Kontzeptua

Hezkuntza Euskal Herrian

Informazio osagarria



Hezkuntza gertakarien konplexutasunak eta beroiek testuinguru zehatz batean aztertu behar izateak ikerketa bera eta horri dagozkion ikuspegiak ugariak izatea eskatzen dute. Xedea ez da hezkuntzarekin lotutako gertaera, erakunde, petsonai eta pasarteen zerrenda luzea eskaintzea, aitizitk Euskal Herriko hezkuntzari buruz usmatzen diren husune eta gabeziak argitzea alegia.

Zentzu horretan bi kontu azpimarratu beharra dago: bata, lurralde eremuari dagokio eta, bestea, denborari. Euskal Herriaz arituko gara, bere osotasunean, eta gogoetak azken berrehun urteotara mugatzen dira. Muga horiek ezartzeak bere zentzua du. Frantziako Iraultzaren ostean hasten dira ia Europa osoan nazionalak izendatu zituzten hezkuntza sistemen hedapena. Sistema horiek, oro har, estatu ikuspegitik eratorriak ziren eta horregatik curriculum-ean gai jakin batzuk ezarri zituzten, hezkuntza derrigorrezkoa bihurtu zen eta Estatu bakoitzaren hizkuntza derrigorrezkoa bilakatu zen. Euskal Herriari dagokionez, kontutan izan behar dugu bi estatuen artean zatituta zegoela, Frantzia eta Espainia alegia. Horren ondorioz, Iparraldean Foruak galdu zituzten, baina Espainiako estatuari dagokionez, Foruak 1876ra arte bere horretan mantendu ziren, Ekonomia Itunak izenpetu ziren edota autonomia handiko garaiak bizi izan ziren. XIX eta XX. mendeetan zehar, aipatutako egoera politiko-administratiboek ez dute euskal kulturaren eta hizkuntzaren mantenua eragotziko, aurretik gertatu zen bezala. Azkenik, xehetasun bat aipatu behar dugu: oro har, lehen mailako edota derrigorrezko hezkuntzaz arituko gara, bestelako esparruetan ematan diren ekarpenak ere garrantzitsuak direla onartuz, esaterako, lanbide heziketa, hezkuntza erlijiosoa, bigarren mailako hezkuntza edota Unibertsitatea bera. Hezkuntzaren maila hori bereziki landu da esparru honetan bideratzen diren ekimen gehienak horretara mugatzen direlako, hau da, neurri politikoak, curriculumaren ekarpenak edota hainbat hezkuntza esperientzia. Dena den, ezin dugu alde batera utzi historian zehar Euskal Unibertsitatearen alde nabarmena izan den joera, horren eraginez, besteak beste, Gerra Zibilaren erdian Bilboko Medikuntza Fakultatea sortu baitzen. Gerora, Euskal Herriko Unibertsitatea bera sortu zen eta bertan goi mailako hainbat ikasketa elkartu ziren. Badira gure artean Eusko Ikaskuntza bezalako erakundeak ere, goi mailako hezkuntza bideratzeko plangintza gauzatzea helburu dutelarik.

Premisa horiek aintzat hartuz, Euskal Herriko hezkuntzaren funtsezko oinarri diruditen hiru eremu jorratuko ditugu. Historia aldetik garrantzitsuak dira baina baita etorkizunari begira izan ditzaketen ekarpenengatik ere. Zentzu horretan, gai guztien artetik honako hauek aztertuko dira: hezkuntza erakundeak, horien bilakaera historiakoa landuz; curriculumaren inguruko hezkuntza politikak (euskal curriculumaren ekarpenak) eta euskararen inguruko hezkuntza politikak. Euskal hezkuntza sistemaren oinarri bilakatu diren hiru zutabe dira, gizartea, kultura eta hezkuntzari lotutako egoerak denboraren joan-etorrian aldatuz joan diren arren.

XIX eta XX. mendeetan zehar Euskal Herritik ziren eskola proposamenetatik abiatuz euskal hezkuntza sistema bat eraikitzeko aukera, historikoki egiaztatu daitekeen ebidentzia da. Frantziar eta espainiar estatuek bideratutako "nazio" hezkuntza sistemek, berdintasuna, derrigortasuna eta doakotasuna ekarri zuten. Horrekin batera "nazio hizkuntza" eta frantziar estatuaren lurraldeetatik patois izenekoen, euskara ere, ezabapena inposatu zen, nahiz eta, baserri-lurraldeetan batez ere, euskara gehien erabilitako hizkuntza zenaren aitorpena izan. Hala ere, Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian 1876ra arte -Iparraldean jada Frantziar Iraultzarekin galdu ziren eta Nafarroan 1841ean- Foruak indarrean egoteagatik, maisuen izendapenean eta estatuaren ikuskaritzan salbuespena lortu zen, 1857ko Moyano Legeak zuen bezain besteko garrantzizko beste lege batean. Estatuaren ikuskatzea, bai Frantzian bai Espainian, "nazio hizkuntzen" inposizioarekin bereziki beligerantea izan zen, euskararen nagusitasunari esker inposatzearen zailtasunen jakitun ziren arren.

1876an foruen desagerpena izan aurretik, Bigarren Guda Karlistan zehar, eta epe labur jakin batetan (1875-1876), aldundiek Osasun eta Herri Instrukziorako Batzorde Gorena ezarri zuten eta, bestalde, Bizkaian eta Gipuzkoan Lehen Instrukziorako beste batzorde bat, hurrenez hurren. Batzorde bi horiek izango dira karlisten menpe dauden lurraldeetako irakaskuntzarekiko organo erabakitzaileak. Batzorde horien jardueraren oinarriek lehen irakaskuntza guztiari eragiten zioten, maisuen izendatzea, ikuskatze propioa, irakaskuntza katolikoa eta irakaskuntzan euskara sartzeari buruzko defentsa eginez. Horrela bada, foruak indarrean izan ziren bitartean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako aldundiek foruen aurkari ziren Gobernu zentralaren xedapen guztiei buruzko etengabeko zaintza erakutsi zuten, foruari zor zitzaion itzalaren eske Erreginari zuzentzera iritsiz. Aldundiek, estatu legediaren inposaketaren aurrean, euskal kultura eta hizkuntza elementu propio gisa defendatzeari ekin zioten lehendabiziko aldiz. Foruak galdu izanarekin eskumen politikoak galdu egin ziren ere, Ekonomia Itunek aldundienak ziren administrazio eskumenak zainduko zituzten arren.

