayarre oso sentikorra zen eta arantza zeukan bihotzean sartuta. Itzuli zenean, unerik gorenean, bigarren aitatzat zeukan Conrado Garcia hil zen Iruñean. Madrileko debuta urriaren 4ko gauean izan zen. La Favorita abestu behar zuen Elena Sanz, Bocolini eta Ordinasekin. Arrakasta ikaragarri horrek Gayarreren ospea Espainia osoko zokoetara zabaldu zuen. Hilarion Eslava jauna ezin izan zen Errege Antzokira joan bera entzutera, minak jota etxean sartuta baitzegoen. Gayarre bere etxera joan zen lortutako arrakastaren berri emateko. Biak bakarrik zeudela Eslavak nahi izan zuen guztia abestu zuen. Horrelakoa zen Erronkariko tenorearen arima xumea. Bere aita, Mariano Gayarre jauna, Madrilera joan zen Gabonak berarekin igaro eta abesten entzuteko, Gayarrek izugarrizko poza hartu zuelarik. Abenduaren hasieran iritsi zen, bere iloba Pedro Maria Garjonek lagunduta. Gau horretan bertan La Africana abesten zuen eta palko aurrealdean eseri zituen. Antzokia gainezka zegoen. Bere lagunartekoak tenore handiaren poztasuna ikustean, zergatia galdetu zioten. Lagun bati zera esan zion: Munduan gehien maite dudan pertsona antzokian dago. Oihalaren beha-zulotik begiratu zuten. Besteak dama misteriotsua izango zela pentsatu zuen, amodio erromantikoren bat. Baina Gayarrek erabat hunkiturik esan zion: Nire aita da. Bietatik bera da zaharrena. Lagunak bat-batean berria zabaldu egin zuen. Begirada guztiak hara zuzendu ziren. Baina Mariano bere ilobarekin lasai hitz egiten zegoen, sortarazi zuen ikusminaz ohartu gabe. Laugarren ekitaldian O Paradisso! erromantza bikaina abestu zuenean, auditorio guztia beroturik txaloak eskaini zizkion palkoan zegoen adineko gizon sendoari, baina horrek semeari begiratzen zion soilik. Gayarreren aita abesten zuen gau guztietan egon zen eta Errege Antzokiko giro erromantiko horretan ospetsu izatera iritsi zen. Esaten denez publikoaren artean beti zegoen horrelakoak esaten zituen emakumeren bat: "Horrelako beste bat egiteko gai izango bazina..." (Itzulpena gazteleratik moldatua) eta Gayarren aitak zera erantzun omen zion: "Andrea, horrelakoak ez dira errepikatzen" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Halako egun batean, lagunartean Gayarreren ospeari buruz hitz egiten ari zirela, Pepe Gainzak aitari zera galdetu zion: "Zuri aitona, zer iruditzen zaizu esaten den guztia?" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Nahiz eta kontuak entzun eta isilik geratzea nahiago izan, bere pentsamendua adierazi zuen: "Etxekoa bezalakoa bat ere ez" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Esaldi hau ospetsu egin zen Errege Antzokian. Horrela, abeslari entzutetsua hil zenean, Erronkarira iritsi ziren lore-koroen artean aipaturiko esaldiak urrezko letrekin distira egiten zuen konpositore ospetsuaren emaztea zen Joaquina Barbierik bidalitako lore-koroan alegia.

MEL

Espainiako hiriburuko denboraldia arrakasta izugarriarekin bukatu zuenean, hurrengorako kontratatu egin zuten. Lehen obra Meyerbeer-en Los Hugonotes izan zen. Benetako gertakari artistikoa izan zen. Maisu-zuzendariak Franco Faccio, Fco. Barbieri eta Tomas Breton ziren eta artistak Reszke, Scalchi-lolli, Pasqua, D'Angeri, Gayarre, Tamberlick, Lasalle, Verger eta Kaschman. Prezioen igoera zela eta, Los Hugonotes obraren antzezpena hasi zuenean publikoaren jarrera guztiz mehatxatzailea zen. Lehen eszenak hoztasunez entzun ziren. Gero Gayarre agertu zen 'raconto' delakoa abesten izugarrizko trebetasun eta leuntasunarekin; orduan auditorio guztian txalo zaparrada ozena entzun zen. Agurrak bere ibilbidean garai berezia izan zuen. Bertan lagun ugari bildu zen, Erregeetatik hasi eta eskolako gazte jenderaino, paradisuko harpidedun betierekoa. Emanaldi horretako errepertorioan La Favorita obrako lehen eta laugarren ekitaldiak zeuden, Spirto Gentil- en erromantza eta Los Hugonotes delakoaren azken ekitaldia. Urrezko armarria zeukan bilduma artistikoa eman zioten. Lehen orrialdean, garaikoa tribuno handia eta Gayarreren laguna zen Emilio Castelarrek idatziriko eskaria zegoen, Madrilen geldi zedin eskatuz. Bilduma sinadurez beterik zegoen. Gayarrek Parisko denboraldian Thomas maisuaren Francesca di Rimini estreinatzeko hitza eman zuen. Londresko denboraldian abestu zuen eta udara Irun, Donostia eta Hondarribian igaro zuen.

MEL

Parisko enpresak ez zuen Gayarrerekin hitz egindakoa bete, Thomas maisuak ez baitzuen bere opera bukatu, eta Madrilek Gayarre gabe denboraldia ireki zuen. Publikoak bultzaturik enpresaren ordezkari zen J. del Villar Gayarreren aurrean aurkeztu zen. Azkenean, Errege Antzokira itzuli zen bertako bost tenore gaixo zeudelako. Los Puritanos lanarekin debuta egin zuen. Publikoak hoztasunez jaso zuen, paradisukoak ez bezela. "Madrilek" ez zuen emandako hitzaren balorea ulertzen. Jarrera horren aurrean Gayarrek ezin izan zuen abestu eta Errege Antzokitik alde egitea erabaki zuen. Baina bere lagunen eta publiko leial eta adituaren erreguei esker, atzera egin zuen. Irain-ordearen emanaldiaren arrakasta etengabea izan zen. Denboraldi guztian zehar Los Puritanos obra hamasei gauez abestu behar izan zuen. Guzti horren ondoren gertaera handia etorri zen, Lucía de Lammermoor obraren errepresentazioa Julian Gayarre eta Adelina Pattirekin. Artista ospetsu horien arteko lehiaren oroitzapena urte askotan zehar mantendu zen. Denboraldia Wagner-en Lohengrin lanarekin bukatu zuten. Gayarreren eta maisu alemaniarraren musika eztabaidagarriaren garaipena erabatekoak izan ziren.

