Kontzeptua

XX. mendeko euskal narratiba, edo Nazioaren memoria

Bernardo Atxaga idazleak (1951) ez zuen zalantzarik izan poema ezagun batean bi hauek konparatzean: euskal literatura eta, luzaroan lozorroan egon ostean, XX. mendean iratzartzea lortu zuen trikua (Atxaga, 1990). Gure literaturaren historiak bizi izandako arorik nabarmenena, hortaz, joan den mendean hasi zen. Lehenago, erlijio-testuak nagusi ziren literatura-produkzioa dugu, XIX. mendeko azken hamarkadan aldaketarako lehenengo zantzuak ageri zituena, betiere Lore Jokoen magalean eta 1876an foruak indargabetzean sortutako Pizkundearen altzoan. Orduantxe desagertu zen erlijioaren oinarrietan eraikitako eta osatutako obren nagusitasuna, orduantxe zabaldu zen literatura-generoen espektroa; gainera, literatura-genero berria sortu zen: eleberria.

Eleberriak nobela historiko-erromantikoa hartu zuen eredutzat, hain zuzen ere, nobela molde horren aldagai scottiarra, zehazki. Halako moldean idatzi zuten espainolez, kasurako, Francisco Navarro Villosladak edo Juan Venancio Araquistain autoreek. Testuinguru horretan argitaratu zen lehenengo euskal eleberria, 1897an hasita, zatika: Auñemendiko lorea, Domingo Agirrek idatzia; testu historiko-erromantikoa da, Navarro Villosladaren Amaya o los vascos en el siglo VIII testutik gertu dagoena. Domingo Agirreren eragina funtsezkoa izan zen euskal eleberriaren garapenean, Kresala (1906) eta Garoa (1912) eleberrietan ezarritako eredu kostunbristak XX. mendearen erdira arte iraun baitzuen. "Benetako" euskal eredu tradiziozkoen bizimodua islatu gura izan zuen Agirrek: baserria eta itsasoa. Ekintzarik gabeko eleberri-moldea da Agirrerena, ohitura-koadro askotarikoak irudikatzen dituena, hiru ardatzen inguruan eraikitako eleberri-moldea: fedea, abertzaletasuna eta euskalduntasuna. Narratzaile orojakileak kontatzen du istorioa.

Agirreren prosa mundu-ikuskera eta ideologia jakin batez blai zetorren, euskal abertzaletasunaz, Sabino Arana Goiriren (1865-1903) eskutik XIX. mendeko azken hamarkadan agertu zenaz. Aranaren abertzaletasuna mugimendu foruzalearen eta Aitorren leinu handiaren (Juaristi, 1987) oinordekoa da, hala sortu baitzuen euskal abertzaletasunak irudikatutako komunitatea (Anderson, 1991). Abertzaletasun gehientsuenak bezala, antzina-antzinatik datorren tradizio jatorrean sustengatzen da euskal abertzaletasuna ere (Bhabba, 1990: 45). Ordutik aurrera eta XX. mendearen erdira arte, euskal literaturaren egiteko nagusia Euskal Nazioaren eraikuntzari bere ekarpena egitea izan zen.

XX. mende hasieraren ostean, industrializazio-prozesu erraldoia etorri zen, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan. Hegoaldeko probintzietan egon zen ekonomia boomaren giroan ulertu behar ditugu hamarkada horietako immigrazioaren igoera eta demografia-hazkundea. Urte horietan sortu zen, halaber, Partido Socialista Obrero Español alderdia (1879) Bilbon. Gainera, Espainiak Lehenengo Mundu Gerran agertutako neutraltasunak, dudarik gabe, aldeko eragina izan zuen sasoiko ekonomia-egoeran. Oparoaldi hartan orotariko kultura-ekimenak sustatu ziren; kasurako, Euskal Filologiaren loraldia etorri zen R.M. Azkueren eta Julio Urkixoren eskutik. Azken horrek sortu zuen 1907an Revista Internacional de Estudios Vascos , RIEV, aldizkaria. Musikak bizi izandako susperraldia ere erabatekoa izan zen (horra hor Aita Donostia, Guridi, Usandizaga ... bezalako sortzaileak), bai eta euskal arkeologiak eta etnografiak bizi izandakoa ere (Telesforo de Aranzadi, J.M. Barandiaran ...). Ekimen horien guztien bidez herriaren gabezia handienetako bat ageri-agerian geratu zen: ez zegoen eliteko intelektualak formatzeko unibertsitaterik (Chueca, 2000: 392-393). Euskal Ikasketen Lehenengo Kongresua egitea, eta Sociedad de Estudios Vascos-Eusko Ikaskuntza erakundea eta Euskaltzaindia sortzea (denak ere 1918an) gabezia horri aurre emateko ahalegina izan ziren.

