Hondarribiko portuak. Ciriquiain-Gaiztarrok baino inork ez du jakin Hondarribiko portu-proiektuen segida kontatzen. Hemen laburbiltzen ditugu bere "Los Puertos Marítimos Vascongados" liburuan gai honi eskaintzen dizkion lerroak.Kanpoko portua. "Asturiagako portuan XVIII. mendera arte ez zen hargintzako obrarik egon behar, ez olatuen eta korronteen defentsarako, ez ontziralekuaren arabera, eta, beraz, surgidero erabatekoa eta erabat naturala izan zen. Serapio Mugica jaunak 1609ko urtarrilaren 25eko bilkurari dagokion Kontzejuaren Akta transkribatu du, eta bertan erregidoreak deitoratu dira, antzina Asturiagako portua egurrezko plantxadarekin eta antxeta eta agora dena deseginda zegoelako ". Eta, ondorioz, honako hau adostu zuten: "zurezko xafla gurutzatu bat egin behar zen, zurezko kabillez inguratua, eta koadroetan harrizko lauzak bota behar ziren, itsasoak mugitu ez zezan eta apal egon zedin, eta lisaketa hori itsasbeheran eta itsasgoran bezala egon zedin, edozein txalupa isil zedin, eta lisaketaren goian, leku egokian, txalupak isiltzeko behar ziren kableak jar zitezen". Lehenago, egurrezko plantxada bat eta ile batzuk zeuden, baina orduan ere ez. Hemendik aurrera lisatzea zer izan zen ondoriozta dezakegu, zurezko mihi bat, txalupek itsasbeheran ere porturatu ahal izateko, eta, haren gainean, burdinbide batzuk, salgaiak edo arteak altxatzeko. Hondarribiko erregidoreek egurrez lisatzeari buruz zuten kontzeptua ez da aldatu geroztik, eta, orain bezala, enbor bertikal batzuen gainean bermatu behar zen, hondoan indartuta, elkarri lotutako zuhaitzekin, hau da, korapiloa osatuz, eta, hori ez mugitzeko, harrizko lauza batzuk harroinetan, ulertzen baita, kala sokaduna izanik, aurreko lisaketa "desegin" izana. Baina hemen ez da deskripzioa amaitzen, zeren aipatu dugun akordioak aurrera jarraitzen baitu, errejidoreen proiektua jasoz: "eta Astubiaga horretan zegoen uhartetik gaztelurantz doana harriz ixten saiatzea, tirañarik sar ez zedin, eta bertan, edo uharte horretan, etxe baxu bat egitea, oso teilatu trebearekin, non sareko argadizoak eta arrantzatzeko eta nabigatzeko aparailuak jarri, lagundu eta jaso ahal izango ziren, eta haiek gauak jaso eta eroso gorde". Proiektuaren bigarren zati horri aspirazioa dei geniezaiokeen, arrantzaleek nahi zuten erosotasuna, ordura arte gozatu ez zutena: kala gehiago sokatzea, irlatxoaren (desagertua) eta "certan" aren (hau da, lur irmoaren) arteko zuloa harriz itxiz gaztelurantz, "tiraña" sar ez zedin, hau da, surgideroan ainguratutako txalupen merezitako atsedena kezkatzen zuten "traidak". Jakina, errejidoreek proiektatutako obra hori ez zen oso erraza izan behar, ez baitzuten esan egiteko, baizik eta "saiatzeko"; zalantzarik gabe, ez zaizkie ezkutatzen barruan zituen zailtasunak. Hala ere, udal jeloskorrak ez ziren horrekin konformatzen; izan ere, teilape zabal bat lehorrean eraikitzea ere pentsatu zuten, arrantzaleek, Hondarribian sartu ezin zirenean, beren aparailu eta sareekin gauak igarotzeko aukera izan zezaten. Ez dakigu proiektua burutu zen ala ez, baina Serapio Mugica jaunak dioenez, mende erdi geroago, 1659an, ondarribitarrek Sokoako kaia egin zuten bi hargin maisu etorrarazi zituzten Frantziatik, eta, haien aholkua entzun ondoren, haitz handiak desegiteko agindu zuten, dirudienez, kala barruan benetako arriskua baitziren. Baina orduan ere ez zuten fabrikako kairik egin behar izan; izan ere, 