MEL

Madriletik Valentziara.

Valentziako arrakastatik Sevillara, bertan hain maite duen Hilarion Eslava maisu nafarraren Misererea abesten duelarik, leporaino beteriko katedralean. Erabateko arrakasta erdietsi zuen San Fernandoko antzokian eta lore eta txalo arteko agurra.

Berriz ere Londresen. Covent-Gardenen El Profeta eta Freyschütz abesten ditu betiko arrakasta eskuratuz. Hemendik Nafarroako Erronkari ibarrera joaten da atseden hartu eta herri guztiarekin plazan bazkaltzera. Amerikatik proposamen ugari jaso zituen baina ez zuen bat bera ere onartu. Bartzelonako Lizeokoa kontutan hartu zuen. Pepe Elorrioren telegrama adierazgarria zen: "Gure gizona Favorita abesten, Lizeoa, deskriba ezina den txaloaldia. Bukaerako erromantza, publikoa zoratu beharrean. Pepe" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Los Hugonotes eta betiko Favorita obrekin Palma de Mallorcara joan behar izan zuen. Azken gauean musika eta kandela artean antzokitik Mallorcako Zirkulura arte eraman zuten, azken horretan izugarrizko afaria oparitu ziotelarik.

MEL

Montecarlon Albani, Schalchi-Lolli, Faure eta Maurel bezalako goi mailako tenoreekin abestu zuen. Erromako Apolo antzokiko enpresariak deitu egin zion Donizettiren Il Ducca d'Alba hil ondoko lana estreinatzeko. Erabateko arrakasta lortu zuen. Prentsak eta publikoak artista erabat goraipatu zuten.

MEL

1881eko bukaeran Julio Enciso eta Luciano Urizar enpresari bizkaitarra Bartzelonara joan ziren. Urizarrek Gayarre Bilbon aurkezteko konpromisoa hartu zuen. Gayarrek ez zuen bilbotarraren sekulako baldintzak onartu nahi izan baina hitza eman zion. Agurrean, zera erantzun zion Gayarrek: "Apirilaren 9ra arte, orduan hasiko baita denboraldia. Bertan izango naiz. Erregearen hitza daukat" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Erromako denboraldia ohorez josirik bukatu ostean, Bilbora iritsi zen Pepe Elorriorekin. Aurreko egunean Urizar enpresaria hil egin zen. Julio Enciso eta Marcelino de Goicoecheak hartu zuten Gayarre eta gertatutako guztia azaldu zioten. Gayarre oso hunkiturik gelditu zen ezbehar horregatik eta Luciano Urizarren familiaren egoerarekin, artisten kontratuak zirela medio horren egoera ez baitzen batere xumea. Gayarrek guztiaren ardura hartu zuen, entseguena ere. Denboraldiak iraun zuen hilabetean hogei emanalditan abestu zuen. Bilboko publikoak begi onez jaso zuen, gizon eskuzabala baitzen eta artista ospetsu gisa mirespena adierazi zioten.

Baina Bilbon ez zuen debuta antzokian egin, San Nicolas elizan baizik. Bilbo osoa zegoen Luciano Urizarren hileta elizkizunean. Korotik abestu zuen Stradellaren aria di Chiesa melodia ederra. Denboraldi horrek Bilboko antzokian une garrantzitsua suposatu zuen. Azkeneko gauean, opari, txalo eta lore-koroen ondoren, etxera lagundu zioten kandela handi, musika eta koheteekin batera, kalean zegoen jendeak zoramenez txalotzen zuen bitartean.

Gayarrek Bilbon lagun bikainak zituen. Baina aipatzekoa da Domingo Sagarminaga jauna, musika izugarri maite zuelarik Gayarrerekiko benetako idolatria sentitzen baitzuen. 1890eko urtarrilaren lehen egunetan hil ziren biak. Bilboko denboraldi horretako Gayarreren argazki bat gordetzen da ondorengo autograforekin: "Maria Antoniari, bere lagun Julian Gayarreren oroigarri. 1882ko maiatzak 15, Olaveaga." (Itzulpena gazteleratik moldatuak).

Bilbon Gayarre Antzokia zegoen baina 1890an eraitsi zuten. Hemendik gertu izen bereko beste bat eraiki zen, gaur egun zinea delarik.

MEL

1882ko uztailean, Gayarrek bere hitza mantenduz, Iruñera joan zen. Nafarroako hiriburuan eman ziren kontzertuetan parte hartu zuen. Harrera izugarrizkoa izan zen. "Iruñea zoratu beharrean eta suturik zegoen Gayarrerekin" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Gayarre, Sarasate, Zabalza eta Guelbenzuk hartu zuten parte kontzertuetan eta Arrieta maisuak Chapiren Fantasía morisca delakoa zuzendu zuen. Gayarrek Erronkariko famili guztia gonbidatu zuen eta bere aita buru zela iritsi ziren. Egun politak izan ziren. Iruñea hunkiturik zegoen Nafarroako seme ospetsuen elkartze artistiko hori zela eta. San Fermin festak bukatu zirenean, Gayarrek udaren beste zatia Donostia eta Irunen igaro zuen. Bertan jaso zuen bere aitaren larritasunaren berri. Bere besoetan azken arnasak emateko garaiz iritsi zen. Hildakoaren olio-pintura egitea eskatu zuen eta Erronkariko logelan jarri zuen.

MEL

Portugalerako bidaian Madrilen gorabehera bat eduki zuen. Errege Antzokian Londresko Marcela Sembrich lankideak abesten zuen. Gayarre agurtzera joan zen eta Rovira enpresariak modu txarrean jaso zuen. Gayarrek ez zuen jarrera hau onartu eta bien arteko liskarra sortu zuen. Mindutako enpresariak hainbeste arrakasta eskuratu zituen antzokitik Gayarre bota egin nahi zuen. Bertako lagun batzuk istiluan esku hartu eta lehiakideak banatu egin zituzten. Haserrea zabaldu zen musika munduan eta enpresak ondorio latzak sufritu zituen.