Miguel de Unamunok eta beste zenbait intelektualek euskararen adierazmen-gaitasunak jarri zituzten auzitan. Hala, dudarik gabe, egoera soziolinguistiko markatua agertzen da, besteren artean, euskara ofiziala ez delako eta penintsulan espainola jakitea derrigorrezkoa delako. Egia esatera, euskara gero eta baztertuago zegoen, eta nekazaritza-inguruetan zen nagusi. Bitartean, espainola sustatu zen, eta ez soilik hezkuntza formalean, ezpada inguru urbanoetan eta industrialetan ere. Inguruok espainoldun etorkin-uholde izugarria jaso zuten, gainera, XIX. mendeko azken herenean. Bi mundu horiek dira, hain zuzen ere, euskal abertzaletasunak elikatu zituen imajinarioaren eta estereotipoen erdi-erdian eraiki zirenak, literaturan zein bestelako adierazpide artistikoetan; adibidez, Arrue edo Zubiaurre anaien pinturan. Gauza bera esan liteke sasoiko opera-produkzioaren helburuari buruz; izan ere, Europako beste leku batzuetan legetxe, produkzioaren anbizioa nazio-opera eraikitzea izan zen. 1884an argitaratu zen lehen euskal opera, Serafin Baroja (1840-1912) libretistaren eskutik; Serafin Baroja Pio Baroja idazlearen aita izan zen. Bada, 1884 eta 1930 urteen bitartean sortutako 40 operen artean, honako titulu hauek nabarmendu daitezke: Jose Maria Usandizagaren Mendi Mendiyan (1909), Jesus Guridiren Amaya (1910) edo Charles ColinenMaitena (1909).

Agirreren ekarpenen ostean, euskal eleberriak egile hark utzitako lorratzei jarraitu zien. Horixe da Jose Manuel Etxeitaren (1842-1915) obraren kasua, esaterako. Haren eleberriak, Josecho (1909) eta Jayoterri maitia (1910), ohiturazko eleberriaren ildokoak dira, nahiz eta foiletoi-nobelaren eta abentura-nobelaren elementuak ere badituzten. Horietako bigarrenak, Jayoterri mattia eleberriak, artzain-talde baten bizimodua kontatzen du. Artzainak Ardibaso haran idilikoan bizi dira, baina Ameriketara emigratzera behartuta daude, haranak bizi duen ekonomia-egoera eskasa dela eta. Herriminak eta jaioterriaren minak itzularazten ditu Hego Ameriketako lurretan aberastu ondoren, eta "indiano" aberats itzultzen dira euren aberri maitera. Kontinente amerikarrak euskal literaturan XX. mende erdira arte izandako errepresentazio negatiboaren adibidea dugu eleberri hau. Ameriketara emigratu eta han fedea galtzeko arriskua dute euskaldunek; halaxe gertatzen da, hain zuzen ere, R. M. Azkueren Ardi galdua (1918) eleberriko protagonistaren kasuan. Bada, Amerika bizioa nagusi den lurralde legez irudikatzen da; bereziki, emakumeen grina salatzen da (esaterako, J.M. Hiribarrenen Montebideoko berriak -1853- lanean). Azkuerenarekin batera, gerraren aurreko ohiturazko eleberrien zerrendan gehitu beharrekoak dira Jean Barbier idazlearen Piarres (1926-29) eleberri folklorikoa eta Pierre Lhanderen (1857-1957) Mirentxu (1914) eta Yolanda (1921) nobelak.

Bestalde, aurrekoak baino anbizio txikiagokoa izanik ere, bada sasoi hartan euskal irakurleekin bat egitea lortu zuen genero bat: narrazio labur kostunbrista. Aurrekoak baino arrakastatsuagoa izan zen, gainera, irakurleen artean. Jean Etxepareren (1877-1935) kronikez ari gara, esaterako: Buruxkak (1910) eta Berebilez (1934), bai eta lehenago aipatutako narrazio laburren liburuez ere: Ebaristo Bustintza "Kirikiño" egilearen Abarrak (1918) eta Bigarren Abarrak (1930), zein Pedro Miguel Urruzunoren Ipuiak (1930) edo Gregorio Mujikaren Pernando Amezketarra. Bere ateraldi eta gertaerak (1927). Denei ere onartu behar zaie prosa arina garatu izanaren meritua; izan ere, jario puristatik harago ibili ziren, eta kontaketa tradizionalisten irakurle potentzialekin laster konektatu zuten, landa-eremuko irakurleekin, alegia. Horrez gainera, nabarmentzeko modukoa da garaiko literaturan emakumeek egindako ekarpena. Euretako hainbatek kolaboratu zuten 1876 eta 1936 artean sortu ziren 140 baino aldizkari gehiagotan. Horietako batzuk dira Rosario Artola (1869-1950), Tere Mujika (1888-1981), Julene Azpeitia (1988-1980), Katarine Eleizegi (1889-1963) eta Sorne Unzueta (1900-2005). Maite Nuñez Beteluk (2001) agertu zuen moduan, emakumeok erantzuten zioten euskal abertzaletasunak atxikitako sasoiko emakume-ama rolari: euren erantzukizuna fede katolikoaren eta euskararen transmisioa izan zen. Aipagarria da haietako asko Emakume Abertzale Batzako kideak ere izan zirela (Mercedes Ugalde 1993).

Euskal eleberriaz denaz bezainbatean, bederatzi urte igaro ziren gerraurreko azken lanak argitaratu zirenetik (Agustin Anabitarteren Usauri, 1929, eta Donostia, 1933, eta Tomas Agirreren Uztaro, 1937) 1946an Juan Antonio Irazustaren Joanixio Buenos Airesen, Ekin argitaletxean, agertu zen arte.