XIX. mende bukaeratik eta XX. mendeko lehen herenetik, Frantzian zein Espainian, lurralde bakoitza horietako nazio hezkuntza sistemen eskutik frantses eta espainoltze prozesuak ematen hasiak dira. Eskola eta irakaskuntza izango dira prozesu horien eragileak. Euskara erabili ahal izango den eremu bakarra kristau-ikasbidearen irakaskuntza izango da baina jada, 1902an, Espainiak debekatu egingo du kristau-ikasbidearen irakaskuntza gaztelara ez den beste hizkuntza batean izatea. Testuinguru horretan, espainiar nazionalismoaren berformulazioa, euskal eta katalan-abertzaletasunaren pixkanakako gorakadarekin eta honek Gorteetan, aldundietan eta udaletxeetan lortuko dituen hauteskunde-arrakastekin batera gertatuko da. Nazionalismoa eta abertzaletasuna eremu garatuetan sortu izanak, modernotasun elementu gehigarria ematen zien. Ezaugarri hau, dinamismo handiago batean eta Errestaurazioko sistema politiko zaharkituarekin zuten lotura eskasean nabaritzen da. Sabino Aranak gauzatutako ideologia abertzalean, hezkuntza gai garrantzitsua izango da. Maisu "maketo"ari egindako kritika-urteak dira eta, sarritan, eskola publikoarekiko gaitzespen urteak eta eskola españolizatzaile eta laikoaren aldizkako irtenbide gisa lehen ikastolak sortu ziren garaia ere izan zen. Egoera horrek espainiar Guda Zibilera arte iraungo du, espainiar hezkuntza sistemarekiko kritika mantenduz, batez ere oinarri dituen zutabe bi hauei dagokienez: lehen irakaskuntza eta maisutza. Horrela bada, lehen abertzaletasunak eskola espainiarra laikotasunaren sartzaile eta euskal herriaren nortasun-ikurrak ukatzera zetorren ernamuintzat jo zuen. Hortaz, gaztelaniaren erabileragatik zein espainiar abenda eta bandera bezalakoek euskal umeen artean arrotza zen abertzaletasuna ezartzen zuelako, eskola hori eskola espainolizatzailea izanaz salatuta izan zitekeen. Jarrera hori denboraren joanean moderatuz doa, bere ardurarik nagusienen ardatzak euskararen egoera, maisutza eta berrikuntza eta irakaskuntzaren deszentralizazioa izanik. Bilakaera hori euskal abertzaletasunak duen bilakaerarekin batera ematen da. Prozesu horretan, Eusko Ikaskuntzak irakasle propiodun euskal eskola eta unibertsitateaz egindako ekarpenak garrantzitsuak izan ziren.

Bestalde, Frantzian irakaskuntzan ziharduten erlijio-kongregazio eta ordenak, 1904 eta 1914 urte bitartean, Combes ministroaren dekretu bitartez kanporatuak izateak, aipatutako erlijio kongregazio horiek hego euskal lurraldeetara etortzea ekarri zuen. Euretariko asko, berezitasunez Kristau Eskoletako Anaiak, La Salle, Gipuzkoan aurkitu zuten babesa, irakaskuntza herrikoiaren baitan ospe eta itzal handia lortuko zuten eskola eta ikastegien sarea antolatzea lortuz. Kasu batzuetan La Salleko Anaiak lurralde kontinentalean zeuden euskal herrietatik zetozen eta, beraz, euskara ezagutzen zuten. Denborarekin, hizkuntza horretan eskola testuen sorkuntza eta euskararen erabilera ahalbidetu zuten bokazio asko sortu ziren euskal lurraldeetan. La Salle Ikastetxeak euskal lurraldean zehar izan duen egonkortasuna, bertora iritsi zeneko 1904. urtetik aurrera etengabea izan da.

Euskal abertzaletasunaren gorakada izan zeneko garaian, hastapeneko abertzaletasunaren jatorrizko pentsamoldea aldarrikatzeari utzi gabe, abertzaletasunaren pentsamoldearekin bat zetorren eskola bizitzan euskararen presentziaren, maisutzaren eta eskola baten oinarriak ezartzen dituzten pedagogia planteamendu berritzaile eta hezkuntza alorreko esperientzia sorta batzuk gertatuko dira. Ipar Euskal Herrian euskararekiko anbiguotasuna etengabea izango da, aipagarriak liratekeen hezkuntza-esperientziarik ez emanez. Prozesu honetan Eusko Ikaskuntza - Sociedad de Estudios Vascos izeneko erakundea sortu izana, eta egindako ekintza mota guztiak, batez ere gizarte anitz baten adierazpide diren kongresuak eta baita gizarte bizitzaren esparru guztietan, eskolakoa barne, izandako proposamen berriak ere garrantzitsuak dira. Kongresuotan lehenesten diren gaiak hauek dira: euskararen egoera gizarte elebidun batean eta hezkuntza beharrizanei egokitutako maisutza baten bilaketa. Bizkaian "auzo eskolak" eta Gipuzkoan "landa eskolak" sortzea ere eremu euskaldunetan irakaskuntza euskaraz izatea aurreikusten zuen pedagogia formulatik abiatuz baserri aldeko analfabetotasunari irtenbidea ematen ahalegintzeko erakusgarri bi dira. Esperientzia horiek gerora sortuko diren hizkuntza politika guztien aurrekari bezala aintzat hartu daitezke, euskararen edo gazteleraren nagusitasunaren araberako esparruak aitortuz. Une esanguratsu horiez gain, foru aldundien politika nagusia, batez ere Bizkaian eta Gipuzkoan, euskal kultura eta euskara sustatzeko helburua zuten ekintzak babesteko prest zegoen, bai euskarazko testuak argitaratzeko laguntzak eskainiz, bai erakundeei diru-laguntzak emanez. Zentzu horretan, eskoletan erabilgarri izan zitezen eskola-testu batzuk argitaratu ziren. Eskola proposamen horiek guztiak hezkuntza sistema erabat zentralizatuta zegoen testuinguruari zegozkion esperientzia zehatzak dira.