1882ko azaroaren 6an Lisboan egin zuen debuta La Favorita lanarekin. Betiko arrakasta eskuratu zuen eta eserleku guztiak aurrerapenarekin agortu ziren. Hiru hilabetez egon zen abesten, Oportorekin txandakatuz. Gau batean, arrakasta une gorenean zegoenean, lora sorta eder bat erori zen eszenatokira. Gayarrek etxera eraman zuen. Loren artean kutxatila txiki bat aurkitu zuen eta bertan hiru harri-bitxi zituen (errubi, diamante eta zafiro) urrezko eraztun ederra zegoen. Hau izan zen Gayarrek hil arte erabili zuen eraztun bakarra.

1883. urtearen hasieran, otsailean alegia, Napoli hirira joan zen. Hemen hiltzeko zorian egon zen. Publikoa erabat erotu zen bere La Africana- rekin. Napoliko gazte oparoenek arrakasta ospatzeko Possilippon otordu ederra eskaini zioten. Napolira itsasontziz itzuli ziren. Gau-ihintz heze eta lazgarriak kalte egin zion. Malariaz gaixotu zen. Medikoek bere egoera oso larria zela baieztatu zuten. Lago maisua eta Enrique Laban lagunak bere ondoan egon ziren sukarrak jota egon zen bi asteetan zehar. Torregreco herrian sendatu eta indarberritu zen. Diotenez, hil zorian zegoenean Pilareko Ama Birjinari zera agindu zion: sendatu ostean lehen aldiz bere aurrean abesteko zuela. Ez dakigu promesa hori benetakoa den, baina bere lehen emanaldia Pilareko eliza eta Ama Birjinaren aurrean izan zen.

MEL

1883ko ekainaren 23an Gayarre Erronkarira iritsi zen. Julio Enciso lagunari idatzi zion. Horrek gero "Memorias de Julián Gayarre" klasikoa idatzi zuen. Berez, Bilbon bizi zen. Erronkariko etxera gonbidatu zuen eta Hiru Behien Zerga ikusi eta bortuz bestaldeko Euskal Herria bisitatzeko aukera ere izan zuten. Enciso Erronkarira joan zen eta Gayarrerekin Ernazeko festara igo zen. Izabatik zaldiz igo ziren eta hogei bat kilometrotako bidai gogorra izan zen, Mendate Handiaren igoera eta Larrako karts-aren ibilbide malkartsuetan zehar. Juliok akta sinatu zuten autoritate eta lekukoen transkribapena egiten du: Miguel Ignacio Garces, Jose Garces, Felipe Ezquer, Melchor Labari, Javier Erlas, Fernando Urzainqui, Olivier Jacques, Bouneu Pierre, Diego Irigoyen, Julian Gayarre, Gregorio Garjon eta Barrena, Marias Garjon, Idazkaria. Bouneu Pierrek ere, Erronkaribarreko autoritateak dira, zerga jasotzen du. Egun zoriontsuak pasa zituzten Gayarreren herrian, mendietan ibilaldiak eginez, amurrain gozoak harrapatuz, antzerki lanak eta nekromantzia saioak eginez, non Enciso eta Gayarrek euren trebetasunak erakutsi ahal izan zituzten bertako bizilagunen aurrean. Abuztu hasieran, zaldiz Pirinioak zeharkatu zituzten eta ilunabarrean Atharratzera (Zuberoa) iritsi ziren. Zuberoa eta Nafarroa Beherako herrietatik barrena ibili ziren. Gero kostaldean ibili ziren, Donibane Lohitzunen eta Miarritzen. Bilboko festetan, Encisoren etxean egon ziren. 1883ko abuztuaren 23ko goizean Gayarrek bere testamentua idatzi zuen Bilbon. Napoliko gaixotasunak hausnartu arazi zion.

MEL

Berriz Lisboan. Bilbotik Donostia, Irun eta Hondarribiara bere lagunekin udara pasatzera. Garai honetakoa izan behar du Amute auzoan Gayarreri gertatutakoa, Teofilo de Arbeiza aitak, Pedro Garcia praktikanteari entzundakoa, honek bere gurasoei entzuna. Julian Gayarrek Amuten abestu omen zuen, kaputxinoen komentu aurreko plazan zegoen egurrezko gurutze baten aurrean. Gayarre lagunekin musean jolasten ari omen zen. Eta partida bukatutakoan abesteko eskatu zioten. Gaueko hamar t'erdiak aldera plazara irten zen. Gurutze aurrean La Favoritaren Spirto Gentil erromantzea abestu zuen, ahots-korda bikoitzen erresonantzia izugarriarekin, ahotsa gauaren isiltasunean Hendaiatik ere entzuten zelarik. Fraide kaputxinoak euren geletako leihoetara atera eta txalotu egin zuten. Bere gurasoei entzun zieten lekukoak oraindik bizi dira.

Garai horretan antzoki handietan abesteko jaso zituen eskaintza guztiak baztertu egin zituen; zenbait probintziatan abestu nahi zuen. Urria hasieran Zaragozara joan zen. Lehen agerraldia, zin egin zuelako edo bere aitaren aspaldiko nahiagatik, Pilareko Ama Birjinari eginiko bisita batean hala adierazi baitzion, Gounoden Ave María eta Righiniren La Salve abestu zituen, eliza gainezka zegoela. Leku sakratuari jendeak errespetua bazion ere, mirespeneko murmurioa nabaritzen zen. Kabildoko apaizek Ama Birjinaren zilar trinkozko irudi zoragarria oparitu zioten, eskaintzarekin.

Goya antzokian arrakasta izugarria. Inguruko kafetegiko aretoan egoteagatik ere sarrera ordaindu behar zen. Zaragozatik Malagara eta gero Granadara jo zuen. Hemendik Lisboara, San Carlos antzokira, eta aurreko denboraldian bezala arrakasta izan zuen. Erregeak Santiagoko Ordenako zaldun izendatu zuen, intsigniak oparitu zizkiolarik. Sari hau artista bati ematen zitzaion lehen aldia zen.