Espainiako Gerra Zibilak (1936-1939) eragin tamalgarriak izan zituen euskal literaturaren produkzioan. Hildakoen eta erbesteratuen zerrenda luzearen atzetik irabazleen bandoak ezarritako errepresioa etorri zen. Euskal izenak debekatu zireneko sasoiaz ari gara, hilerrietako hilobietan euskal hitzak izkiriatzea galarazita zegoen garaiaz. Sasoi hartan kalean, administrazioan, kulturan... zentsura gauzatu zuen frankismoak. Esan izan da gerra osteko belaunaldia belaunaldi garrantzitsuenetako bat izan zela euskal literaturan, garai hartan gehien behar zena eman baitzuten: jarraipena. Gehien landutako generoa poesia izan zen, besteak beste, askoz errazagoa zelako olerki solteak argitaratzea, eta ez bilduma osoak; gainera, 1940-1950 tartean ia ezinezkoa zen edizio-jarduerak erabat normalizatzea.

Edonola ere, ez lehenago aipatutako Irazustaren eleberriak, ez eta Jose Eizagirreren (1881-1948) Ekaitzpean (1948) eleberriak ere, ez dute jasotzen euskal erbesteratuen drama eta haren laztasuna. Erbestea modu anekdotikoan baino ez zen agertu euskal eleberrigintzan, ez zuen narrazioan ez haren azpiko ikuspegi manikeoan eragin, Martin Ugalderen (1921-2004) eleberriak iritsi ziren arte. Nabarmentzekoa da Ugaldek nola asmatu zuen Itzulera baten istorioa (1989) narratzean. Erbesteratuen alaba da nobelako protagonista, eta alienaturik geratzen da Euskal Herrira egingo duen bidaiaren ondoren, nazio bien arteko nortasun hibridoan.

Gerra Zibilaren ostean, penintsulan argitaratutako lehenengo eleberria ez zen 1950era arte iritsi. Jon Etxaideren (1920-1998) Alos Torrea lanaz ari gara; egile emankorra izan zen Etxaide, bai eta Barojaren euskaratzailea ere. Beste eleberri hauek ere argitaratu zituen: Joanak joan (1955) eta Gorrotoa lege (1964). Horietan, zenbait pasiok baino ez dute (eta parte batean soilik) ohiturazko eleberriek irudikatutako mundu idilikoa eteten. Bestalde, hor dugu Jose Antonio Loidi (1916-1999) ere, zeinak sasoiko eleberriaren panoraman berritasun zenbait ekarri baitzituen Amabost egun Urgain'en eleberriarekin: euskaraz idatzitako lehenengo polizia-eleberria izan zen huraxe.

Esan daiteke 1950eko hamarkadan instituzionalizatu egin zela euskal literatura euskal gizartean jarduera autonomo gisa (Lasagabaster, 2005: 123-136). Euskal narratibak garaiko literatura-korronteekin sintonia egitea lortu zuen. Argi ikus daiteke, kasurako, euskarara itzulitako Shakespeare, Baroja, Homero edo Juan Ramon Jimenezen obrek piztutako interesa. Joera horri ekin zitzaion hurrengo hamarkadetan, eta Hemingway, Tagore, Ionesco, Cela, Brecht, Camus, Kafka, Stevenson o Twain bezalako egileen obrak itzuli ziren. Itxaropena argitaletxeak (Zarautz) 1952an "Kuliska Sorta" bilduma sortu izanak bultzada ikaragarria eman zion euskal literatura-hizkerari. Eguneraketa horri ekin gura izan zitzaion, halaber, Jakin (1956), Karmel (1950) edo Anaitasuna (1953) aldizkari berriak sortuz: kultura-plataforma garrantzitsua osatu zuten euskal kultura-bizimoduaren hazkundean.

Euskal eleberria ordura arteko ohiturazko eredua gainditu eta eleberri existentzialistaren bidetik abiatu zen Jose Luis Alvarez Enparantza "Txilardegi" idazlearen Leturiariaren egunkari ezkutua (1957) lanarekin. Egia da tonu existentzialdun beste eleberri batzuk ere argitaratu zirela (esaterako, Eusebio Erkiaga edo Sebastian Salaberria idazleenak), baina ez zuten Txilardegirenak zekarren besteko berritasun narratiborik ekarri. La Nausée (1938) eleberriko A. Roquentin bezalaxe, Leturia euskal eleberriaren historiako lehenengo heroi problematikoa da, eta bere egunerokoan agertzen du existentziaren zentzurik eza. Horrekin batera, existentzialismoaren auzi nagusien inguruko hausnarketa egiten du eleberriak: bakardadea, frakasoa, heriotza, aukeratu beharrak sorrarazitako larrialdia. Txilardegiren hurrengo eleberriak ere (Peru Leartzako -1960- eta Elsa Scheelen -1969-) tipologia existentzialistan sailkatzekoak dira.

