Hondarribia frankismo garaian II. Gerraosteko errepresioa. Hondarribiaren kasuan, Gipuzkoako gainerako lurraldeetan gertatzen den bezala, gatazka belikoa amaitu eta urte askora arte luzatuko diren prozesu errepresibo batzuk martxan jartzen dira. Errepresio frankista aztertzerakoan, agintari militarrek egindako errepresioa da nahitaezko lehen erreferentzia. 1936ko uztailaren 28tik aurrera, matxinatuek kontrolatutako lurraldean, Gerra Estatua dekretatzen da, eta horrek esan nahi du jurisdikzio militarraren pean geratzen direla justizia zibilari legozkiokeen jarduera asko eta asko. Justizia Militarraren Kodeak ezartzen du prozesuak bide sumarisimotik bideratu behar direla, eta horrek bost egunera murrizten du auzipetuen aurkako auziaren instrukzio-prozesua, eta horrek nabarmen murrizten ditu berme prozesalak. Errepresio militarra gogorra izan arren, ez dirudi Hondarribian eragin handirik izango duenik. Fidagarriak ez diren iturrien arabera, Hondarribiko bizilagunen artean zortzi fusilatu daude, baina heriotza guztiak hiribildua okupatzen den egunetan gertatzen dira, eta, beraz, exekuzio estrajudizialen aurrean egon gaitezke, edo horien artean Guadalupeko gotorlekuan fusilatutako milizianoak egon daitezke. Beste informazio fidagarriago batzuek ez dute jasotzen fusilatutako Hondarribiko bizilagunen kasurik, baina horrek ez du esan nahi beste leku batzuetan ez direnik fusilatu. Era berean, Gerra Kontseilu baten menpe dagoen Hondarribiko bizilagun baten berri baino ez dugu. Arturo Hernández San Martín da, Guadalupeko gotorlekuko medikua. Jurisdikzio militarrak absolbitu egin zuen, baina 1.000 pezetako zehapena ezarri zitzaion, Erantzukizun Politikoen Instrukzioko Epaitegiak espedientea ireki ziolako (Beperet, 2001; 143).
1936ko irailaren 13an, matxinatuek bereganatzen zuten probintziako lehen hiriburua zen Donostia-San Sebastianen okupazioarekin batera, Defentsa Nazionaleko Batzarrak Altxamenduaren aurka zeuden pertsona eta alderdi politiko guztien ondasunak bahitzeko agindua eman zuen. Dekretu hori garatzeko, Gipuzkoako Ondasunak Konfiskatzeko Batzorde Probintziala (C.P.I.B.) eratu zen, 1937ko urtarrilaren 9ko dekretuaren bidez sortua. Dekretu horren bidez, Ondasunak Konfiskatzeko Batzorde Zentrala sortu zen, eta Batzorde Teknikoko lehendakariak izendatu zuen, 1937ko urtarrilaren 20an argitaratutako agindu baten bidez. Egun batzuk geroago, urtarrilaren 26an, C.P.I.B. izendatu zuten, Juan Cobián -magistratua- eta Wenceslao de Archaud-Estatuko abokatua- Jose Maria Arellano probintziako gobernadore zibila buru zela. Honek, C.P.I.B. eratu aurretik, zirkular bat zuzendu zien — 1936ko urrian, karguaz jabetu eta gutxira — Gipuzkoako notario eta merkataritza-artekari guztiei, non agintzen baitzitzaien ez zezatela inolako eskualdaketarik, kargarik edo ondasunen ezerezterik egin haien baimenik gabe. Horrekin, Fronte Popular marxista-nazionalista osatu zuten alderdietako afiliatuen ondasun guztien gainean adostutako enbargoa gauzatu nahi zuen.
Gipuzkoako BPGk 1937ko abuztuaren 6an egin zuen lehen bilkura, nahiz eta bere lanak lehenago hasi. 1937ko abuzturako mila espediente hasita zeuden Mugimendu Nazional Loriatsuaren aurka egindako azkartasun-ekintzengatik zehapena jaso zutenentzat, eta batzordeak uste zuen isun gisa 400 milioi pezeta inguru bil zitezkeela (A.G.A.-Justizia, 171 kutxa). Balizko arduradunen zerrenda hori egiteko, 1937ko martxoan, zirkular bat bidali zen udaletara, non Batzordeak jakinarazten duen erruztatuak izan zitezkeen pertsona guztien jokabidea aztertzeko erabakia. C.P.I.B.k Hondarribian egindako jarduerari buruzko datu gutxi ditugun arren, esan dezakegu gutxienez hamar bizilagunek Udaleko idazkariak enbargatutako eta administratutako jabetzak dituztela, C.P.I.B.ren aginduz. Espedientepean dauden bizilagunek 5.547,79 pezeta (A.G.A.-Justicia, 20-E liburua) jaso behar zituzten errenten ondorioz sartu zen diru-kopuru hori. Kopuru hori Irunen lortutakoa baino askoz txikiagoa da, 14.325,60 pezeta, guztira, baina, hala ere, ezin da ahaztu hogeita hamarreko hamarkadaren amaieran.