MEL

Parisen Los Italianos antzokian egin zuen debuta, 1884ko otsailaren bigarren hamabostaldian, Lucrecia Borgia lanarekin, Carolina de Cepeda artista espainiarrak lagundurik. Bukaeran, zutik jarrita publikoak txalo zaparrada izugarria eskaini zion. Aldizkarietako kritikariek Parisen artista ospetsu bihurtuko zuen epaia eman zuten. "Le Figaro"k kritika zabala argitaratu zuen. Victor Roger, Leon Kerst, August Vitu bezalako kritikariek Gayarreren artearen aurrean amore eman zuten. Arrakasta aurrera zioan. Gayarrek Frantziako hiriburuko areto guztietako gakoa zeukan. Leon Kerst-ek zera idatzi zuen: "Gayarre eta Pattik mundu lirikoetako Inperioa partekatzen dute" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Gounod maisuaren etxean abestu zuen eta bere lan batzuk entzundakoan hunkiturik besarkatu zuen. Denboraldia Los Puritanos eta Lucia lanekin jarraitu zuen. Gero zenbait gauetan Rigoletto.

Emankizun batetara Victor Hugo joan zen, ordurako adineko gizon ilustratua zena, bere bilobekin. Hau Gayarrerentzat arrakastarik handiena izan zen.

"Le Figaro"k Gayarreren omenez antolatu zuen festa egundokoa izan zen. Gonbidatuak Pariseko talentu, letra eta arteetako gaina eta lorea ziren. Festa hau "Le Figaro" egunkariak erredakzioan eskaintzen zuen bederatzigarrena zen. Aurrekoak koroatutako buru edo errege-gaien ohoretan egin ziren. Augusto Vitu musika kritikariak harrera honen zergatia azaldu zuen: "Gayarre jauna kantuko erregea delako" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Gayarrek harrera honetan bere errepertorioko pieza esanguratsuenak abestu zituen. Hurrengo egunean egunkarian gehigarria atera zen festaren berri emanez eta abeslaria eta gonbidatuen argazkiak eskainiz. Artista Dramatikoen Elkar Sorospenerako Elkartearentzat Trocadero aretoan kontzertua eskainiz agurtu zuen Paris. Bertan Sarah-Bernhard, Judit, Coquelindarrak, Delaunay, Saint-Germain eta Sibory biolin jotzaile famatuak hartu zuten parte. Gayarrek ikusleek eskatzen zutena abestu zuen. Bukaeran artistek oroitzapenezko urrezko domina eman zioten eta Elkarteko kide izendatzen zuen diploma eman zioten. Gayarrek Trocadero aretotik eskuzapien kulunka artean eta herritarren txaloen artean atera zen.

MEL

Parisetik Turinera jo zuen, Erakusketa Nazionala ikusi eta Regio antzokian abestera. Etengabeko arrakasta erdietsi zuen, Errege-erreginak eta Savoiako Amadeo jauna bera ikustera joan zirelarik. Uda iritsi zen eta kolera gaixotasunak agerpena egin zuen.

Gayarre, hainbeste maite zuen Erronkarira itzuli zen. Han egin beharreko proiektuak pentsatzen zituen: frontoi zoragarria, eskola berriak, Erronkari ibarra zeharkatzen zuen Nafarroako trenbide berriaren proiektua, Belagua-Kakuetatik Pirinioak zulatu, Zuberoan atera eta Frantziako trenbidearekin bat egingo zuen trenbidea alegia. Beste proiektua Navarzatoko ermitaren zaharberritzea zen. Bere bailara maitearentzat proiektuak pentsatuz gozatzen zuen. "Nigatik esan nahi duzuena, baina nire Erronkari ibarraz ez" esan ohi zuen (Itzulpena gazteleratik moldatua). Bizitza xumea zeraman, bere bizi poztasuna zabalduz. Bailarako biztanle guztien mirespena lortu zuen. Gaur oraindik irauten duen oroitzapen eta mirespena. Horren erakusgarria da 1982ko abuztuan, Erronkari Ibaxaren VI Eguna zela eta, zazpi herriek eman zioten omenaldia. Gayarrek adiskidetasuna gurtzen zuen. Adiskide zaharrak gonbidatzen zituen. Irunberriko errementari maisua, Quilleri zaharra, bere Erronkariko etxera eraman zuen.

Urriaren 20ean Bartzelonatik idatzi zuen. Lizeoan 30 agerraldiren berri ematen du, azaroa erdialdetik aurrera. La Africana lanarekin hasi zen, Lizeoan abesten zuen lehen aldia. Erabateko arrakasta izan zuen, batez ere Oh paradisso! erromantzarekin. Bere errepertorio zabalak aldaketa asko onartzen zizkion, baina enpresari eta ikuslegoaren gustuek lan ezagunenak errepikatzera behartu zuten.

Garai horretan gertatu ziren Andaluziako lurrikarak. Gayarrek bere partaidetza ongintzazko emanaldietara zuzendu zituen. Emaitzak apartak izan ziren. Fausto lanarekin agurtu zen, pianoaz lagundurik Gounoden Ave María abestu zuen eta ondoren Gernikako Arbola. Entzuleak, zoramenez, zuziz lagundurik eta serenata bat abestuz, bere etxera lagundu zuten.

Bartzelonatik Valentziara, maitasunez hartu zuen. Ondoren Sevillara bidaiatu behar izan zuen non Aste Santua eta Feria pasa zituen bertan. Katedralean Eslava maisuaren Misererea abestu zuen. San Fernando antzokian arrakasta izugrrai lortu zuen. Gayarrek oso ongi pasa zuen Gregorio eta Eugenio Garjon bere lehengusuekin eta Enciso, Lago, Elorrio, Delpit nobelagile frantsesa eta ezer gutxi dakigun miresle eder batekin.

MEL

1885eko uda bukaera zen eta Gayarre Parisera joan zen. Frantziako hiriburuko Grande Opera antzokia falta zitzaion. Frantses hizkuntza ondo ikasiz bere burua prestatu zen, ahoskatze zuzena erdietsi nahian. Ahalegin handia jarri zuen horretan.

