Dramaturgoak

Eleizegi Maiz, Katalina

Antzerki idazle donostiarra. 1889ko apirilaren 6an jaio zen Donostian (Gipuzkoa) eta 1963ko azaroaren 19an hil Lizarran (Nafarroa).

Irakasle ikasketak egin zituen Burgosen baina euskal antzerkia elikatzen pasatu zuen bere bizitza, gerra aurretik Donostian (Gipuzkoa) eta gerraostean Lizarran (Nafarroa).

Hiru neba-arrebetan nagusiena izan zen. Bere atzetik Joxe jaio zen eta urte batzuk beranduago Jesus Mari. Kaietano arotz urnietarra eta Juana etxekoandre donostiarra ziren euren gurasoak. Txikia zenean, bospasei urterekin, katarro bat txarto osatu eta handik aurrera bronkitis kronikoa eduki zuen bere bizitza osoan. Gaixotasun honek ganoraz arnastea galarazten zion, asma zeukan eta eztarria urratuta.

Burgosera joan zen bertako Irakasle Eskolan ikasteko. XX. mendearen hasieran 'Escuela Normal' delakoetara joaten ziren emakume asko maistra izateko ikasketak jasotzera (batzuk lan egiteko eta beste batzuk kultura izateko), eremu publikoko jarduera femeninoa zen hau, sozialki legitimazio eta prestigio handiena zuena eta arbuiorik sortzen ez zuena.

Tituludun euskal maistren lehen belaunaldikoa izan zen, baina ia ez zuen eskolarik eman, familiak ematen zion errenta batekin bizi izan zen, beraz, ezkongabe eta etxean idazten geratzeko egoera aproposa zuen. Virginia Woolfek esaten zuen emakume batek idatzi ahal izateko norberaren gela eta errenta bat behar zituela. Katalinak baldintza hauek betetzen zituen eta hortan aritu izan zen bere bizitza osoan zehar.

Ez zen ezkondu, bere garaian emakumeen helburua hori bazen ere. Eta ez zuen seme-alabarik izan, orduko emakume izaeraren ezaugarri gorena bete gabe utziz. Gainera, maistra izateko ikasi zuen eta antzezlanak idazten zituen; ezohiko jarduerak orduko emakume batentzat, hamarkada haietan literatur generorik ugariena, antzerkia, idazten zuten egile kanonikoen izenek (Lauaxeta, Lizardi, R.M. Azkue, Abelino Barriola, Toribio Altzaga, Antonio Labaien, Pierres Larzabal ...) aditzera ematen diguten modura.

Bere gaztaroan bidaia asko egin zituen eta Euskal Herria ondo ezagutu (Gipuzkoa eta Nafarroa batez ere), baina bere bizitzaren bigarren erdia Lizarran pasatu zuen, zehazki azken hogeita zazpi urteak. Gerra Zibilaren hasieratik hil arte, esan bezala, herri horretan senar-emazte batzuen maizter bizi izan zen Katalina.

Lizarran idazten jarraitu zuen, bisitak hartzen eta gero eta gutxiago irteten. Bere neba Jose eta Maria Luisaren seme-alabak edo bere etxeko andre Josefinaren ilobak Lizarrako etxera joaten zirenean ipuinak kontatzen zizkien. Helduekin, ordea, berriketa luzeak izaten zituen, bere iloba Migelek zioenez oso solaskide on eta atsegina zen, eta beti zeukan kontatzeko zerbait, oso jakintsua zelako. Josefinaren iloba Rikardo Zufiaurrek hitz hauekin gogoratzen du: "oso heziketa onekoa baina maitakorra aldi berean, mototsean bilduta zeraman ilea eta potolatxoa zen. Bere ahotsa latza zen, marrantak jotakoa".

Katalinaren beldurra asmak itota hiltzea zen arren, ez zen halakorik gertatu. Heriotzak ezustean harrapatu zuen hirurogeita hamalau urte zituela. Ahoan infekzio bat izan zuen eta medikuak injekzio bat ipini zion. Honek erreakzio alergikoa egin zion eta horrela joan zitzaigun Lizarran 1963ko azaroaren 19an.

1994ko abenduan Azpeitian egin zen XII. Antzerki Topaketetan omenaldia egin zioten bere jaiotzaren 105. urteurrenean. Bere lanik arrakastatsuena izan zen Garbiñeren berrargitalpena egiteko aprobetxatu zuten orduan. Antzezlan honek hamar urtetan hamar aldiz antzeztu zuten, Toribio Altzagaren Ramuntxo baino bi aldiz gehiago. Argi dago bere hasierako lanek arrakasta handia izan zutela, bai kritikari eta antzerki mundukoen artean, baita ikus-entzuleen artean ere.

