Udalak

Hondarribia

Gazteluak Karlos V.aren gazteluak ("Enperadorearen" paradorea) lau angeluko forma du, eta fatxada lauak ditu, dorre eta garitarik gabeak, egurrezko sabaiaz estalia, ganga duen azken solairuan izan ezik. Sei altuera izan zituen, eta goarniziorako eta troparako behar ziren areto guztiak. Horma batzuek hiru metroko lodiera  dute. Atzeko terrazan, Bidasoa ibaiaren Lapurdiko ertzari begira, dozena bat kanoi kokatu ziren. Gorosabelen garaian, infanteria batailoi bat egon zitekeen barruan. Errege-jauregi bat ere izan zen, eta gaur egun haren aztarnak besterik ez dira geratzen. Bertan, gotorlekua bisitatu zuten maila handiko pertsonak egon ziren, erregeak ere: Karlos I.a, Felipe III.a eta IV.a, Isabel de Valois eta Borboikoa, Garcilaso poeta, gobernadore militarrak eta plazako tenienteak. Kalabozoak ere jende garrantzitsuek hartu zituen, hala nola Miguel Okendoko, San Frantzisko Xabierkoren anaiak eta abar.

San Telmo gaztelua. Juan Velázquez jeneral gorenak eraiki zuen 1598an inbaditzaileen eta piraten gunea defendatzeko.

Udaletxea. XVIII. mendean (1735), eraikia Andres de Zabala arkitektoaren trazadurapean, hiru arkuko portalea eta goiko balkoi jarraitua teilatu-hegal babestailearen azpian. 1677ko ekainaren 14an emandako kenketak ezarriz finantzatu zen. Gorosabelek dio kartzela eta alondegia zituela, baina honela:

"Meritukoa izan arren, kale estu batean dago, frontean ez du  zabalunerik, ez du kokapen hobean izan behar lukeen luxurik. Antzina, parrokia-elizaren ondoko dorre batean zegoen bere kapitulu-aretoa; kanpoko aldetik, harrizko besaulki bat ikusten zen, tradizioaren arabera, artzapezak audientziak egiteko erabiltzen zuena. Dorre hori 1764an eraitsi ondoren, ia ez da beretik arrastorik geratu, ezta harrizko ezerleku horretatik ere."

Oinetxeak. Casadevante etxea. Kale Nagusian, Casadevante eta Gaycoeguiren armarria du. Han negoziatu zen setiorik ezagunenari amaiera eman zion su-etena. Gainean frontoiak dituzten bao dintelduak, erdibitua. Jotako burdinazko balkoiak. Zuloaga jauregia. Kale Nagusian, aurrekoaren parean, harlanduz egina. Fatxada nagusia, moldura lerromakurrez apaindua. Garaiera ertainean, armarri konposatu bat, Zuloaga, Moyua, Casadevante-Gaycoegui eta Arreluz dituena. XVII., XVIII. eta XIX. mendeetan berreraikia. Arsu oinetxea. Montaña auzoko aldapan, Matxin Arsukoren jatorrizko oinetxea da. Bigarren pisu polit bat du, harburu batzuen gainean, luzekako adreiluz, eta erdian armarria, hiru lili-lore eta bost giza buru dituena. Etxebeste etxea. Gotzain plazan dagoen Rojas eta Sandoval gotzainaren jatorrizko orubea. Hiru altuera eta gotorleku izaera ditu, hutsune gutxi eta ate eta leiho estuak dituelako. Izkina batean horman sartutako armarria.

Elizak. Jasokundearen eliza, XV. eta XVI. mendeetan eraikia, bi kontrahormen arteko arkupe irtenekoa, harrizko kasetoiduna eta kanoi-ganga dituena. 1566ko atea erdi-puntuko arkua da, tinpanoan Jasokundearen irudi bat duena, eta aldaketak izan ditu. Gurutze latindar formako oinplanoa, garaiera desberdineko hiru nabe, hiru abside eta oinplanoan ikusten ez den gurutzadurarena. Era askotako gurutze-gangak, koruari eusten diona bereziki baliotsua, nerbio finak, erdi-erliebeak giltzarrietan, landare- eta animalia-dekorazioa dituena; hainbat estilotako euskarriak. Iparraldean, trazeria flamigeroko balaustrada duen horma. Iberoren dorre barrokoa, 1764an berreraikia. Kapera nagusiko erretaula zaharra, gaur egun sakristian, 1594koa, Joanes Iriartekok, Larreak eta Ostizak landua; apostoluen irudiak eta egoera txarrean dauden erliebe garrantzitsuak. Absidea plazako defentsa-sistemaren parte zen. Beirate modernoak, parrokia parte izan zen hiru elizbarrutiak -Baiona, Iruñea eta Gasteiz- irudikatzen dituena, Sortzez Garbiaren Batzarren aldarrikapena, Austriako Ama Teresaren ezkontza eta Ama Birjinaren agerpena San Joan de Diosen aurrean. Santiagotxo ermita. Arkoll auzoan, 60ko hamarkadaren amaieran auzolanean berreraikia, Santiagorako erromes baten irudia, sagarrondo zurez landua, XIV. mendekoa dirudi. Guadalupeko Ama Birjinaren ermita. Eraikina 1585ekoa da, 1503an aipatua bada ere. 1638ko setioan suntsitu zuten. Gaztelako almiranteak zilarrezko 338 dukat eman zizkion armada askatzailearen ordaintzaileari, ermita konpon zezaten. Brankako iruditzat hartua izan den Amabirjinaren irudi gotikoa gordetzen du. Aldare nagusia Elduayen hondarribiarraren lana da. Eraikuntzak aldaketa sakonak izan zituen 1908an, Angel F. de Casadevante arkitektoaren zuzendaritzapean. Santa Maria Magdalena eliza Marinan, Gaspar Montes Iturriozen pinturarekin.

Enparantzak. Antzinakoena Erdi Aroko gazteluaren parean dagoen Arma Plaza da, izenak dioen bezala. Ospakizun eta festa garrantzitsu guztiak, ibilaldiak, aldarrikapenak eta abar izan dira bertan. Beste plaza batzuk: Bikarioarena edo Gipuzkoako Plazarena, Gotzainarena (Rojas eta Sandoval).

AAA

2001eko urtarrilean, Eusko Jaurlaritzak Monumentu Multzoa izendatu zuen Hondarribiko hirigune historikoa. 2003an Polvoringo eraikin historikoa berreskuratu zen.

Aste Santuak garrantzi handia du herrian, eta, alde horretatik, nabarmentzekoa da herriak dituen prozesio irudiak. Kristo gurutzean XVII. mendearen lehen hereneko arte lana da. Lanketa nabarmentzekoa da, barrokismoa nagusi. Olibondoen Baratzeko Otoitza XVIII. mendearen erdialdeko irudi multzoa da. Kronologia berekoa da Kristoren irudia, zutabeari lotua. Beranduxeagokoak dira Nazaretarra, Veronika eta San Joan Ebanjelistaren irudiak. Hiruretatik lehena da interesgarriena. XIX. mendearen lehen erdikoa da Bakardadeko Andre Mariaren irudia, ebanjelioaren aldeko erretaularen jabea. XX. mendeko lanak Maria Magdalenaren eta, seguruenik, Kristo etzanaren irudiak dira. Multzo hori zalantzarik gabe kalitatezkoa da, eta, ikuspuntu horretatik, probintziako aipagarriena.

ICE 2003

Bibliografia

ICE 2003