Bizkaiako eta Gipuzkoako Aldundiek, arte eta lanbide izeneko eskolen sorrera bultzatu zuten ere, lanbide-heziketa berritzeko eta lurralde hauetako produkzio-beharrizan berriei egokitzeko asmoarekin. Horrela, estatuaren legedian aintzat hartu ere egiten ez zen langile eta emakumeen heziketa profesionalerako gizartean zegoen eskabide bati erantzuna eman zitzaion, enplegu eta heziketa mota horretan inoiz arinago lortu ez zen bezalako arrakasta lortuz.

Iparraldeko Euskal Herrian euskal kultura eta hizkuntzaren aldarrikapenak jarraipena izango duen bitartean, eskola-gune edota Elizak sustatutako maisuak hezteko gune batzuetan euskara sartu izatearen esperientzia batzuk bideratuz, arlo horretan izango den esperientziarik esanguratsuena Bigarren Errepublikaren etorrerarekin gertatuko da. Konstituzio errepublikarra, Gorteetan "arazo katalan" bezala aurkeztu zen lurralde nazionalismoen arazoari erantzun bat ematen saiatu zen, Estatu bateratu eta Estatu federalaren aldeko zirenen arteko konpromisozko irtenbi berritsu bat eskainiz. Irtenbide horri "Estatu integrala" zeritzan, garai hartarako oso izendapen bitxia izanik. Errepublikak lurralde autonomiak onartzen zituen, estatutuen onarpen-prozesu korapilatsu batez, eta bestalde, lurraldeen federakuntza eragozten zuen deszentralizazio ez uniforme bat ezarri zuen.. Kataluniako Estatutua (1932) eta Euskal Herriko Estatutua (1936. urria) lortu izanak Estatuaren antolaketan aldaketa garrantzitsua ekarriko du, deszentralizatuagoa izanez, eta Erkidego bi horien esku dagoen irakaskuntzaren kontrola ere. Saiakera bi ezberdin dira eta testuinguru politiko desberdinetan emanak, baina Estatuaren hezkuntza eskumenen ikuspegi berriaren lagin ere. Aipatzen den ikuspegi horretatik, eredu horrek hizkuntza desberdinik izan zezaketen erkidegoetan, bertakoak liratekeen gobernuen kontrolpeko eskola sare bikoitza, lurraldekoa eta zentrala, izan zitekeenaren aurreikuspena besterik ez zuen egiten. Hori guztia 1931ko Konstituzioan ezarritako erreforma programa baten baitan: bateratutako eskola, eskola laikotasuna eta erkidego autonomoen hezkuntza-autonomia.

Euskal lurraldeetan, Estatutua onartu zen egoera (1936ko urriaren 1a), Guda Zibil betean, eta bere jarduera eremuan izan zuen lurralde-eragin urria zirela eta, -behin behineko Jaurlaritzak Bizkaian eta partzialki Araban eta Gipuzkoan jardun zuen-, ez zuen bere gaitasun guztiak garatzeko astirik izan. Halere, ahal izan zen neurrian, Estatuak zuen kontrol urriagatik eta guda egoera izateak eraginda ere, onartuta zituen eskumenen gainetik ere jardunaz, Kultura Sailaren bitartez, lehen mailako eta unibertsitate mailako irakaskuntzei bereziki eragin zion legegintza zabala garatzea lortu zuen. Aipatutako Sailaren hezkuntza politikan katalanen esperientziak eta bestalde Eusko Ikaskuntza - Sociedad de Estudios Vascos erakundeak garatutako hezkuntza arloko aurreikuspenek ere eragin handia izan zuten. Bestalde, Katalunian eta beste gainerako Estatu osoan ez bezala Elizak ere eragin handia izan zuen. Kultura Sailaren hezkuntza-helburua euskararen eta euskarazko irakaskuntzaren aldezpenean zetzan. Horretarako, eskola sarea zabaldu eta ezarri zuen Euskal Eskolen Federazioaren hezkuntza-eredua jarraitu zuen. Eredu horren oinarria, euskal hiztunak zeuden eremuetan euskarazko eta gazteleraren irakaskuntza eta erdal hiztunak ziren eremuetan gaztelerazko eta euskararen irakaskuntza mantentzea zen. Bizkaiko auzo-eskoletan eta Gipuzkoako baserri aldean ere jada saiatua zen, EAJko emakume taldeak babestutako eredu hau. Hala eta guztiz ere, Euzkadiko Jaurlaritzak euskal eskolen antolaketa eredu berdina eta eragin gutxi izan zuten Euzkadiko Eskolak sortzea sustatu zuen.

Irakaskuntza horren xehetasunak abertzaletasunarenak ziren oinarrien ardatz nagusia zuten arren, herrikoi, gizartekoi eta demokratiko bezala agertuz, egia esan gauzatzeak oso urriak izan ziren eta intentzioen adierazpenean besterik ez ziren gelditu. Kultura Sailaren baitan Euzkadiko Kultura Kontseilutik eta Zuzendaritza Nagusitik hasi eta Ikuskaritzara arteko erakunde multzo ugari antolatu izan ziren; gainera Behin-behineko Jaurlaritzaren ekintzaren zati handi bat guda gatazkan haurrek zituzten arazoak atontzea izan zen. Aldi berean, Instrukzio Publikoari buruzko Ministerioak bere neurri deszentralizatzaile propioak garatu zituen hainbat erakunderen bitartez, hots, Irakaskuntzaren Komisariategia, Euzkadin Irakaskuntzen Nazio Ordezkaritza, Bizkaiko Irakaskuntzarako Lurralde Batzorde, Bizkaiko Lehen Irakaskuntzarako Lurralde Kontseilua eta toki kontseiluak. Erakunde amarauna hori guztia nekez azal zitekeen autonomiadun jaurlaritza izanik, baina Estatuaren eta autonomiaren eskumenek horrela eskatzen zuten.

Frankismoak eremu askotan iraganerako itzulera ekarri zuen, baita hezkuntza zentralizazioaren eremuan ere, baina, batez ere, ezin ahantzi daiteke Guda Zibilak ekarri zituen ondorio kaltegarriak maisutzaren garbiketan eta erregimenarekin bat ez zetozen hainbat eta hainbat maisu eta andereñoen erbestean. 1938an gertatutako autonomia eskumenen deusestatzeak eta nazio eskola katolikoaren ezarpenak iraupen luzea izango du; bestalde, eskola eredu berriak aberriaren balore tradizionalak, erlijioa, gaztelaniaren inposaketa, giza mailen banaketa, sexu banaketa eta kurrikum bakarra ezarriko ditu. "Lurralde traidore" deituak izan ziren lurraldeetako aldundiek ezarri zuten erresistentzia urria, Estatu zentralistaren inposaketaren bitartez gelditu zen.