1939ko otsailean Erantzukizun Politikoen Legea aldarrikatu zen, ekintza edo ez-egite larriekin subertsio gorria eratzen, bi urte baino gehiagoz bizirik mantentzen eta Mugimendu Nazionalaren garaipen probidentzial eta historikoki saihestezina oztopatzen lagundu zutenen erruak kitatzeko asmoz sortua. C.P.I.B.ren jardunarekin gertatzen zen bezala, zehapena merezi duten eta 1934ko urrira arteko atzeraeragina duten hainbat jokabide ezartzen dira. Erantzukizun Politikoetarako Nafarroako Lurralde Auzitegiak, egoitza Donostian duen Erantzukizun Politikoetarako Instrukzio Epaitegiaren bidez Gipuzkoan jarduteko ardura zuenak, 1.116 espediente bideratu zituen jardueraren lehen bi urteetan. Dauzkagun datuen arabera, 1939 eta 1945 artean, Erantzukizun Politikoen Legea iraungitzen den urtean, 32 auzotar prozesatzen dira SPLren arabera, eta horietatik hamabost zigortu egiten dira eta 75 eta 15.000 pezeta arteko isunak ezartzen zaizkie. Zigorrik handienak iraileko lehen egunetan hiribildua hustu zuen Juan Garmendia Idiazabal Udaleko zinegotziari ezarri zitzaizkion, eta 1936ko azaroan itzuli zen arren, herritik 150 kilometrora erbesteratu zuten, mugaldean bizi nahi ez zuela iritzita, eta 1940ko uztailean 15.000 pezetako isuna ordaintzera kondenatu zuten. Baina hau ez zen auzipetutako udalkide bakarra izan. Primo de Riveraren diktadura garaiko alkatea -Francisco Sagarzazu Sagarzazu- Errepublikako lehen garaietako udal agintari nagusia -Juan José Petit Ory- eta Segundo Martínez Olano (C.E.D.A.) eta Ángel Urrutia Zunzunegui E.A.J.-E.N.V. zinegotziak. (Eusko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco) ere auzipetuak dira. Hala ere, zinegotzi nazionalista baino ez da zigortzen – 2.000 pezetako zigorra ezarri zitzaion –, 1937an Frantziatik itzulia. Urrutia Hondarribiko azken auzotarra da, eta L.R.P.-k kondenatu egiten du.
L.R.P.-k Hondarribian izan zuen eragina aztertzean, 1936ko irailaren hasierako exodoaren ondorioz erbestean zeuden auzipetuen kopuru handia nabarmendu behar dugu. Hamalau auzipetu erbesteratu egin ziren (horietako lau erbestean hil ziren, zazpi itzuli eta hiru Frantzian geratu ziren). Itzuli zirenetatik bost kondenatuak izan ziren eta bat atxilotu eta El Duesoko penalera bidali zuten, 1941ean 1.000 pezetako isuna ezartzeko oztopo ez dena. Ez itzultzea erabaki zutenak, horien artean Jose Iriarte Bordonés, Eusko Etxeko presidentea, L.R.P.-k zigortu zituen. Oro har, Hondarribiko bizilagunei Erantzukizun Politikoen Legearen babesean ezarritako zigorrak 75.000euro baino gehiago izan ziren. Ideologiaren arabera, euren filiazioa ezagutzen dugun 24 auzipetuetatik, errepublikanoak dira auzipetu gehien dituztenak, guztira hamabi (I.R.ko bost). (Ezker Errepublikanoa), URko lau (Union Republicana) eta filiaziorik gabeko hiru) jarraian nazionalistak daude zazpi auzipeturekin, baina legearen zorroztasuna handiagoa da nazionalistekin, zazpi auzipetuak zigortu eta zigorrak ezarri baitzaizkie, Hondarribian ezarritako zigor guztien % 73koak.
Baina agintari berriek martxan jarritako errepresioa ez da hor gelditzen. Bizitzaren alderdi guztiak kontrolatzen eta berrikusten dira. Horrela, 1936ko abenduaren 16an, udalbatzak, Gobernadore Zibilaren aginduei jarraituz, hiribildua hustu ondoren itzuli ez diren Udaleko hamazazpi funtzionario kargutik kendu zituen (A.P.G.-J.T.E., leg. 1376). Era berean, irakaskuntza arazten da eta herrian diharduten hamabi maisu-maistrari ematen zaie. Horietatik lau zigortu egiten dira eta hiru maisu-maistren kidegotik behin betiko bereizten dira. Espedientepekoen artean, Ambrosio Saseta Lázaro nabarmentzen da. Hiribildua ebakuatu izanagatik kargutik kendu zuten, eta euskal nazionalistatzat jo zuten, nahiz eta jasota geratu bere betebehar profesionalak behar bezala betetzen dituela. Era berean, oso jokabide moral eta erlijioso eredugarria duen katolikoa dela adierazten da, baina bere ideologia politikoan, urte batzuetakoa, teoria nazionalistetan blaituta dauka bere burua, baina, hala ere, bere seme-alaben eraginari egozten diote, herriko erretorearen hitzetan. Ambrosio Saseta 1940ko uztailean itzuli zen Frantziatik, beste asko bezala, tropa alemaniarrek alboko herrialdea inbaditu ondoren (A.G.A.-Edukuntza, 192. leg.).