1730. urtean, probintziako Batzar Nagusia Hondarribian bilduta zegoela aprobetxatuz, memoriala aurkeztu zioten, eta zera adierazi zuten: "ekaitza amaitu zen bitartekoan jasotzeko beroki laburren bat izan zezaketela, eta lasaitasunez beren etxeetara jaso zitezkeela, Asturiaga izeneko lekuan kai txiki bat eginez, horretarako prestutasunik gabe zeudela, baliabide gutxi zituztelako...". Batzordeak bidezkotzat jo zuen eskaera, eta Hondarribiari eman zion haren foguera-banaketaren zenbatekoa, lau urtez, harekin batera egin nahi ziren obrak egin zitzaten. Probintziako kronikagileak dio, ez dakit zein arrazoitan oinarrituko zen, Hondarribikoek ez ziotela sorospena eman horretarako; hala ere, 1748ko Batzarrari aurkeztu zioten Oroimen berri batean, kalaren egoeraz eta barraren arriskuez kexatu ondoren, adierazten dute ezin izan zutela helburua lortu, nahiz eta "1730eko Batzar Nagusiak eman zien laguntza gorabehera", eta xede horretarako erabili zuten hiriko 57 suen zenbatekoa lau urterako, "horregatik eskatzen zioten Batzarrari obra hori hobetzeko" laguntza berriren bat eman ziezaieten, eta eskaera hori Aldundiari pasatu zitzaion, hark 15 errealeko 300 peso eman baitzizkion. Ezin izan dugu portu honen aurrekari berririk aurkitu eta, beraz, ez dakigu zer egin zen bertan XVIII. mendean eta baita XIX. mendean ere, baina ez zen asko egin behar. Agian, ontzien tona-kopurua handitzean, Hondarribiako trafikoa ia erabat murriztu zen, eta portuak bere izateko arrazoia galdu zuen. Galiziar patatxeak jada ez ziren etortzen Ferroleko Erregearen Armadarako itsasontziak eraikitzeko zura kargatzera, ez eta bailarako burdinoletarako txanuquerak ere, zain eta guzti. Garraioa eta merkataritza beste erritmo batean egiten ziren orain, bolumen askoz handiagoa zuen, eta Hondarribiko estuarioak hain ederra eta oroigarria zen, antzinako irudi baten zaporea besterik ez zuen, bainuetarako hondartza baten xarma, eta arrantzarako baporetxo txikientzako kanal bat. Baina arrantzaleek ere beren portua behar zuten, nahiz eta babes-portua izan. 1912ko abenduaren 30eko Legeak izaera hori eman zion Hondarribiari, eta, handik gutxira, zegokion proiektua idazteko agindu zen. Orduan bi irtenbide aztertu ziren: Asturiagako kala zaharrean proiektatutako portua kokatzea eta handik ibaian gora zegoen Gurutz-Aundiko badiara eramatea. Kasuari buruzko txostenak egin ondoren, azken hori aukeratu zen, eta Javier de Ugarte Sustapen ministroa, mugako hiriaren seme adoptatua, Hondarribian aurkeztu zen 1914ko otsailaren 22an, teknikariek lagunduta, lekua bisitatu eta berehala hasi nahi ziren obrak hasteko. Eta, izan ere, pentsatu bezala egin zen dena. Bete beharreko funtzioari zegokionez, dozena bat baporetxo eta arrantza-txalupa babestea, proiektatutako portua sinplea eta sinplea zen, dike bat eta haren kontraesana barruko kaiekin, arrapalak, harri-lubetak eta amarralekuak zituztela. Baina barratik kanpo egotearen abantaila zuen, aurrerantzean Hondarribiko ontziek ez baitzuten zeharkatu beharrik izango. Baina oso gutxi iraun zuen; agian bere eraikuntza eskasagatik izan zen, harea finaren gainean finkatuta zegoelako, iparraldeko dikea defendatzen zuen harri-lubetak ez zuelako nahikoa altxatua edo hiru arrazoiengatik aldi berean, kontua izan zen 1919ko denborale batzuek desegin egin zutela, balio ez zuela utziz eta Hondarribiko ontziak berriro barra zeharkatzera behartuz, Mariren aurrean ainguratzeko.