Iparraldeko Euskal Herrian "euskalkien" eta tokiko historia eta geografiarekiko irakaskuntzaren eskariei erantzuna emanez, lege testu multzo bat emango da. Hala ere, lege hauek ez dute ondorio praktiko handirik izango, Askapenaren ondoren desagertu egingo baitira. Izan ere, 1951 urteko Deixonneren Legearen eta 1986ko lege arau multzo baten eraginez besteriz ez dira berriz ere berrezarriko, eta ahalkez gainera, Testuinguru horretan, 1959an Ikas elkartea sortu izana, aldarrikapen mota horietarako erreferentziagune izango da.

Gizarte- eta ekonomia-beharrizan berriek hirurogeiko hamarkadan lehen hezkuntzaren modernizazioa eskatzen zuten. Modernizazio hori 1970eko Hezkuntzaren Lege Nagusiarekin lortu zen, bertan hezkuntza-legedian gerora izan zitezkeen aldakuntzetarako oinarriak ezarriz. Halaber, lege horrek ez zuen eskumenen lurraldekako banaketan funtsezko aldaketarik ekarri, baina eremu periferikoan zentralizazioaren arrazionalizazio prozesua bultzatu egin zuen. Gainera, lege horrek 1975ean "herri-hizkuntza" deituak ziren hizkuntzen irakaskuntza lehen aldiz eskoletan sartzea ekarri zuen.

Franco hil ondorengo trantsizio demokratikoaren prozesuak Estatuaren lurralde antolakuntza berri baten beharra nabarmentzera etorri zen eta, antolakuntza hori, 1978ko Konstituzioan gauzatuko da "Autonomien Estatua"rekin. Antolakuntza berri horrek ordura arte indarrean izan zen zentralismoaren haustura ekarriko du. Adostasunaren garaia izan zen, autonomia eta demokrazia gizarte-aldarrikapenetan maila berean kokatzen zireneko garaia alegia. Konstituzio horrek, nolabait, ordura arte ezezaguna izan zen abertzaletasun berri bat ere sorraraziko du, "abertzaletasun konstituzionala". Konstituzioaren 2. artikulua ordezkotzarik handiena zuten alderdi politiko desberdinek bere garaian nazioari buruz mantentzen zituzten ikusmoldeen arteko adostasunaren emaitza izan baldin bazen, hezkuntza-eskubideari buruzko 27. artikulua, ezkerraren eta eskuinaren arteko transakzioa izan zen, hau da: hezkuntzan elizaren interes garrantzitsuak defendatzen zituztenen eta hezkuntzaren ikusmolde publikoa eta maila herrikoien interesak defendatzen zituztenen arteko transakzioa izan zen; irakaskuntzaren askatasunaren eta berdintasun printzipioaren artekoa. Eskola-itunaren oinarria printzipio bi horiek bateratzean zegoen.

Egoera konstituzional berriaren emaitzak hezkuntza sistemaren zentralismoaren etena ekarri zuen. Hortaz, autonomia erkidegoek euren autonomia estatutuetan aipatutako eskuduntza guztiak beregain hartu zitzaketen, Estatuaren esku zirenak ezik. Eskumen horien gauzatzearen hastapena, ordura arte administrazio zentralak betetako eta kudeatutako betekizun eta zerbitzuen eta diru baliabideen eskualdaketak zehazten du. Lurraldearen antolaketa eta eskumenei buruzko eredu berri horrek, ordenamendu juridikoaren baitan hezkuntzaz jarduterakoan Estatuaren eta Autonomia Erkidegoen arteko gai partekatu edo helegitezkoa dela aipatzera garamatza. 1992ko autonomia itunek eta 1994an eskumen gehiago bereganatuz estatutu desberdinek egindako eraberritzeak, batez ere irakaskuntza mailan, hasiera-hasieratik eskumen osoak zituzten erkidegoen maila bereko eskumenak lortu baitzituzten, Estatuaren eskumenen aldaketetan inflexio gune bat ezartzen dute eta ordura arte inoiz aipatu ez zen formula ezarri zuen: "nazio hezkuntza sistema", Estatuaren administrazioari zegokiona bere jarraipen eta ebaluazioaren eremuetan.

Hezkuntzako administrazio mailan izan diren aldaketa eta haustura prozesu ororen elementu esanguratsuenetariko bat ahazterik ez dago, hots, aldaketa hori ez dela euren ibilbide historiko propioa zuten hezkuntza errealitate batzuk alde batera utziz edo baztertuz gauzatu. Frankismo garaian zehar sortutako hezkuntza esperientzia edo aukera jakin batzuen garapena dira eta, trantsizioarekin eta estatutuen garapenarekin, nolabaiteko lege onarpena lortuko dute, hau da: pedagogia-berrikuntzaren eta gurasoen elkarteen mugimenduak, andereñoak, euskara eskolara eramate asmoa duten irakasle eta kultura erakundeak, edota Euskal Herriaren kasuan ikastolak sortuz gauzatutako hezkuntza sarea sortu izana. Esperientzia horiek guztiak, lege sarearen baitan hizkuntzaren egoera berrira egokitu beharra duten eskola errealitateak izango dira. Ikastolek izandako prozesuak argi uzten duen gaietariko bat, erakundetzearen prozesu geldoaren aurrean izan zen herri mugimendu bezala hasierako ikastolen ikuspegitik, Estatuaren legegintza orokorraren onarpenetik abiatuta ikastolen eskola-kultura -beste gainerako eskola sare guztietatik zeharo bereizten duen xehetasun nabarmenak dituena baita- irakaskuntza publiko eta pribatuaren arteko formalizazio soil batera ekartzea helburu izan duen hezkuntza politikak euskal hezkuntza sistemaren gainean parte hartu izana dugu. Lege eremu horretan, erresistentziatik desberdina den eskola eredu eraginkor baten gauzatu izanak, ikastolena alegia, hezkuntza esperientzia eraberritzaileen bidez, baina baita antolaketazkoen bidez ere, nazio nortasuna berreskuratzeko etengabeko borroka ekarri du.

