Louis-Lucien Bonapartek, 1869an, iparraldeko goi-nafarrera euskaran sailkatu zuen eta, horren barruan, Gipuzkoako azpieuskalkian eta Irungo barietatean. 1778ko agiri batean Hondarribiko euskarari buruz esaten da:
"gaur arte ez da erdaldundutzat jo, eta ezin da halakotzat hartu, bertako herri-hizkuntza eta hizkuntza arrunta euskara delako, denek edo gehienek erabiltzen dutelako, hala nola harresien barruan, nola kanpoan baserri guztietan; eta gaztelania besterik ez dutenak oso gutxi dira eta erregearen zerbitzariak baino ez dira, zalantzarik gabe, beraien bazka espiritualarengatik gaztelaniaz predikatzeko ohitura sortu da, baina euskaraz eginikoa alboratu gabe…”
Egile asko: Geografía Histórico de la lengua vasca, Auñamendi, l960, t. I, or. 67-102.
XIX. mendearen lehen herenean, Añibarrok, predikatzeko, herri guztiz euskaldunen zerrenda batean sartu zuen. (Op. Cit., or. 44-60). 1970ean, euskaldunak 6.800 ziren, biztanleria osoaren % 65 (Pedro de Yrizar: "Euskalkiak eta euskalkiak", ira. Boletín de la Real Sociedad Vascongada de Amigos del País, 1973, or. 42).
1778an euskara erabiltzeari buruz, ikus Satrústegui ere: "Plática vasca del año 1778 en el proceso de Hondarribia", Fontes Linguae Vasconum, 32. or. 287-302.
1979ko maiatzean, Hondarribiko Udal berriak, aldeko 13 botorekin eta bi abstentziorekin, Udal osoko bilkuretako aktak, gaztelerazko itzulpenik gabe, euskaraz idatziko zirela erabaki zuen. Aurrekaririk gabeko akordio horrek bakarrik Hendaiako Udalaren artxiboan dauden arrantza-gaiei buruz idatzitako gutun batzuek gainditzen duten tradizioarekin hautsi egiten du.