Baina Madrilek bere presentzia eskatzen zuen. Madrilera iritsi zen eta, aurkezpena baino lehen, Erregea hil egin zen. Alfonso XII.aren hileta-elizkizunak San Fernandoko tenpluan une horretako gertakari garrantzitsuena bilakatu ziren. Musika Barbieri maisuaren esku gelditu zen eta honek Madrilera iritsi berria zen Gayarre lagunari deitu zion. Gayarrek Taedet animan meam kantu laua abestu behar zuen, inongo akonpainamendurik gabe. Gayarrek zalantzan zegoen, baina maisuaren berbaldia entzuten zuen heinean, geroz eta gehiago interesatu zen eta "Hau bikaina da" (Itzulpena gazteleratik moldatua) oihukatu zuen. Ikasgai erlijioso haren zentzua eta sakontasuna bereganatu zituen. Momentua iritsi zenean kapera-maisu trebeenak egingo lukeen bezala abestu zuen. Madrileko lehen gotzainak zera esan zuen: "Bai ni bai presbiterioa betetzen zuten beste gotzainak, Gayarreren ahots liluragarria entzuteak eserlekuetatik altxa arazten zigun; ikasgaiaren azken hitza, tenpluaren gangetan galtzen zen, Goi-goikoaren Tronora arte iristen zen aingeru-oihartzuna zirudien" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Gayarrek bere denboraldi bikaina Lucía abestuz bukatu zuen. Entzuleek ez zioten txalotzeari uzten. Orduan Julian Gayarrek eszenara piano bat ateratzeko eskatu zuen eta Gernikako Arbola abestu zuen.

Ghaillard enpresariarekin konpromisoa zeukanez, 1886ko apirilaren 7ko gauean Grande Operan estreinatu zen La Africana lanarekin. Ez da ahaztu behar antzoki hura frantses artisten gotorleku zela, eta Grande Opera santutegia beraiena zela kontsideratzen zuten. Hala ere Gayarrek hasierako jarrera hotza urtu zuen: "Txaloaldia izugarria izan zen, itzela; entzulegoa Pays merveilleux erromantzearen laugarren ekitaldia abestu zuenean erabat berotu zen, modu zoragarrian esan baitzuen eta txalo zaparrada artean errepikatu behar izan zuen - J. Enciso-" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Xenofoboek Gayarreren aurka egin zuten prentsaren bitartez. Baina horrek ez zuen arrakasta zapuztu. Paris guztiak entzun eta goraipatzen zuen Gayarre. "Le Figaro", "Le Temps", "La France", "Le Matin", prentsa arduratsu guztiak bere arrakasta ospatzen zuten. Zorionak jaso zituen: Mr. Freycinet Ministro Kontseiluko presidentea eta Mr. Floquet Diputatuen Ganberako presidentearen eskutik. Azken hori gauero eszenara igotzen zen Gayarre zoriontzeko. Denboraldi bukaeran oroitzapenezko urrezko domina eman zioten bere jarduera bikainagatik. Gayarrek 1886ko apirilaren 14an Encisori Parisetik bidali zion gutun batean bere aurka zegoen kanpaina xenofoboaren xehetasunak ematen zizkion: "Ez dakit zein egunkariko kritikari kopetilun batek Musikako Akademian (Opera) sartu izanagatik kexu da, aztoratzailea naizelakoa eta batez ere izarra naizelako, eta gainontzeko guztia desagertu egiten da, beste artistentzat hori iraingarria da" (Itzulpena gazteleratik moldatua).

MEL

Covent Gardenen Lucrecia Borgia lanarekin egin zuen debuta. Hiru opera zeramatzan arrakastaz abestuak, gaixotu egin zenean. Marrantak jota zegoen eta ezin zuen abestu. Gayarrek Parisko kanpaina izugarri urduriari egozten zion. Hala eta guztiz ere Lohengrin abestu zuen eta Faustorekin agur egin zuen.

Neguan Madrilera joan zen. 1886-87 denboraldirako kontratatua izan zen. Bere ohiko errepertorioaz gain, bi pieza berri zituen: Goldmarcken La Regina di Saba eta Italian dagoeneko abestutako Il Ducca d'Alba estreinaldiak. Azken hau bere errepertoriotik kendu zuen, entzuleari ez zitzaiola gustatzen iruditzen baitzitzaion.

Madriletik Alacantera, zortzi eguneko ibilaldia eta bi emanaldi. Bartzelonan beste emanaldi batzuk eman zituen. Ondoren Londresera joan zen, Victoria erreginaren jubileu festetara. Gabriela koinata eta bere seme-alabak festa horietara eraman zituen. Londresko arrakasta izugarria izan zen. Glinkaren La Vita per lo Czar partitura zoragarria estreinatu ahal izan zuen.

MEL

Uda horretan herrira itzuli zen, Erronkarira, Julian Gayarrek bere herritarrentzat Ezka ibai ertzean eraikitzea agindu zuen plaza-frontoi-pasealekuaren inauguraziora. Ondo landutako harri grisaz egina, ehun metro luzeran eta hogeita lau zabaleran zeuzkan. Pilota-modalitate ezberdinetara jolasteko balio du. Garai hartako laurogei mila ogerleko balio izan zituen. Uztaila hasieran Gayarre, bere koinata, ilobak eta Pepe Elorriorekin iritsi zen. Bere etxean ostatu emanak zeuden betiko lagunak zain zeuzkan. Donostiako pilotari hoberenak joan ziren, eta beraiekin "Chiquito de Eibar" ezaguna. Bailarako herrietako pilotazale guztiak gonbidatu zituen. Iruñeako musika banda eraman zuen. Frontoia bedeinkatu ondoren, hiru egun iraun zuten festak hasi ziren. Dantza, pilota partiduak, su artifizialak, merienda herrikoiak eta zazpi herrietara zabaltzen zen alaitasuna nabaria zen.

Madrileko Errege Antzokiari ezentzunarena eginez, 1888ko denboraldirako Milanera joan zen. Urtarrilaren lehen egunetan hasten zen. La Scala antzokian La Africana lanarekin berragertu zen. Hamar urtez kanpoan izan eta gero, lirika munduko ikuslego zorrotz eta ulertuenaren idoloa zen berriro ere. Milandarrak aurretik emana zioten nostro gran tenore titulua mantentzen zioten. Milango ospe erdian, Italiako gobernuak Erromara deitu zuen Victor Manuel erregearen hileta-elizkizunetan parte hartzeko. Panteoian Mascheroniren Requiem Meza abestu behar zuen. Gayarreren ahotsak sakonki hunkitu zuen. Bukatutakoan, Italiako gobernuburuak, Crispi jaunak, Italiako Koroaren Ordenako diploma eta intsigniak eman zizkion. Atzerriko artista bati ematen zitzaion lehenengoa. Scalako denboraldi itzelari amaiera eman zion. Gero Erromara, hilabete Argentinar Antzokian egon zen eta ondoren Bolognako Comunalean.