Donostiako Etxe-eskolak, 1960tik aurrera sortzen den ikastolen mugimenduaren aurrekari bezala, Elbira Zipitriaren irudiaren inguruan 1946 eta 1969 bitartean garatutako euskarazko eskolatzearen adierazpide ditugu. XX. mendeko hirurogeigarren hamarkadatik aurrera errekuperazio aldi batean eragina izango duten hezkuntza-, kultura-, politika- eta gizarte-aldaketa batzuk gertatuko dira; euskal kulturak eta hizkuntzak izan behar duten jarrera aldarrikatzailean eta ohiko abertzaletasunaren ikusmoldean elementu berri bat sortuz. Hizkuntzaren berreskuratzea testimoniala besterik ez zuen abertzaletasun tradizionala, planteamendu berrien aurrean aurkituko da, bertan hizkuntza diskurtsoaren egituraketaren ardatz izanik. Nazio nortasuna berreskuratzeak ezinbestean hizkuntza berreskuratzea zekarren eta hizkuntzak eskolan egon beharra zeukan.

Testuinguru horretan, ikastolen mugimenduaren sorrera, euskaraz eskolaratzeko beharrizanari erantzuna ematera zetorren ekimen gisa kokatu behar da, Bizkaian eta Gipuzkoan hainbat egoitzen sortzea ekarriz, gerora Iruñako eta Gasteizkoak gehituz (1964ean), eta Baionakoa 1969an. Azken urte honetan izango da Gipuzkoako eta Iparraldeko Euskal Herriko Ikastolen Federazioaren sorrera, Arabakoa 1974an, Nafarroakoa 1976 eta Bizkaiakoa 1977an sortuz. 1988an Ikastolen Konfederazioa sortuko da.

Aurreko eskola-esperientziak klandestinitate onartuaren eremuan gauzatzen baziren eta eskola antolaketarengan eragin gutxi bazuten, sortuz doazen ikastolek beste erreferentzia marko batzuetan mugitzen dira, bai gizarte-aldaketen errealitateagatik bai sorberria den ideologia abertzaleagatik ere. Ikastolak erreferentzia jakin batzuekin sortuko dira eta euskal hizkuntzan eskolaratze prozesurako testu liburuak eta eskola materialaren ekoizkinaren beharrizana ezinbesteko elementua bilakatuko dira. Eskola- eta gizarte-errealitate berriei esker sorrarazi daitezkeen eskabideen eta curriculuan haiek lituzketen eraginaren arabera eskola testuen ekoizpena aztertzearen beharrizanaz aipamen berezia egin beharra dago.

Ikastolen garapenean aldi desberdin bi bereizi beharra dago. Lehendabizikoak, hirurogeigarren hamarkada barne hartuko du, eta bere ezaugarriak honako hauek dira: baliabideen urritasuna, elizaren babesa, autokudeaketa, autofinantziazioa, egoitza urriak, titulaziorik gabeko irakasleak, pedagogia mailan autohorniketa, etab. Bigarren aldia, 1970eko Hezkuntza Lege Nagusiak 1978. urteko Konstituziora arte eskaintzen duen gero eta gehiagoko legeztatze prozesuarekin abiarazten da. Konstituzioarekin lege babesa dago eta ikastolen hedapena hasten da, eraikuntza berriak eginez, irakasle tituludunak izanez, pedagogia materialak eginez, etab., Beraz, ikastola eskola aukeragarri eta, batez ere, desberdindutako euskal eskola mota baten eraikuntzarako kontzientziadun bezala azaltzen da. Beraz, 1960tik eta 1975-76ra arteko epea espainiar hezkuntza sisteman ezezaguna izan zen eskolatzeko sare berri baten oinarriak finkatzeko garrantzi handia duen epealdia dugu, politika gertakariak igaroz joatean euskal eskola publikoaren eraikuntzarako eta, bere inguruan, euskal hezkuntza sistema baten eraikuntzarako derrigorrezko erreferentzia bezala ezarriko zena. Frankismoaren aurkako borroka urteak dira, pedagogia hautabideek funtsezko egitekoa duten urteak, eskolarako testuak egiterakoan zein aukera hartu behar zena barne. Dena dela, hezkuntza arloko transferentziak Eusko Jaurlaritzak jaso ez zituenera arte, euskal hezkuntza sistema osoak ez du corpus instituzional eta administraziozkorik hartuko unibertsitatekoak ez diren beste gainerako maila guztietan.

Hezkuntza, historian zehar eta bere forma guztietan, betebehar jakin bat du, Jacques Delors mahaiburu zeneko Nazioarteko Batzordeak UNESCOri egindako Txostenean (1996: 55) adierazten den bezala: "norbanakoen artean guztien erreferentzietatik etorritako gizarte-lokarriak ezarri. Erabilitako baliabideak kultura eta egoeren aniztasunaren araberakoak dira, baina, kasu guztietan, hezkuntzaren helbururik garrantzitsuena gizakiaren bere gizarte dimentsioko erabateko garapena da. Kulturen eta baloreen garraiatzaile bezala definitzen da, sozializaziorako eremu baten eraikuntza eta guztion egitasmo baten bilgune gisa". Hezkuntzaren funtsezko gaia, beraz, hauxe da: zein egitasmo kulturali zerbitzatu nahi dion. Hezkuntza prozesuan parte hartzen duten beste gainerako elementuak bere zerbitzutan daude.

Kulturaren sozializaziorako edota asimilaziorako hezkuntza prozesua, gizarte primitiboetan batez ere, funtsean era informal eta asimetrikoan egin da, hau da, komunitatearen bizitzan parte hartuz eta elkarbizitzaren bitartez. Sozializazio primario mota hori indarrean jarraitzen du; hala eta guztiz ere gizarte garatuetan, lanaren zatiketak ezagutzaren gizarte-banaketa sorrarazi du eta bigarren mailako sozializazio prozesuak ezarri dira, belaunaldi batetik besterako kultura eskualdatzea era argi eta arautuan ziurtatzeko. Eskola beti izan da eta izaten jarraitzen du, kulturaren barneratze eta besterentzea ziurtatzeko baliabideetariko bat, garrantzitsua zalantzarik gabe baina ez bakarra.