Hondarribiko gainerako maisu zigortuak arrazoi beragatik dira zigortuak: hiribildua hustu eta bertara ez itzultzeagatik. Horietako bat, errepublikar kontrol garaian Gurutze Gorriaren tokiko ordezkaria zena, Frantzian geratu zen 1939an, eta, horregatik, Maisuen Kidegotik behin betiko bereizi zuten. Beste biak 1940an itzuli ziren, Frantziaren inbasioa zela eta. Horietako baten kasuan, ABEn afiliatua, prozesua 1946ra arte luzatzen da, eta data horretan bi urteko zigorra ezartzen zaio, gauzatu ezinik. Beste kasua Jaizubiako maistrarena da, Mugimenduaren printzipioei eragiten ziela uste baitzuten, baina hala ere Frantzian dirau, bere senarrak behartutako erretorearen arabera, tradizionalistek gorri-gorritzat jotzen dutelarik. Itzuli ondoren, bere karguan berretsi zuten azkenean, baina zuzendaritza karguak betetzeko gaitasunik gabe utzi zuten (A.G.A.- Heziketa, 192. leg.).
Bigarren Mundu Gerraren ondorioz, azken fasean areagotu egin ziren frankismoaren aurkako erresistentzia-ekintzak, eta horrek, logikoa denez, Hondarribia Frantziako mugatik gertu zegoenez, eragina izan zuen. Egoera Erregimenarentzat delikatua zelako lehen sintomak 1944an antzeman ziren, alemaniarrak Frantziatik erretiratu ondoren. Naziekin borroka amaitu ondoren, Frantziaren askapenean parte hartu zuten gerrillari espainiarrek Espainiarantz begiratzen dute. Frankismoak egoera delikatua ikusita, tropak indartu zituen mugan. 1944ko irailean, Marina del Bidasoako komandanteak, Almirante Calderónek, zonaldeko egoera larria zela uste zuen, egoeraren jabetzat jotzen zituen espainiar makiek erositako enbaluazioagatik. Urte horretako urrian, Espainiaren Birkonkista izeneko operazioa hasi zen, eta Pirinioetan zehar egindako gerrilla infiltraziorik handiena izan zen, batez ere Nafarroarantz zuzendua. Hala ere, gerrillarien jardunak luze iraun bazuen ere, makisa ez zen oso eraginkorra izan Euskal Herrian. Victorio Vicuña Espainiako Gerrillarien Pirinio Atlantikoetako 10. Brigadako buruak 1944an askatu zuen Pau, Marcelo Usabiaga, Francisco Lapeira eta Pedro Barroso toledarrak gidatutako makis talde batek bakarrik egin zuen gerrilla saiakera Euskal Herrian.
1944ko azaroaren 18an, berrogei makis lehorreratu ziren Hondarribian, Bizkaira eta Santanderrera joan eta gerrillarentzako oinarriak ezartzeko asmoz. Espedizioko kideak Hendaiatik abiatu eta hondartzan lehorreratu ziren, Higerreko itsasargira joateko asmoz. Metraileta baten kargagailu bat galtzeak erne jarri zuen polizia, eta mobilizazio handi bati ekin zion infiltratuen bila. Hondarribia inguruko baserrietan miaketak eta atxiloketak egin zituzten, baina makiek Bilbora, Eibarrera eta Donostiara iristea lortu zuten, eta bertan laguntza eta loturak zituzten. Hala eta guztiz ere, taldeko kide gehienak poliziak atxilotu eta Irungo komandantziara eraman zituen. Bertan galdekatu ondoren, Ondarretako espetxera eraman zituzten, eta han gerra kontseiluan epaitu zituzten. Horren ondorioz, atxilotuetako bosti heriotza-zigorra ezarri zieten. Zigorrak konmutatu egin ziren, Pedro Barrosorena izan ezik, Gasteizen fusilatu baitzuten 1945ean. Prozesu horretan zigortutako hainbat pertsona espetxean egon ziren aske utzi zituzten hirurogeiko hamarkadaren hasiera arte (Rodríguez, 2001). Hondarribiaren kasuan, beste gertaera bat baino ezin dugu egiaztatu, lehen etapa honetan frankismoaren aurkako borrokari lotuta dagoena. 1945eko ekainean, Hondarribiko hainbat arrantzale atxilotu zituzten, Alderdi Komunistako zenbait kide atxilotu zituztelako Donostian. Ustez, P.C.E.ko militanteak babesten zituzten. (Espainiako Alderdi Komunista).