Jon Mirandek eleberri bakarra utzi zigun: Haur besoetakoa. Mirande heterodoxoa eta nihilista zen, Poe eta Baudelaireren jarraitzailea eta Nietzscheren irakurlea. Haur besoetakoa eleberri psikologikoa da, eta gaiak (gizon heldu baten eta haren besoetako neskatxa gaztearen arteko harremana) Nabokoven Lolita dakarkigu gogora.

Francisco Francoren diktadura-erregimenaren kontrako aktibismo politikoa eta aktibismo kulturala eskutik ibili ziren 60ko eta 70eko hamarkadetan. Sasoi hartan funtsezko ekimenak jarri ziren abian, esaterako, alfabetizazioari eta hizkuntzaren sendotzeari ekin zitzaion euskal eskoletan, ikastoletan. Euskararen batasuna etorri zen (1968); euskarazko produkzioa handitu zuten editorial berriak sortu ziren euskal liburuaren lehenengo azoka ospatu zen Durangon (1965), kantagintza modernoa loratu zen Ez dok amairu (1963) gisako taldeekin. Garai hartan indarrean zen ortodoxia kulturalari kontrajarri zitzaion heterodoxia kulturala eta politikoa: heterodoxiaren bultzatzaile izan ziren, kasurako, Gabriel Aresti poeta bilbotarra, Koldo Mitxelena hizkuntzalari sonatua eta Jorge Oteiza eskulturagilea.

1969an Egunero hasten delako eleberria argitaratu zuen Ramon Saizarbitoriak (1944). Bada, eleberri horrek erreleboa hartu zion poetika existentzialistari, eta Nouveau Roman frantsesetik gertu zen eleberri esperimentalaren txanda iritsi zen. 1960-70eko hamarkadetan ebakera sozialeko eleberriak (Xabier Amuriza, Txomin Peillen edo Xabier Gereño autoreenak, adibidez) zein zentsura frankistari muzin egiteko alegoria moldekoak (esaterako, Anjel Lertxundirena edoMikel Zaraterena) argitaratu baziren ere, egia esatera, joera esperimentalista izan zen denen artean gailendu zena eta generoaren eraberritzeari ekarpen gehien egin ziona. Egunero hasten delako eleberrian bi plano narratibo independiente ditugu, txandaka agertzen direnak: batetik, abortatu gura duen neska ikasle gaztearen istorioa dugu, eta, bestetik, geltoki batean dagoen berritsuaren eta hizlari anonimo bat edo batzuen arteko elkarrizketa. Saizarbitoriaren bigarren eleberriak, 100 metro (1976) izenekoak, konfirmatu eta gainditu egin zituen sasoiko irakurlearen itxaropenak. ETAko aktibista baten atzetik ari da polizia eta tiroz hilko du Donostiako Konstituzio plazan; bada, aktibistaren azken ehun metroek osatzen dute plano nagusiko istorioa. Horrek sasoian egin ziren irakurketak baldintzatu zituen. Egia esan, autorea aurreratu egin zitzaion XX. mendeko azken hamarkadan ugaritu zen ETA talde armatuaren biolentziaren inguruko eleberrigintzari. Saizarbitoriaren hirugarren eleberriak, Ene Jesus izeneko metanobelak (1976), euskal eleberriaren aro esperimentalistari amaiera eman zion.

Espainiako demokraziaren aroa hasi zen 1975ean, baina horrek ez zuen euskal literatura-paradigmetan inongo aldaketarik ekarri; hala ere, hegoaldeko euskal probintzietan euskal literatura-sistema finkatzeko baldintza objektiboak ahalbidetu zituen (Olaziregi, 2005). Autonomiaren Estatutua onartu (1979) eta Euskararen Erabileraren Normalizaziorako Legea sortu izanak (1982), besteren artean, hezkuntzan eredu elebidunak ezartzea ahalbidetu zuen, bai eta euskaraz editatzeko diru-laguntzak esleitzeko deialdiak egitea ere. Laguntzei esker argitaletxe berriak agertu ziren, eta nabarmen hazi zen euskal argitalpenen produkzioa. Gaur egun 1.500 lan inguru argitaratzen dira urtean. Euskal literaturan argitaratutakoaren % 59 narratiba da eta genero horrek, zalantzarik gabe, erabateko garrantzia izan du gure literatur sistema finkatzeko prozesuan. Ehun enpresa baino gehiagoko sare editorialaren jabe gara, eta 300 bat idazle izango dira gurean (% 85 gizonak, % 15 emakumeak). Gainera, 1977an Euskal Filologia unibertsitate-ikasketak ezarrita, kritika akademikoa oso-osoan garatzeko azken bultzada eman zen. 80ko hamarkadan bertan sortu ziren, halaber, Euskal Idazleen elkartea, EIE, eta Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen Elkartea, EIZIE. Zalantzarik gabe, obra unibertsalak euskarara itzuli izanak euskara literarioa finkatzen lagundu du, bai eta euskaraz idatzitako obrak beste hizkuntza batzuetara itzultzeko ekimena sustatu ere (basqueliterature). Euskal literaturak autonomizazio-prozesu argia bizi izan du orduz geroztik, eta sistemaren irriken artean da ziurtagiri literarioa lortzea, hizkuntza zentraletara itzulpenak eginez. Casanovak halaxe defendatu zuen (2001: 182-3): itzulpenak, naturalizazioaz gainera (nazionalitatea aldatzearen esanahian), literarizazioa ere badakar, hots, legitimazio-erakundeen aurrean literatura gisa agertzea. Erakundeetako batzuek, literatura-sariak ematen dituztenak, kasurako, Espainiako Literatura Sari Nazionalak esleitzen dituztenak, euskal autoreen lanak saritu dituzte 80ko hamarkadaren hondarretik gaur arte. Sarituen artean ditugu, esaterako, Bernardo Atxagaren Obabakoak ezaguna (1989; Erein eta Ediciones B) edo Mariasun Landaren Krokodiloa ohe azpian (2003), baina baita gazte zenbaiten lehen nobelak ere, Narratiba Sari Nazionalak jaso dituztenak. Horixe da Unai Elorriagaren kasua: 2002an saria jaso baitzuen SPrako tranbia (2001) eleberriarekin. Kasu bera daKirmen Uriberena: 2009an jaso zuen saria Bilbao-New York-Bilbao (2008) eleberriarekin.