XXI. mendean lehen eta bigarren mailako sozializazioaren arteko mugak gero eta zehaztugabeagoak dira. Sozializazioaren agente hezitzaile bezala, sendiaren eta komunitatearen eragina gutxituz doa, baina komunikabideen presentzia eta eragina, eta zehatzago esateko agente sozializatzaile bezala informazioaren eta komunikazioaren teknologiak, gero eta handiagoa da eta gero eta tokirik gabekoagoa. Aldi berean, hezkuntza sistema ofizialaren eremutik kanpo gauzatzen diren gizarte agente ez formalen bitartezko kulturaren besterenganatzearen garrantzia hasiz doa.

Aitzinsolas horiekin, eskola eta, oro har, hezkuntza formala, hezkuntzara garamatzan bideetariko bat dela goraipatu nahi da. Eskolak, hezkuntza eragile bezala duen eragina bere tokian jarri eta erlatibizatzea bidezkoa da baina, hala eta guztiz ere, alfabetatzearen oinarrizko tresna izaten jarraitzen duela onartu beharra dago eta ofizialtasun izaeraz bizitzarako bidea ematen duena ere. Pasabide hori eskuratzeko leihatilatxoa hezkuntza formala kontrolatu eta ziurtatzen duten Estatuen esku dago.

Denboraren joanean zehaztasun era desberdinak izan dituen kurrikulumaren bitartez, belaunaldi bakoitzaren hezkuntza ideia ezarri da. Eskola kurrikulumaz hitz egiterakoan, kurrikulum "agiri" bezala kurrikulum "praktika" bezalakotik bereizi eta erlazionatu beharra dago. Kurrikulum, "agiri" bezala, ikasleek euren ikasketak burutzeko eta dagokien titulua eskuratu ahal izateko jarraitu behar duten ezarritako ibilbide edota bidea jasotzera datorren programari deritzo. Kurrikulum, "praktika" bezala ulertuta, ikasleak eskolaren gidaritzapean egiten dituen benetako esperientzia guztiak ditugu.

Kurrikulumak agiri bezala, are gehiago deskribatzailea baldin bada eta baliabideak ere arautzen baldin baditu, praktikan bere abiaraztea baldintzatu egiten du, baina ez du erabat erabakitzen, batez ere Euskal Herria bezalako egoeretan, bere historia, hizkuntza eta kulturagatik xehetasun bereizgarri zorrotzak dituelako. Kurrikuluma, ikuspegi osatuago bat eduki ahal izateko, ikuspegi bi horietatik aztertzea komeni da. Hortaz, Euskal Herrian derrigorrezko eskolaren osagarri biren konbinazioaren emaitza bezala ulertuko da kurrikuluma. Gainera, bi osagarri horiek utzi eta uzten duten aztarna handiagoa edo txikiagoa izan da eta da, inguruabarren eta egoera desberdinen arabera.

Kurrikulumaren oinarrizko zeregina gizarte- eta kultura-integrazioa lortzea da eta, era osagarrian, kurrikuluma derrigortzailea izan daitekeen neurrian, kontrol eta arautegi zeregina ere bete behar du. Herritar guztiek derrigorrezkoa den oinarrizko kurrikuluma partekatzen duten heinean, gizarte- eta kultura-nortasun loturak sortzen dira. Aldi berean, irakaskuntza derrigorrezkoa denez, Estatuaren Administrazioak jakintzaren antolaketa arautu eta kontrolatzen du, edukiak, ebaluaketak eta metodologia prozedurak ere ebaluatuz. Kurrikulumari buruzko eztabaidak pedagogia osagarri bat du, baina batez ere gizakiari eta gizarte ereduari buruzko eztabaida ideologikoa da.

Derrigorrezko eskolaren kurrikuluma erabakitzea nori dagokion, oraindik ere eztabaida teorikoaren eremuan kokatutako zabalik jarraitzen duen gaia da baina, praktikan, Estatuak dira, euren hezkuntza politikaren arabera, kurrikuluma era zabalago edota hertsiagoan ezartzen dutenak. Tradizioak eta prozedurak zentralistagoa den frantziar ereduaren edo liberalagoa den anglosaxoi ereduaren eragina izaten dutenaren arabera aldatzen dira, baina Estatuen parte hartzea kasu guztietan nabarmena da. Euskal Herriak maila desberdineko tradizio zentralista duten bi estaturen hezkuntza politika bereganatzailea dauka.

Derrigorrezko eskolarekiko Kurrikulumaren definizioan Estatuaren parte hartzea, ideologikoki berdintasunaren eskubidearen eta derrigorrezko irakaskuntzaren unibertsaltasunarekiko printzipioan oinarritzen da. Aurrera pausu historiko ukaezina dakarren aldarrikapen hori, frantziar Iraultzatik aurrera batez ere gorpuzten joango da, baina benetan XIX. mende bukaeraren eta XX. mendean zehar gauzatuko da. Prozesu horretako erreferente nagusiak Frantzian Jules Ferryren Legeek (1881-1882) sustraitzen zuten doako eskola publikoa, laikoa eta derrigorrezkoa eta Instrukzio Publikoaren Legea, Espainian Moyano Lege bezala (1857) ezagututakoa, izan ziren.

Derrigorrezko irakaskuntzaren unibertsaltasunaren eta berdintasunaren printzipio teorikoak nekez dira eztabaidagarri baina, bere aplikazioa askoz ere zalantzagarriagoa da, batez ere berdintasuna bezalako balore handien izenean homogeneotasuna inposatzen denean eta unibertsaltasunaren izenean uniformetasuna. Frantzian eta Espainian irakaskuntza frantsesez edo gazteleraz emango da eta, gutxituak izango diren euskara bezalako beste hizkuntza batzuen erabilera, debekatu egingo da. Halaber, kurrikulumaren bitartez kultura uniformetasuna inposatuko da. Egoera horrek Frantzian jarraitu egingo du eta Espainian, Konstituzioaren onarpenarekin (1978) eta Estatu osorako guztien gutxieneko eduki batzuk garatzeko eskuduntzak ematen zaizkien Autonomien garapenarekin, argitu egin da.