1926an Toribio Altzagari egin zioten elkarrizketa batean honek esan zion kazetariari Katalina Eleizegi eta Abelino Barriola zirela orduko euskal antzerkiaren klasikoak eta geroago, kazetariak eskatu zionean antzezlan onenen zerrenda egitea, Altzagak Eleizegiren Garbiñe aipatu zuen lehenengo lekuan eta Bost urtian, bere lana, bigarren. Bistan da oso desberdin baloratu izan dutela Katalinaren lana bere garaian eta gaur egun. Hona hemen Katalinaren lanei buruz orduko aldizkari eta egunkarietan esandako batzuk:

"el grandioso drama de época Garbiñe, original de la señorita Catalina Eleicegui (...) Si la noche del estreno causó Garbiñe una impresión de asombro, esta llegó a su maximum de intensidad en la segunda representación, en que pudieron apreciarse las grandes bellezas de todos órdenes que encierra tan hermosa producción. Bien lo manifestó el público con sus nutridas ovaciones, obligando además a la autora a salir repetidas veces a escena a recibir el homenaje de admiración tributado por la electrizada concurrencia"

(Euskalerria 1917)

"No decae un momento el interés siempre creciente del asunto, el diálogo está salpicado por pensamientos en que se descubrió el ingenio y delicadeza de la autora y el lenguage reveló un casticismo recomendable. Y ahora sólo nos resta presentar a la autora; es la señorita Catalina Eleicegui, quien ha sorprendido con una obra dramática de altos vuelos, de desarrollo maravilloso, en que ha salvado por modo sorprendente escollos en que resbalan con frecuencia autores avezados en lides teatrales. Garbiñe no parece la obra de una autora que empieza, sino de una que llega. De donde se deduce que la señorita Eleicegui al empezar ha llegado. Que sea enhorabuena"

(Altzaga 1917)

Bere garaiko egile gehienek egunerokotasunari eta hurbileko inguruari buruz idazten zuten bitartean, Eleizegik beste garai eta lurralde batzuetara garamatza: Erdi Arora edo Brujas hirira, besteak beste, eta Euskal Herriko historia eta usadioak kontatzen dizkigu, bereziki, emakumeei dagozkienak. Emakumeak baiziren bere antzezlanetako protagonistak izenburuetan ikus daitekeen moduan.

Euskal literaturaren historian askotan aipatzen dute Eleizegi, baina gutxitan aurkitu dugu bere obrak garaian izan zuen garrantzi eta lekuari buruzko hausnarketarik. Salbuespen nabarmenetakoa, ezbairik gabe, Harkaitz Cano dugu, "euskal antzerki modernoaren ama" izendatu baitzuen.

Eleizegiren helburuetako bat euskal nazionalismoa zabaltzea zenez, txapelketaren sistemarekin bere lanek bidea egiteko aukera zutenez eta garai hartan modan zegoen generoa zenez, ulergarria da antzerkiaren aldeko apustua egin izana.

Bere lehenengo lau lanak 1916 eta 1934 artean idatzi, antzeztu eta argitaratu ziren: Garbiñe, Loreti, Gaine eta Jatsu. Gero, gerra etorri zen errepresio eta zentsurarekin. 1960 eta 1963 urteen artean idatzi zituen Erauso Kateriñe (hau antzeztu zen, baina ez zen argitaratu), Brujasko harilkia eta Roldan (azken hauek koadernoetan geratu ziren).

Garbiñe (1917)

Hiru egintzetako drama historikoa da hau, bere lanik ospetsuena. Donostiako Udalak 1916an saritutakoa, 1916ko abenduaren 21ean Donostiako Antzoki Zaharrean estreinatua, hurrengo urtean Tolosan argitaratua eta urteetan herri askotan antzeztua izan da, Urkizuren arabera (1984), Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan. Oso kritika onak jaso zituen, lehenago aipatu bezala. XIII. mendean dago kokatuta, nafarren eta musulmanen arteko gerra zegoen bitartean. Ezinezko amodio baten istorioa da. Benito Perez Galdosen Marianelarekin konparatu dutela dio Canok (1997: 2), lan honetan agertzen den maitasuna eta sakrifizioaren arteko uztarduragatik. Iñaki Aldekoak esaten du Arakistainen tradizio foruzalearen eragina duela, Basojaun de Etumeta liburuarena zehazki (Aldekoa 2008: 153). Donostiako Koldo Mitxelena liburutegiko Fondo Gordeetan topa daiteke, baita interneten ere (http://www.euskaraz.net/Argitalpenak/HerriLiteratura/Eleizegi/Garbine/). Azpeitiako Antzerki egunean omenaldia egin ziotela aprobetxatu eta Azpeitiako Udalak 1994an berrargitaratu zuen lan hau. Beraz, Tolosako (1917) eta Azpeitiako (1993) argitalpenez gain, antzezleentzat eskuz kopiatutako hiru ale aurki daitezke Koldo Mitxelena Kulturunean eta bertsio digitala interneten.