Beste literatura-sistema batzuetan gertatu bezala, euskal literatura-jarduera ere eleberriaren inguruan polarizatu da azken urteotan. Gaur egun, entzute gehien eta sona literario handiena dituen generoa da, bai eta edizio-errentagarritasun handiena duena ere, noski. Esan daiteke azken hiru hamarkadetako euskal eleberriak bere egin duela oinarri postmodernoa: dena dago kontaturik, baina berriro kontatu beharra dago. Eraginetan eta literatur testuartekotasunean eklektizismo nabarmena ageri duen eleberriaz ari gara. Modernitatearen teknikak bereganatzen baditu ere, generoen konbinazio parodiko eta ironikoak egiteko joera du, eta orotariko tipologia anitzak eskaintzen ditu. Kontsumo gizartearen beharretara errenditutako eleberrigintzaren igoera, barrura eta iraganera begiratzen duten istorioak (autobiografikoak, memorietan oinarritutakoak....), metafikzioak, generoen arteko hibridazioak, eleberri beltzak.... dira nagusi gaurko panoraman. Nolabait, iraganari begiratzen dion eleberri garaikideak, poetika errealista subjektiboaren alde egiten duenak, markatzen du deskribatu gura dugun gaurko nobelaren argazkia. Hartara, esan daiteke euskal eleberriak, azken hamarkadotan, gainditu egin duela, azkenean, ezintasun jakin bat, Lasagabaster (1990: 22), kritikoak, kasurako, errealitateari "aurre emateko" ezina gisa definitu zuena. Nola egin duen? Bada, fikzioak "errealitatea" birsortzen, irudikatzen edo islatzen ez duen kontzientziatik, fikzioak "errealitatea" eraikitzen duen kontzientziatik. Horrek lagundu du, batez ere, 90eko hamarkadaren ostean ugarituz joan diren ETAren inguruko eleberriei esker, terrorismoaren tabuak apurtzen eta haren elementu fetixistak eta erritualizatuak ezabatzen, bai eta terroristaren bermitologizazioa eteten ere (Zulaika, 1999: 88).

Memoria historiaren berreskurapenak gertaera historiko eta politikoen deseraikitzea ahalbidetzen du, mitifikaziotik edo planteamendu manikeotik ihes egiten duen idazketari esker. Diskurtso historiografikoaren objektibotasuna ezbaian jarrita (Halbwachs, 1992: 49), egiaztatu egiten da literaturak "beste egia" horiek, historiaren diskurtso epikotik baztertutakoak, kontatzeko balio duela. Gerra Zibila eta haren zenbait euskal episodio Intxorta mendiak edo Gernika bezalako oroimen guneen bidez testuratu dira eta abertzaletasunarena bezalako diskurtsoak deseraikitzeko eta Euskal Nazioaren kontzeptu monolitikoa hausteko balio izan dute. Gure hurbileko historia berriro idazteko saiakerak izan dira, besteak beste, honako eleberri hauek: Abuztuaren 15eko bazkalondoa (1979),Jose Agustin Arrietarena; Euzkadi merezi zuten (1984), Koldo Izagirrerena; Azukrea belazeetan (1987), Inazio Mujika Iraolarena; Izua hemen (1990) eta Kilkerra eta roulottea (1997), Joxemari Iturralderenak; Badena dena da (1995), Patxi Zabaletarena; Azken fusila (1994), Edorta Jimenezena; Tigre ehizan (1996), Aingeru Epaltzarena; Agur, Euzkadi (2000), Juan Luis Zabalarena eta berriki saritutako Antzararen bidea (2007), Jokin Muñozena. Azken autore honena da, halaber, Bizia lo (2003) izeneko ipuin-liburua, euskal terrorismoaren desmitologizazioari ekarpena egin diona. Memoria historikoa berreskuratzeko prozesua izan da, era berean, Ramon Saizarbitoria idazlearen azken hamarkadetako eleberri-ibilbidearen ardatz nagusia. Horra hor Hamaika pauso (1995), ETAn parte hartutako 70eko hamarkadako belaunaldiaren inguruko nobela; edo, Bihotz bi. Gerrako kronikak (1996), non Gerra Zibileko eszenak kontatzen dituzten zenbait jubilatuk, eta kontakizunok kontrapuntu narratibo interesgarriak bihurtzen diren istorioko protagonista den bikotearen gerra domestikoan. Saizarbitoriaren azken liburuan, Gorde nazazu lurpean (2000) lanean, bost narrazio dakartza egileak; bada, argumentuaren harian autorearen azken literaturan ageri diren bi obsesio handi ditugu: emakumeen eta gizonen arteko komunikazio-arazoak, alde batetik (ikus, adibidez, Rossettiren obsesioa eleberri laburra, psikoanalisia eta pintura prerrafaelita oinarri dituen testuartekotasuna baliatuz sorkuntza literarioaren eta desiraren arteko loturak aztertzen dituena. Ik. Olaziregi, 2004); eta, bestetik, gudariek Gerra Zibilean bizi izandako gertaera latzak. Saizarbitoriak emozioz omentzen ditu gerra galdu zuten gudari zaharrak Gudari zaharraren gerra galdua eta Asaba zaharren baratza narrazioetan. Lehenengoak, zangoa Intxortako mendietan galdu zuen gudari zahar baten istorioa aurkezten digu, iragan hori oroituz, sortuz, gerrak berarekin dakarren tragediari buruzko hausnarketa eskainiz; bigarrenean, berriz, egilearen belaunaldian herentzia abertzaleak utzitako zamaren ingurukoak astintzen dira. Finean, euskal gizartearen arazo eta obsesioak aztertzen ditu Saizarbitoriak, eta iraganera itzultzeko saiakerek iragana birsortu beharra dakartela nabarmentzen.