Xehetasunetan sartu gabe, bai Espainian bai Frantzian urteen joan etorrian identitate batasun kolektibo frantziarra edo espainiarra sustraitzeko tresna bezala kurrikulumaren zeregina urteen joan etorrian aldagabe mantendu izan da, aurrerabidearen eta normalizazioaren izenean, kultura eta hizkuntza gutxituak asimilatu eta kolonizatzeko asmoz. Kurrikulumaren betekizun hori aro bakoitzean nagusia zen testuinguru eta egoera sozio-ekonomiko, politiko eta ideologikotik haratago, erregimen politiko guztietan era jarraituan zaindu izan da.

Euskal Herrian, agindu kurrikular ezberdin izan dira indarrean izan dira eta euren aztarna utzi dute. Aipatutako Moyano Legearen (1857) ondoren Espainian garatutako agindu kurrikularren artean, hauek dira: Lehen Irakaskuntzako Legea (1945), Hezkuntza Lege Nagusia (1970), Hezkuntza Sistemaren Antolaketa Orokorrari buruzko Lege Organikoa (1990) eta XXI. mende hasieran indarrean dagoen Hezkuntzaren Lege Organikoa (2006). Frantzian, aurretik beste lege batzuek izan zituen Jules Ferryren (1881-82) aipatutako Legeaz gain eta denboran zehar aurreranzko jauzi bat eginik, esanguratsutzat honako Lege hauek jo daitezke: Debré (1959), Faure (1968), Haby (1975), Savary (1984), Jospin (1989) eta Orientazio Legea edota Loi Fillon (2005) XXI. mendean indarrean dagoena alegia. Lege horiek eta bere hezkuntza helburu eta proposamen kurrikularrek aro bakoitzeko testuinguruaren eta inguruabarren emaitza dira, baina guztiak dute frantziar edota espainiar nazio-hezkuntza sendotzeko intentzio eta proposamena.

Kurrikulu ofizialen ikuspegia osatzeko 1980ko urtetik Euskal Autonomia Erkidegoak eta Nafarroako Foru Erkidegoak euren autonomia erkidego izaeragatik, espainiar Estatu osorako guztien oinarrizko kurrikuluma dena garatzeko eskuduntzak dituzte. Hala eta guztiz ere, kurrikulumaren bitartez espainiar edo euskal izaeradun kultura eta nortasunarekiko produktu bat bultzatu nahi izan dutenen artean etengabeko tentsioa izan da. Kurrikulumean euskal kultura eta hizkuntza naturaltasunez onartzeko erresistentzia eta eragozpenen erakusgarri, alderdi konstituzionalista izenekoek Euskal Herria hitzaren erabilerarekin eta euskararen erabilera eta ezagutza ziurtatu dezan hizkuntza ereduaren ezarpenarekin etengabe sorrarazi eta bultzatu duten istilua izan da.

Orain arte izaera ofiziala duten agiri kurrikularrak edo proposamenak aipatu dira, baina Euskal Herrian badira gizarte ekintzatik datozen beste proposamen kurrikular batzuek ere eta, derrigorrezkotasunik ez duten arren, praktikan garrantzi handiko erreferenteak dira. Eragin sendo bat duen proposamenetariko batean, hezkuntza sistema ez unibertsitarioko eragile desberdinak parte hartu izan dute, zehazki, ikastetxe publikoetako, kristau eskoletako, Euskal Autonomia Erkidegoko, Nafarroako eta Iparraldeko hogeita bi elkarte izan dira, guztion artean euskararen Herriko edo Euskal Herriko lurralde desberdinetako hezkuntza sektore osoaren ordezkotza zabala osatuz. Euskal Kurrikulumari eta Berariazko Euskal Kurrikulumarekiko proposamen hori ikastetxek baloratu eta hobetua izan da. Proposamen horretan parte hartu duten elkarteak, "lanaren garapenean lankide izateko eta dagokion balorazioaren ondoren, oinarrizko eta guztien kurrikuluma aplikatzera" konprometitu dira. Bestalde bada, desberdina izan arren, aurreko proposamenaren elementu asko biltzen dituen eta lehen eta bigarren hezkuntzako zuzendarien elkarteak eta eskola publikoko gurasoen elkarteak aurkeztu duen beste proposamen bat ere.

Proposamen bi horiek Euskal Autonomia Erkidegoan oinarrizko hezkuntzaren kurrikuluma ezartzera datorren Dekretua gauzatu zenean (2007), eragin sendoa izan zuten. Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak estatu espainiar guztirakoak ziren edukiak eta gizarte ekintzatik sortutako bi proposamenak integratzeko jarraitu izan duen prozesua oso korapilatsua eta hobegarria izan da, baina azpimarratu egin behar dena hauxe da: lehendabiziko aldiz gizarte zibilaren ordezkariak eta politikoen ordezkariak adostutako kurrikulum proposamen bat egin ahal izateko elkarlanean aritu izan direla. Jarduteko era horrek atzerabiderik izan behar ez lukeen gerorako bidea ezartzen dgu, kurrikuluma praktikara eramatea nahi baldin bada behintzat. Hezkuntza berrikuntzan aditu diren batzuk hobekuntzak goitik behera eta behetik gora ere abiarazi daitezkeela baieztatzen dute, hau da, administrazioetatik edota eskoletatik. Bide biak izan daitezke eraginkorrak, baina ez dago inolako zalantzarik ere biderik egokiena ikusmolde bi horien arteko osagarritasuna denik.

Une hauetan kurrikulumaren formulazioan ondorio ukaezinak eragiten dituen egikari bat dago eta, bere eragin hori, gainera, etorkizunean gero eta gehiagokoa izango da. Estatu-nazioaren homogeneotasuna eta batasuna sendotzeko jaio ziren nazio hezkuntza sistemen eskemak birrintzera datorren europar espazioaren osaketa da. Izatez, frantziar Orientazioaren Legeak (2005) eta espainiar Hezkuntzarako Lege Organikoak (2006), europar osoko kurrikulumaren erreferentzi esparruan formulatzen diren oinarrizko edo gako diren eskumenei buruz, Europako Kontseiluak eta Legebiltzarrak emandako aholkua bereganatzen dituzte. Euskal Herrian, frantziar alde kontinentalean zein espainiar hegoaldean, lehen aldiz enbor bera duten, euren desberdintasunaren baitan, kurrikuluak partekatzen dira.