MEL

Galako ekitaldietan parte hartuko zuen eta Erronkariko familiartekoak eraman zituen, ez baitzuen nahi ikuskizun hura eta egun haietako jaiak galdu zitzaten. Maiatzaren 27an burutu zen Lizeoan galako ekitaldia, Suedia eta Norvegiako erregea zen Oskar II.aren ohoretan. Erreginordeak laguntzen zion, Alfonso printzea eta Teresa eta Mercedes infantekin batera. Gayarreren familiartekoak ere joan ziren, bizitza guztian gogoratuko zituzten ekitaldiekin oparitzea gustatzen baitzitzaion. La Africana lana izan zen abestu zuena. Azken emanaldi bikaina Teatro Lirico antzokian izan zen, Maria Cristinak Gayarre Los Puritanos antzokian entzuteko nahia agertu zuen. Hurrengo egunean erreginak zoriontzeko deitu zuen eta bere desioak onartu izanagatik eskertu. Oroigarri bezala, M.C. inizialak eta urrezko errege koroa errematatuak zeuzkan harri-bitxi eta errubizko mahuka-bikiak oparitu zizkion.

MEL

Katalunyatik Erronkarira itzuli zen uda pasatzera. Eskolako obrez arduratzea gustatzen zitzaion eta paseatu, mendietatik ibili edo bertako biztanleekin hizketan aritzea gogoko zuen. Julianek Navarzato ermitan gurtzen zen Sebastian Doneari debozioa zion. Bere amak santuaren babespean jarri zuen, jaioberritan hara eraman zuenean alegia. 1888ko udan festa handia antolatu zen, herri guztia gonbidatuz. Gizon, emakume eta haur, zaldi gainean edo oinez, erromerian igo ziren. Meza Erronkari, Garde eta Urzainkiko apaizek eskaini zuten. Korutik Gayarre, Valentin iloba eta Pepe Elorriok elizkizun buruei erantzuten zieten. Juana izebari bidalitako gutun batean argi gelditzen den moduan, Gayarrek herrikideekin erronkarieraz hitz egiten zuen. Sekulako landa bazkaria ospatu zuten, alaitasun osoz: "Ardoa edanez, laster atera ziren txistua eta danbolina eta nekazal dantza alai bat eratu zen. Inork ez zion han parte hartzeari utzi, ezta Gayarrek ere" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Dantza hori txuntxun delakoa zen, bailarako herri guztietan ohikoa zena. Gayarrek festa hau 1889rako hobetzeko nahia azaldu zuen. Baina Navarzatoko festa hau azkena izango zen.

MEL

Lizeoko denboraldia 1888ko urriaren 3an hasi zen La Africana lanarekin Gabbi-Ugonottirekin. Ondoren Mefistófeles, Lucrecia Borgia eta La Favoritak jarraitu zioten Spirto gentilek sentimendu deskribaezina piztu zuen. Azaroako lehen hamabostaldian, Nazioarteko Erakusketaren festen barruan, Orfeoien Nazioarteko Lehiaketa antolatu zen. Gayarrek lehen posturako zegoen lehia estua jarraitu zuen, batez ere Bilbo eta Limoges-ekoen artean zegoena. Enciso lagunari idatzitako gutunean, euskaldunen garaipena biltzen zion: "Zortzi boto alde eta bakarra aurkako emaitzarekin, saria Bilboko Orfeoiak eskuratu zuen. Aupa! orokor batek aretoa dardaratu zuen. Bilbotarrak elkar-besarkatu ziren eta Zabalza besarkatu zuten. Denek egiten zuten oihu (eta nik gehiena): Aupa Bilbo!" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Bere gutun luzean Gayarrek bilbotarrei "txapelgorriak" (Itzulpena gazteleratik moldatua) esaten die. Gayarreren arrakastak emanaldika kontatzen dira eta Mefistófeles lanean abestuz agur esan zuen. Epilogoaren ondoren, artistak inoiz abestu zuen piezarik zoragarrienatzat gelditu da -Hernandez Girbal-, antzokia betetzen zuten ikusleek bere bizitzan inoiz jaso zuen txalo zaparrada handiena eskaini zioten, betirako agur esaten ari zelaren susmoa izango balu bezala. Irudi bat eman zioten, orri doratu eta erramuzko euri arraroa Gayarre eta honen bustoaren gain erori zen. Hainbeste maitasunaren ordainean, Gernikako Arbola abestu zuen pianoan.

MEL

Bartzelonatik Napolira San Carlos antzokitik berak jakin gabe agurtzeko. Pignatelli printzea enpresaria zen eta Gayarrek hondamenditik atera zuen.

Otsaila bukatutakoan Madrilera iritsi zen. Martxoaren 8an eduki behar zuen Medea Morellirekin lehen antzezpena. J. Enciso eta Dr. Achucarro-ri deitu zien hilaren 9an berari abesten entzuteko. Biak Bilbotik iritsi ziren. Ohean aurkitu zuten. Londresen hasi zitzaion bularreko oinaze arraro hura berritu zitzaion, Pariseko Grande Operako debutaren ondoren. Achucarro Bilbora itzuli zen, abesten entzun gabe, Aragoiko Alhamako bainu-etxean atseden hartzeko gomendatuz. Bost egunetara ongi zegoen eta Errege Antzokiko enpresariari telegrafiatzeko agindu zuen. Berragerpena handia izan zen. La Africanaren hirugarren emanaldian ez zela ongi sentitzen adierazi zuen, laugarrena ezingo zuela abestu beldur zen. Angel morroi leialak eta Encisok animaturik, arima goratu eta laugarren aldiz abestu zuen. Entzuleek ez zuten bere beldur eta estuasuna nabaritu eta beti bezala arrakasta izan zuen. Estualdi hau pasa ondoren hurrengo opera izango zena ikasten hasi zen, Los Pescadores de Perlas.