Honatx antzezlan honen pasarte bat, aipatutako ezinezko amodioa agertzen da bertan:

"GARBIÑE (Garbiñe biari [Lide eta Iboni] begiratuaz) Bai zorionekoak dirala! Baña ni... Garbiñe gaxoa! Negar egitea besterik etzaizu gelditzen! Zergatik, nere biotz gaxoa, ain gora igo nai izan dezu? Orra orain bea jo. Barru barrunean ezkutatuko ditut nere samintasunak, iñortxok ere jakin gabe. Errukigarri gelditzen ba-naiz ni, zoriona izan dezala Ibonek, maite det eta! Bai, maite det!" (28)

Loreti (1918)

Hiru egintzetako drama historikoa da hau ere. Donostiako Udalak 1917an saritua, 1918ko abenduaren 21ean estreinatua, argitaratua eta antzeztua. Aurrekoak baino harrera epelagoa izan zuen (kritikarientzat aproposagoa zela zioten eta ez ikusle xumeentzat). Egileak kultura handia zuela berresten du lan honek. Donostiako Antzoki Zaharrean antzeztu zuten 1918ko abenduaren 21ean. Kantabriar gerrateetan girotu zuen, euskaldunak erromatarren kontra. Aldekoaren iritziz lan honen oinarrian Arakistainen Tradiciones vasco-cántabras lana dago (2008:153). Garaiaren ikerketa sakona egin zuen egileak. Hau ere Donostiako Koldo Mitxelena Kulturuneko Fondo Gordeetan topa dezakegu.

Jarraian antzezlan honen muinean agertzen den arazoa: aberriarenganako maitasuna eta arrotzaren arbuioa:

"LORETI Abesti ori euzkelduna da, ta, ni ere bai. Amona! Oraintxen da zure ikasgaia betetzeko garaia. Laro! Nere itza eman nizun eta ukatuko ez dizut. (Karisiori) Alperrik zabiltza! Loretiren biotza ez da beñere zurea izango; zurea baizik, Laro, zurea da aspalditik. (Baztar batea, bizi bizi joaten da ta tente-tente gelditzen da. Furnio sartzen da).

KARISIO Nere zorigaitza!

FURNIO (Plautiari) Zer da emen? (Biak izketan bezela jartzen dira).

LORETI Aiztango Loreti, zuen otseña? Beñerez (Furnio eta Plautia joaten zaizkio esanaz)

FURNIO Andere: etzaitez orrela berotu. Ez degu nai zure zoriona baizik.

LORETI Biurtu nazazute bada nere etxera.

FURNIO Zure etxean zaude.

PLAUTIA Nere alaba maitetzaz artuko zaitut.

FURNIO Eta, zure zorionarekin batean, zure begira dezun gizonarena egingo dezu.

LORETI Alperrik. Laro Laurtani nere itza eman nion; eta euzkeldun batek ez du beñere bere itzik jaten. (59)

LORETI Euzkelduna naiz, eta euzkeldun artean nai det. Aztaingo alabak, Aztainen du bere zoriona. (61)"

Gaine (1932)

Hiru egintzetako antzezlana da. Epekako antzerki modura argitaratu zuten 1932ko otsaila-apirila bitartean El Día egunkarian, guztira 18 orritan, baina 1929an idatzi zuen (azken orrian sinadurarekin bat dagoen datan ikus daitekeenez). Ez da (ia) ezagutzen, ez da eskuliburuetan aipatzen baina interneten dago (www.hemeroketa.com web orrian dago). 1970. hamarkadan girotuta dago, etorkizunean beraz: "emendikan berrogeinbat urtera gertatuko balitzake lez antzeztuko da" idatzi zuen sarreran. Europako hotel bateko batzar gelan hasten da XX. mendearen hondarrean, baina bigarren egintza XIII. mendeko giroa duen Atarratzeko jauregi batean gertatzen da.

Jatsu (1934)

Hiru egintzetako drama historikoa da. Saritua, argitaratua eta antzeztua Donostia, Tolosa, Arrasate, Bergara eta Bermeon gutxienez (Antzerti, 27. zkia, 1934 eta Euzkadi, 1934/6/23). Ezin da topatu (momentuz behintzat) eta askok ez dute aipatu ere egiten. Frantzisko Xabierren familiaren izena daraman lan honetan 1512an Nafarroako konkista kontatzen du. Kritika on eta txarrak izan zituen, abertzaletasunari erreparatzen zioten batzuek eta idazlearen lanari besteek (Antzerti, 27. 1934 eta Euzkadi 1934/6/23).