Birsortze horretan hartzen du arnas gure autorerik unibertsalenaren, Bernardo Atxagaren, narratibaren zati handi batek (Olaziregi, 2011). Gizona bere bakardadean (1993) eta Zeru horiek (1995) autorearen ibilbidean errealismorako bira egiten duten eleberriak dira, eta egilea Obaba mundu fantastikotik aldentzen da bi eleberriotan. Biek ageri dute errealismo kronotopikoa: ETAren biolentziaren ingurukoak dira, bai eta gizartearen zatikatzearen eta horrek eragindako sufrimenduari buruzkoak ere. Autoreak errealismo subjektiboa darabil eta "euskal arazoaz" diharduten komunikabideetan ahotsik ez dutenei ematen die hitza. Iraultzarako ilusioen galera (Gizona bere bakardadean), ETAko presoen birgizarteratzea (Zeru horiek) edo biolentzia terroristaren jatorriari eta garapenari buruzko hausnarketa (Soinujolearen semea, 2003) bilakaera literarioaren adibide dira. Hain zuzen ere, diskurtso monologikoa (abertzalea izan edo ez) etetea lortu gura duen bilakaera literarioaz ari gara. Horrez gain, eleberrion beste helburuetako bat biolentziaren kontrako aldarria eta bizitzaren aldeko apustua egitea ere bada. Ziutateaz (1976) eleberri abangoardistaren ostean, Obaba geografia imajinarioan kokatutako narrazioak izan ziren Atxagaren ibilbidean erabateko aldaketa eragin zutenak. 70eko hamarkadako esperimentalismotik literatura fantastikora pasa zen Atxagaren narratiba 80eko hamarkadan. Bi letter jaso nituen oso denbora gutxian (1984) obrak, esaterako, euskararen eta ingelesaren erabilera heterofonikoa agertu zuen, bai eta Ameriketako euskal diasporaren nortasun hibridoa ere. Halatan ere, Bi anai eleberrian (1985) eta saritutako Obabakoak (1988) ipuin bilduman irudikatu zuen ondoen egileak Obabak zekarren poetika aldaketa (Olaziregi, 1998). Bizi izandako geografia bat da Obabako deskribapenetan agertzen dena, antzinako mundu bat non Naturaren eta Kulturaren arteko borroka den nagusi. Obaban kokatutako istorioek konbinatu egiten dute hausnarketa metanarratiboa eta literatura fantastikoaren estrategia-multzoa. Testu-arteko bidaia ziragarri gisara ere defini genezake Obabakoak: Mila gau eta bat gehiago lanarekin hasi eta XIX eta XX. mendeko ipuingile maisuenganaino iristen den bidaia, hain justu. Hortik, Txekhov, Maupassant, Villiers de l'Isle Adam, Waugh, Borges, Cortázar, edo Calvinori egiten zaizkien keinu literarioak.