MEL

Berez Gayarre Erronkarikoa zen, nafar Pirinioetako euskal bailarako alegia, eta bertan Nafarroako erromantzea eta euskaraz hitz egiten zuten, euskalki hori zuberera eta Nafarroako erromantzearen antzekoa izanik. Julian erronkarieraz hitz eginez hazi zen etxean, kalean eta mendian. Eskolan, erromantze gazteleratua ikasi zuen. Gero frogatu zen elebitasun hori, gimnasia mental hori, gaztelania, italiera eta frantsesa menperatzeko lagungarria izan zitekeela. Berezkoa zuen kuriositateak, jakinminak, Nazioarteko Erakusketak bisitara eramaten zuen. Etengabeko bidaietan, bere lagun artistek aholkatzen zioten Europako artelanak ikustera joaten zen. Pilar Tuero-O'Donnellek "Mariano Benlliure o Recuerdos de una familia" lanean, 1962, Gayarreren karisma azaltzen du. "Benlliure ezkondu aurretik, Gayarre Erromana joaten zenean egiten zuen lehenengo bisita eskultoreak Via Marguttan zeukan estudiora izaten zen. Lorategitik, tonu altuan Mariano! Oihukatzen zuen... Ahots paregabe hura entzundakoan beste estudioetako artistek, pozez beterik, leihora atera eta honela erantzuten zioten: Ecco, Gayarre!... Bisita haiek ez ziren Mariano ezkondutakoan gelditu" (Itzulpena gazteleratik moldatua). "Leopoldita txikia jaio zen"... "Ez zen inor hain gozoki kulunkatua izan. Lagun harren belaunetan zehar, bere sehaska-kanta kutunena abesteko eskatzen zion. Julian Gayarrek orduan modan zeuden habanerak abesten zituen...". "Gizon bikain hark, abeslari on moduan, bere kontra besarkatu eta goxoki hain desiratutako sehaska-abestiak abesten zituen..." (itzulpena gazteleratik moldatua). "Musika notak zilarrezko irriak ziren eztarri hartan, neskatila harmoniaz beterik uzten zuela zirudien"..." Nini beti izan zen kantuaren zale" (itzulpena gazteleratik moldatua). "Soprano ezaguna izan nahiko luke, aparteko gizaki hartaz gogoratzen zen aldiro. Hau falta zenean etxe hartako xarma galtzen zela zirudien" (itzulpena gazteleratik moldatua). Gayarreren heriotza golpe gogorra izan zen Benlliurerentzat. Pilar Tuerok honela jarraitzen du: "Hil zenean bere estudioan sartu zen, inor ikusi nahi ez zuela. Bakardade honetan pentsatuko zuen abeslari eta lagunaren memoria iraunaraziko zuen ideia". Etengabeko bidaien izpiritua lantzen, erlazio anitzak eta adiskidetasun leialak, ez zuen irakurketa baztertzen. Italia, Frantzia eta Espainiako idazle handiak ezagutzen zituen, eta jatorrizko hizkuntzetan irakurri zitzakeen. Milango arrakastan, Erronkari ibarrekoa zen Pedro de Bereterra jeneralaren, Olivetoko kondea, Pedro Navarro ezaguna zena, mausoleoa bisitatzeko denbora izan zuen. Ezin ahaztu maisu handiekin zeukan adiskidetasuna: Donizetti, Ponchielli edo Barbieri eta Adelina Patti handia. Castelar eta Benlliurekin zeukan erlazioa eta adiskidetasuna eta Victor Hugo edo Sarah Bernard ospetsuarekin zeukan kontaktua. Bere biografietan agertzen diren lagun minak ezin ahaztu, bizitza guztian zehar iraunkorrak izan zirenak. Eta Euskal Herrian zeuzkan lagun bereziak, Joaquin Maya, Hilarion Eslava, Conrado Garcia, Peña eta Goñi, Iparraguirre, Sagarminaga edo Urkiolako erromerietako kantata motzak, gazteen artean nahasturik, erroskilariak abesten ikusi zionean: "Zuk antzerkia egin beharko zenuke!". Eta hau dena bere bihotz handi, buru argia eta mirarizko eztarritik aurrera. Bere kultura bere pertsonalitate karismatikotik aztertu beharko litzateke, humanismo integraletik."

MEL

Errege antzokian Bizeten Los Pescadores de Perlas estreinatu zuen. Nadirren papera eginez arrakasta izugarria lortu zuen. Lorpen erdian, euforia haren artean, Gayarrek bere bukaera zetorrela aurrikusi zuen. 1889ko azaroak 8. Gayarreren eskutitz lazgarria: "Hau bukatu da". Abenduak 8ko goizean Julio Enciso lagunari idatzi zion: "Gau honetan abestuko dut nire azken funtzioa, ondoren hilabete edo bi hartuko ditut atsedenerako, abestea eragozten didan gaitz hau sendatzeko eta uste dut lortuko dudala". Los Puritanos abestu zuen. Oso ondo hasi zen eta baritonoarekin duoa errepikatu arazi zioten txalo zaparrada artean.. Erromantzea iritsi zenean, zerbait arraroa nabaritu zioten batzuk ahotsean. Erromantzako nota altu bat bukatu zuenean laringea hautsi zitzaion. Estuasun hartan, eskuak burura eraman zituen: "Ezin dut abestu" (Itzulpena gazteleratik moldatua) eta eszenatokian zeuden pertsonek lagundurik erretiratu egin zen. Zaintza eta botika egokiekin osatu zen. Emanaldiak jarraitu zuen eta azken ekitaldian erromantza abestu zuen eta esfortzu handi batekin nabarmendu zen, baina ez betiko garbitasunez. Txalo sutsuak eta eszenatik sartu-irtenak. Gayarreren entzulego sutsu hark ez zekien betirako ari zela agurtzen. Baina Gayarrek bazekien bukaera gertu zegoela. Oihala azken aldiz jaitsi zenean, arimaren barren-barrendik eta azentu minberaz oihu egin zuen: "Hau bukatu da!" (itzulpena gazteleratik moldatua). Angel morroiak bazekien Julianen benetako egoera zein zen. Bere izpirituaren aldaketa ikusten zuen, bere tristura, bere ahulezia. Gripeaz gaixotu zen. Erronkariko Evarista eta Gregorio familiakoak bakarrik libratu ziren. Abenduaren 31n Encisok Pepe Elorrioren ohar latza jaso zuen: "Julian larri". Erromatik, Mariano Benlliurek egunero galdetzen zuen bere osasunagatik. Berriak bata bestearen atzetik zetozen: "Julian azkenekotan" (Itzulpena gazteleratik moldatua). "Baliabideak bukatzen ari dira". "Salbazioa, ezinezkoa". Azkenean, Urtarrilaren 2ko goizean Enzisok telegrama bat jaso zuen: "Gure Julian maitea goizeko laurak eta laurdenetan hil da, familiarteko eta lagunez inguraturik eta zientziako baliabide guztiak agorturik zeudela". Julio Encisok Erronkariko tenoreari buruz idatzi zuen "Memorias de Julián Gayarre" liburuan, Pepe Elorriori zuzendu zion gutun sentikor eta luzea argitaratzen du, xehetasun hunkigarriekin. Han zeuden Gabriela koinata, Fermina eta Valentin ilobak, Gregorio eta Evarista lehengusuak. Hiltzorian, negar-zotinak bakarrik entzuten ziren isiltasun hartan, honela zioen: "Orain esango dute ez dakidala hiltzen...Hau ez da antzerkia!" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Ondoren etzanda gelditu zen azken hats estertorea soilik entzuten zelarik. Azken momentua hurbil zegoen: "Fernando!... Fernando!" (Itzulpena gazteleratik moldatua) esan zuen -La Favorita ko pertsonaia gogoratuz. Hil egin zen. "Momentu batzuk lehenago minez erotu beharrean zeuden emakumeak erretiratu genituen. Nik begiak itxi nizkion. Gregoriok ahoa itxi zion. Denak belauniko egin genion negar, Echevarria buru zela azken otoitzak errezatzen zizkion bitartean" (Itzulpena gazteleratik moldatua).