Brujas arilkia (1960)

Egintza bakarreko "gabonetako ipuina" da (Charles Dickensen ipuinen estilokoa), Katalinaren hitzetan kondaira polita da hau. Ezezaguna da. XIII. mendean dago girotuta, Flandeseko Brujas hirian. Andre Susan jostuna (amama) eta Mady (biloba gaztetxoa) dira protagonistak. Aberatsen eta pobreen arteko desberdintasunak agerrarazten ditu eta bigarrenen bizimodu gogorra. Familiak dauka argitaragabe oraindik.

Erausoko Kateriñe (1962)

Hiru egintzetako drama historikoa da eta egilea hil ostean antzeztua izan zen (familiak gordetzen zuen argazki baten ikus daitekeenez), nahiz eta argitaragabe dagoen. Antzezlan honetan Katalina Erauso moja alferezaren biografia kontatzen da. Erauso familiaren etxean hasten da, Donostiako mojen komentuan jarraitu eta Mexikon, azteken herrian amaitu. Hemen erlijio kristaua eta erlijio azteka agertzen dira, Garbiñe, Loreti eta Brujasko harilkia lanetan bezala kristautasuna eta kristautasuna baino lehenagoko erlijioak. Antzezlan hau ere argitaratugabe dago familiaren eskuetan baina irakurri daiteke Amaia Alvarez Uriaren tesian (2011), Genero eta nazio identitateak Katalina Eleizegiren antzezlanetan, lan honen amaieran antzezlanaren edizioa dagoelako.

Hona hemen Erauso Kateriñek Ameriketara joateko komentua uztea erabakitzen duenean:

"KATXALA Ez da neretzat Txominek emango lirakean biziera eroso ori. Ene Pierres, aurrean dakust nere izar disdia, ene biotza oso-osorik daramana eta bera jarraitzeko aske bear det izan, munduz-mundu, lotura gabe, beti aurrera egiteko.

PIERRES Ykaratzen nazu andereño.

KATXALA Jo emen, altxa an, ataka bat bota orduko bestea altxia, beti zalantzan, beti burrukan... Nere senideak bezela, itxas aruntz joango naiz.

PIERRES Zu emakumea zera, ta emakume gaztea.

KATXALA Gizon jantzi ta gizon; zerorrek ekarriko dezu gizon jantzi ori.

PIERRES Ez, gezurra ori, ez dizut ekarriko. Erokeria litzake, karrape!

KATXALA Bai, ekarriko diazu: Zure Katxalak eskatzen dizu Pierres. Entzun, Nork daki? Agian Jaungoiko berririk ez duten askori egia erakutsiko diotet; lekaime abek ix[i]llik, otoitzean, apalki eskatzen dutena nik egingo det.

PIERRES Ba dakust andereño erabakia daukazula.

KATXALA Entzun dezu Pierres eta ezagutzen bai nazu ba dakizu ez detala atzera egingo.

PIERRES Bai, ba dakit andereño, gizon jantzia izango dezu.

KATXALA Ba nenkien, eskarrikasko Pierres. (...)

KATXALA Goazen bada biok Eguzkia altxatzen danean lenengo argitzen dituen lur ayetara. Eta ez bai goaz okerrik egiteko asmoan, onak bai dira gure nayak Jaungoikoaren laguntza izango degu. (358-360)"

Roldan (1963?)

Hiru egintzetako drama historikoa eta ezezaguna. Ez dago osorik. Besteak bezala, hau ere Euskal Herriko historiaren gertakari garrantzitsu batean girotuta dago eta tartean ezinezko amodioa agertzen da. Familiaren etxean dago gordeta, eskuz idatzitako ohar sorta bat dela esan dezakegu.

Gerra ostean idatzi zituen lanek aurrekoei jarraitzen diete forma eta edukietan, eta 1960ko hamarkadako euskal antzerkian gertatzen ari zenaren kontra, Eleizegiren lanetan ez dago berrikuntzarik egituran, baina bai gaien trataeran. Oro har, antzerki-idazleen artean, bi joera egon zirela esan genezake, aurreko poetikari jarraitzen ziona, batetik, eta poetika berritzaileak, bestetik, belaunaldi desberdinen arteko aldea, azken finean. Eleizegi bien artean koka genezake, beti egon zen bere garaiko kezka sozialekin oso adi, bereziki genero eta nazio identitateekin lotutakoekin.

Honako artikulu hau oraindik ez da entziklopedia honetan euskaraz landu. Eusko Jaurlaritzak argitaratutako Bidegileak bilduman informazio gehiago eskura dezakezu Katalina Eleizegiri buruz.