Esandakoaz bat, azken hamarkadetako euskal narratibaren berritasun interesgarrienetakoa da, dudarik gabe, emakume idazleen ekarpen berritzailea. Euskal literatura-sisteman apurka-apurka hartu duten ikusgaitasuna bat dator genero eta sexualitate femeninoaren deseraikitzea lortu nahian egindako proposamen narratiboekin. Nabarmentzekoak dira emakumeen obren forma autobiografikoen nagusitasuna, feminismoaren inguruko gaiak lantzeko interesa (ama/alaba harremana, amatasuna, esparru pribaturako bazterketa, sexuen arteko komunikazio-arazoak...) eta pertsonaia femeninoen inguruan sortutako unibertso literarioak. Unibertso horientzako lekua aldarrikatzen da. Arantxa Urretabizkaia dugu, ezbairik gabe, egile aipagarrienetakoa. Ezberdintasunaren feminismotik gertuko eleberria da bere Zergatik, Panpox (1979); Koaderno Gorria (1998), berriz, amatasunaren eta militantzia politikoaren inguruko gogoeta iradokitzailea, kontamolde autobiografikoak erabiliz. Azpimarratu beharrekoak dira, halaber, Eta emakumeari sugeak esan zion (1999), Lourdes Oñederrarena; Sisifo maite minez (2001), Laura Mintegirena edo Itxaro Bordaren trilogia, nobela beltzaren klabean hard boiled detective estereotipo klasikoa deseraiki gura duena. Narratzaile gazteen lanen artean gogoratuko genituzke Uxue Alberdiren Aulki jokoa (2009), Karmele Jaioren Musika airean (2009) eta Iratxe Esnaolaren Galerna (2010) nobelak, edo Eider Rodriguezen Haragia (2007) ipuin-bilduma.

Memoria historikoaren berreskurapena klabe errealistan egindako eleberrien bidez egin bada, errealismo magikoa eta literatura fantastikoa erabili da euskal nazionalismo tradizionalak goretsi zuen nekazari-mundua deseraikitzeko. Euskalduntasunaren esentzia gisara kontsideratutako mundu hori izan zen, hain justu, 80ko hamarkadan ugaritu ziren erruralismo beltzaren ildoko narrazioek deseraiki nahi izan zutena. Horra hor, esaterako, gorago aipatu dugun Azukrea belazeetan ipuin liburuaz gain, Joan Mari Irigoienen Babilonia eleberria (1989) edo Pako Aristiren Kcappo (Tempo di tremolo) (1985) lana, adibide gutxi batzuk aipatzeko. 90eko hamarkadako eleberrigintzak, berriz, ingurune urbanoak berreskuratu ditu eta ugariak dira eleberriotan espazio postmodernoak, espazio heterotopikoak, hiri heterogeneo eta etenak, Harkaitz Canoren Beluna Jazz (1996) eta Pasaia Blues (1999) eleberri beltzetan azaltzen direnak, esate baterako. Ez da zaila gaurko euskal narratiban errealismo zikina deritzonaren zantzuak kausitzea, baita eleberri beltzetako kontatekniken erabilera ere ingurune urbanoetan kokatutako hainbat eleberri edo ipuinetan. Horra hor, adibidez, Xabier Montoiaren ipuin liburuak (Emakume biboteduna, 1992; Gasteizko hondartzak, 1997) eta nobelak (ik. Blackout, 2004), Aingeru Epaltzaren Rock'n'Roll (2000) gogoangarria, edo Fermin Etxegoienen Autokarabana (2009) eleberria.

Anjel Lertxundiren ibilbidea ere nabarmendu beharrekoa dugu. Lertxundiren narraziozko lanak errealismo magikoaren inguruan ibili ziren 80ko hamarkadan (beherago aipatuko dugun, Hunik arrats artean ipuin liburua edo Hamaseigarrenean aidanez, 1982, eleberri ezaguna, esaterako), bai eta literatura fantastikoaren inguruan ere, Azkenaz beste (1996) bezalako nobeletan. Etengabeko bilakuntza poetikoak definitzen du Lertxundiren ahalegin narratiboa. Hortik, bere ibilbidean kausi ditzakegun tipologia desberdinak, eragin eta poetiketan eklektikoa dela ere esan genezake. Aipatutakoez gain, metanobelak (Argizariaren egunak, 1998), ETAren biolentziari buruzko eleberri errealista moralak (ik. Zorion perfektua, 2004), edo tratu txarrei buruzko nobela beltza (Zoaz infernura, laztana, 2009) azpimarratu beharko genituzke.

Euskal narratibaren birpasa azkar hau bukatu aurretik, euskarazko ipuingintza modernoari ere tarte bat egin behar diogu.Esan dezagun 1950-1960 bitartean hasi zirela generoaren modernotasunaren zantzuak agertzen, Gabriel Arestiren edo Jon Miranderen eskutik; haien ipuinek, besteak beste, Poe, Gogol edo Maupassanten tradizio modernoari egin zioten men. Ezin ahaztu, halaber, Martin Ugalderen Iltzalleak (1961) ipuin bildumaren berritasuna. Edonola ere, kritikaren arabera, Anjel Lertxundiren Hunik arrats artean (1970) ipuin-bilduma izan zen euskarazko lehenengo ipuin-liburu modernoa; bertan, ageri-agerikoak dira errealismo magikoaren oihartzunak (García Márquez, Rulfo...) edo absurduaren literaturarenak (Kafka, Artaud...). Hamarkada berean argitaratutako beste ipuin-liburu batzuek kontakizun tradizionalen ildoari jarraitu zioten, edo eleberrietan bogan zen esperimentalismoa txertatzen ondo asmatu zuten. Halatan ere, bada euskal ipuingintza modernoaren bilakaeran inflexio-puntua markatu zuen hamarkada bat: 80koa. Bada, espainiar literaturan legetxe, literatura-aldizkariak eta sariak hedatu ziren, eta horrek ipuingintzaren ugaltzea eta sendotzea ekarri zuen. Gainera, Pott banda (1978-1980) agertu zen euskal literaturaren panoraman. Bandako kide ziren, besteak beste, Bernardo Atxaga, Joseba Sarrionandia, Joxemari Iturralde eta Ruper Ordorika; taldeak erreboluzioa eragin zuen genero laburren panoraman, hain zuzen ere, ipuinen eta poesiaren panoraman. Pott bandako kideek aitortu duten bezala, tradizio anglosaxoiak (polizia-eleberria, zinema, abentura-fikzioa...) nahiz erteuropako idazleek (Kafka, Trakl...) liluratu zituzten eta Jorge Luis Borgesen liburutegi zabalean aurkitu zuten lilura horietaranzko bide zuzena.