MEL

Hurrengo egunean, 1890eko urtarrilaren 3an, hirurehun koroa baina gehiago zeuden Oriente Plazan zuen etxean. Errege Antzokiko orkestrak, koroak eta baxuak La Favoritaren laugarren ekitaldia hasi zuten. Spirto gentilera iritsi zirenean bat-batean isildu ziren. Elurra mara-mara ari zuen jendetzaren gain. Zerraldoa trenez bidali zuten Iruñeara. Foru Aldundiaren Jauregian, desfilearen ondoren, Joakin Maya eta bere irakasle batzuk, beste hainbat lagunekin batera, tartean Arturo Campion zegoela, kandelen argitan zera ikusi zuten: "aurpegi zurbila, irudi ospetsua, kopeta latza eta espresio minbera, heriotzak ez zion bere ikaragaitz hotza ezarri" (Itzulpena gazteleratik moldatua). Honela deskribatzen du Arturo Campionek bere "Gau-illa" liburuan. Ondoren babes errukitsuan, hildakoarentzat bakarrik jotzen dute. Erronkarin, elurtearen erdian, bailara guztiak itxaron zion. Behin-behineko hilobi batean lurperatu zuten, Benlliurek gaur egun atseden hartzen duen mausoleoa eraiki zion arte.

MEL

Jakina da Gayarrek Erronkariko euskara primeran ezagutzen zuela eta Zuberoa, Behe Nafarroa eta beste hainba tokitan zehar eginiko bidaietan erabiltzen zuela. Gipuzkoan bere hizkuntza hobetzen zuen, oso zabalduta baitzegoen. Horri buruz zenbait istorio kontatzen dira. Errusiako Zarraren gortean hizkuntza ezezagun batean eskerrak ematen zituela esaten da: "Anekdota horietako batek dio, Gayarreren aita lehenengo aldiz eta aldez aurretik abisatu gabe Madrilera joan zela bere semea Errege Antzokian ikusteko asmoz. Gayarre eszenatokian zegoela, bere aita lehenengo ilaran ikusi zuenean, pasiloko hutsunean, presaka bilatu zioten eserlekuan, erronkarieraz hitz egin zion entzuleak isiltasunean hizketa misteriotsua entzuten zuen bitartean" (Itzulpena gazteleratik moldatua). (E. G. I. del País Vasco, Lit. I). Telesforo de Aranzadi antropologoak, orduan ikasle zena Adiyo Euskalerria abesten ikusi zuen Gayarre Errege Antzokian, Ikasle-errondailaren emanaldi batean. Txaloen ekitean eszenatokira itzuli zen "hile zuri eta jaka xumez jantzitako adineko gizon batekin: zortzikoaren autorea zen, Iparragirre bera". ("E. Alde." S. S. IV. urtea). Agurtzeko ekitaldia Madril, Bartzelona, Paris eta Italiako zenbait hirietan bereziki Gernikako Arbolarekin bukatzen zuen normalki. Valentin ilobaren ustetan, "nahiko ongi hitz egiten zuen euskaraz eta dena ulertzen zuen". Donostian Jaurrieta herri nafarra laguntzeko kontzertua antolatu zuen. Hemen euskarazko zenbait abesti abestu zituen. Isidoro de Fagoagak dio Antonio Paoli tenore nafarrak (Irulegi), Erroman egin zuen espiritismo saio batean Julianen izpirituari laguntza eskatu ziola euskaraz: "Errazak bai edo ez gure maixu maitia". Arte munduak bazekien, ez zen ezkutukoa Gayarreren euskal zaletasunaz. Gaiari amaiera bikaina emateko. Fagoagak Erronkarira egin zuen bidaian, 1950ean, altxor bat aurkitu zuen, Julianek euskaraz idatzitako gutun bat. Honela hasten zen: "Ene tia Juana maitia". ("Retablo Vasco", I. de Fagoaga. Auñamendi bilduma 6. zkia 1959).

MEL

1982ko urtarrilaren 10 eta 11n Bilbon ospatu zen Julian Gayarre tenore nafarrak San Nicolaseko elizan Urizar enpresariaren hileta-elizkizunean abestu izanaren urteurrena. Ekitaldi honetan Alfredo Kraus kanariar tenoreak eta Vicente Sardinerok hartu zuten parte. Gayarreren omenezko funtzioak, Coliseo Albian garatu ziren. Lucia di Lammermoor antzeztu zuten eta honako hauek esku hartu zuten: Alfredo Kraus tenorea, Vicente Sardinero baritonoa, Adriana Annelli sopranoa, Juan Franco Casarini baritonoa, Carmen Guerrikabeitia eta Alfredo Hilbroon. Orkestra Franco Rigolik zuzendu zuen. Abaoko korua Juanjo Larrinagak zuzendua, eszenako errejidorea Diego Monjo zen.

MEL

  • Reverter, Arturo: "Gayarre, Sebastián Julián". Non: Casares, E. (zuz.): Diccionario de la Música Española e Hispanoamericano. [Madril]: Egile eta Editoreen Elkartea, 1999. 5. t., 548-51 orr.
  • VV.AA.: Gayarre y su tiempo. Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1990.

KSE