Metaforez eta irudi iradokitzailez betetako prosan, Sarrionandiak Narrazioak liburua ekarri zuen (1983), elementu fantastikoz mukuru, kondairetatik eta ipuin tradizionaletatik hartutako elementuak txertatuta, sirenei eta marinel zaharrei buruzko ipuinak erabilita. Hala, agerian geratu zen autorearen eta Samuel Taylor Coleridge edo Herman Melville idazleen arteko lotura. Ginebra zein Galahad pertsonaiak, adibidez, ziklo arturikoko narrazioen omenez sorturikoak dira, eta eszenario ilunek Poeren kontakizunak dakarzkigute gogora. Ipuin metanarratiboak ere badira Narrazioak lanean. Euskal ipuingintzan orainaren eta geroaren arteko muga markatu zuen beste ipuin-bildumetako bat, zalantza izpirik gabe, lehenago ere aipatu dugun Bernardo Atxagaren Obabakoak (1988) saritu zuten.

Pixkanaka-pixkanaka, ipuinen tipologia aberastu egin da 80ko hamarkadaz geroztik, eta, gaur egun, eleberriarekin gertatu bezala, ipuinaren panorama eklektikoa da egiazki. Egungo panorama postmodernoaren ezaugarrien harira, euskal ipuingintzan azken hamarkadetan nagusitu izan diren joerak errealismotik egin dute ibilbidea, izan ebakera fantastikodun errealismotik (Unai Elorriagak landu izan du), izan Carver edo Wolff idazleen estiloko Ipar-Ameriketako errealismotik. Nabarmendu beharrekoak dira: Harkaitz Cano (2005, Neguko zirkua), Xabier Montoia (1997, Gasteizko hondartzak), Arantxa Iturbe (1995, Lehenago zen berandu), Pello Lizarralde (1998, Un ange passe-isialdietan); kontakizun metanarratiboak, Iban Zaldua (2005, Etorkizuna eta Gezurrak, gezurrak, gezurrak, 2000); absurduaren literaturaren inguruan koka daitezkeen narrazioak, Karlos Linazasoro (2000, Ez balego beste mundurik) eta mikroerrelatuak, Joseba Sarrionandia (1989, Ez gara geure baitakoak eta 1992, Han izanik hona naiz). Esan daiteke 70eko hamarkadako ebakera esperimentaleko narrazioak desagertu egin direla, eta istorioak kontatzeko gustua berreskuratu dela. Gainera, azkenaldiko ipuinetan ikus daitekeen errealitate zatikatuak bere egiten du zinemaren, musikaren edo komunikabideen eragina, eta kontatzeko modu berrietan, erritmo berrietan eta hizkuntza-erregistro berrietan sakontzen du

  • ANDERSON, Benedict. Imagined Communities. London: Verso, 1991.
  • ATXAGA, Bernardo. Poemas & Híbridos. Madril: Visor, 1990.
  • BHABHA, Homi K. (arg.). Nation and Narration. London: Routledge, 1990.
  • BHABHA, Homi K. The Location of Culture. London: Rouletdge, 1994.
  • CASANOVA, Pascale. La República Mundial de las Letras. Madril: Anagrama, 2001.
  • JUARISTI, Jon. Literatura Vasca. Madril: Taurus, 1987.
  • LASAGABASTER, Jesús María. Las literaturas de los vascos. Donostia: Deustuko Unibertsitatea, 2005.
  • OLAZIREGI, Mari Jose. Bernardo Atxagaren irakurlea. Donostia: Erein, 1998.
  • OLAZIREGI, Mari Jose. "Ramon Saizarbitoria: obsesioez haratago literatura". RIEV, 2004. 49-2, 521-549 orr.
  • OLAZIREGI, Mari Jose. Waking the Hedgehog. The Literary Universe of Bernardo Atxaga. Reno: Center for Basque Studies, University of Nevada, Reno, 2005.
  • OLAZIREGI, Mari Jose (arg.). Mende berrirako ipuinak. Euskal ipuinen antologia. Donostia: Erein, 2005.
  • OLAZIREGI, Mari Jose (arg.). Historia de la Literatura Vasca. [Kontsulta data: 2011ko ekainak 19].
  • OLAZIREGI, Mari Jose. (2011) "Los lugares de la memoria en la narrativa de Bernardo Atxaga". ANDRÉS-SUÁREZ, I. (arg.). Bernardo Atxaga. Madril, Arcolibros, 2001. (Inprentan).