Agiri bezala ulertzen den kurrikulum edo egitasmoaren eta bere gauzatze edo kurrikulum errealaren artean beti dago tarteren bat. Kurrikulum ofizialarekin batera eransten diren neurrien bitartez, kurrikuluma praktikan abiarazteko zubia ezarri nahi izaten da. Kurrikulum ofiziala bere gauzatzea ziurtatzeko, beharrezkotzat jotzen diren neurriez osatuta izaten da.

Neurriotariko bat, espainiar eta frantziar Estatuen aldetik, hasiera batean 6 urtetik 9 urtera, irakaskuntzaren derrigortasuna ezartzea izan zen, gero 12 urtera arte eta geroago 14 urtetara arte, egun 16 urtetan finkatuz. Hala ere, une honetan, europar herri batzuen joerari jarraituz, derrigorrezko eskolaratzearen adina, gutxienez zati batean, 18 urtera arte zabaltzeko aukera aztergai jarri da.

Beste neurrietako bat, ministroaren kargutik maisu funtzionarioarenera arte betidanik hierarkikoa eta piramidala izan den eta denboran zehar aldatu diren antolaketa formak izan dituen hezkuntza sistemaren aparatua kurrikulumaren garapen eta kontrolaren zerbitzupean jartzea izan da, guzti horretan eskola denetan kurrikulumaren ezarpen eta kontrola ziurtatzeko ikuskatzaileen zeregina funtsezkoa izanik.

Espainiar eta frantziar estatuek, irakaskuntza Elizaren eskuetan zegoela ikusita eta kurrikulumaren ezarpenean eta kontrolean berme handiagoa izateko nahian, euren eskolak edo nazio eskolak sortu dituzte. Eskola hauetan, estatu-funtzionarioak diren euren maisuak eta irakasleen trebakuntzarako eurenak diren ikastegiak edo eskola normalak aurki daitezke.

Boterean den politika erregimenaren ideologia nagusiaren arabera, eskola pribatuen jarduerari buruzko malgutasun txikiago edo handiagoa izan da, baina espainiar Estatuak eta are gehiago frantziarrak batez ere ekonomia kontzentrazioaren bitartez, eskola bat zabaltzeko baimena emateko baldintzak eta bere jarduerarako baldintzak ere kontrolatu dituzte. Kasu guztietan eskola-eskuliburuen baimena eta derrigorrezko irakaskuntzaren amaieraren ondorengo ebaluazioa eta egiaztatzea espainiar eta frantziar Estatuen esku izan da.

Espainiar eta frantziar hezkuntza sistemen bitartez bideratutako kultura egitasmoaren zama guztia, bai nazio eskola publikotik bai Elizaren eskola pribatutik bideratutakoak ere, bere aztarna Euskal Herrian hainbat belaunalditan utzi dute. Bere eragina frantziar edo espainiar hizkuntzetan euskaldun guztiak alfabetatzerakoan, bizitza publikoan eta ekonomikoan ere moldatzen jakiteko beharrezkoak diren tresnen eta kulturaren eroale bezala hizkuntza bi horien egoera jasoagoaren barneratze prozesua eta sustapen pertsonalerako hizkuntza bi horien eragina ere ukaezina izan da.

Zalantzarik gabe hezkuntza sistemak, Estatuen beste instantzia batzuekin batera, euskalfrantses edo euskoespainol bezala euskaldunon nortasun kolektiboaren eraikuntzan lagungarri izan dira, baina gorago esan dugun bezala, sozializaziorako eragileek ez dira eskola eremura ez eremu publiko edo ekonomikora bakarrik mugatzen. Euskal nortasun kulturalaren ondorengoetaratzean lagungarri izan diren komunitate-, aisialdi-, erlijio- etab. bezalako agerraldi desberdinetan azaltzen zaizkigun sendia eta gizarte bizitza bezalako beste sozializaziorako guneak ere badira. Bestalde, arinago esan den bezala Arabako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Nafarroako Foru Aldundiek XIX. mendean hezkuntza kudeaketan eskumen batzuk mantendu zituzten eta hezkuntza erakunde propioak sortu zituzten. XIX. mende bukaeratik aurrera eta XX. mendearen hasierara arte, euskal abertzaletasunaren sorrerarekin akulturazio egoeraren kontzientzia dago eta eskolaren ekarpena ezinbestekoa denari buruzkoa ere baldin eta euskal kultura eta hizkuntzaren iraupena nahi bada. Pentsamolde aldaketa horrek ondorio asko ditu, hezkuntza eremuan barne, eta euren artean kurrikuluma agiri bezala hezkuntza praktikara gehien hurbiltzen duenari buruzkoa nabarmentzen da: eskola eskuliburuak.

XIX. mendetik Euskal Herrian belaunaldi desberdinetako ikasleek erabili izan dituzten eskola eskuliburuen azterketak eskolaren bitartez besterenganatu izan den kultura egitasmoaren errealitatetik legokeen ikuspegirik hurbilena, dekretu kurrikularrak eurak aztertzea baino hobea, emango liguke. Nabaria da Euskal Herriko ikasleek erabilitako eskola eskuliburuak, orain urte gutxira arte, gazteleraz edo frantsesez idatzitakoak izan direna eta horiei dagozkien edukiak kurrikulu dekretuari zintzoak izan zaizkiona, euren argitalpenerako aldez aurretiko baimena behar izan baitute.

Baina euskaraz ere eskola eskuliburuak erabili eta argitaratu izan dira. 1875etik 1960ra arte argitaratutako eskola eskuliburuen kopurua oso murriztua da eta euretatik gehienak kristau ikasbideak edo euskara ikasteko metodoak dira, nahiz eta geografia, matematikak, geometria, fisika eta kimika... bezalako jakintza arloak ikasteko metodoak ere egon dauden. 1960. urtetik aurrera, gizarte mugimendu bezala sortutako ikastolen errealitatearekin eta, batez ere, 1970etik aurrera mugimendu horrek izan zuen hedapenarekin, kurrikuluma eta ikasturte guztiak osorik jasotzen dituzten eskola ikasliburuen eta euskarazko haur eta gazte literaturako liburuen argitalpenak nabarmenki gora egiten du. Aldi horretan sortzen dira euskarazko eskola-eskuliburuak argitaratzen dituzten Euskal Herrian kokatutako hainbat argitaletxe eta erakunde. 1980tik aurrera, Eusko Jaurlaritzaren laguntzaz, euskarazko irakaskuntza administrazio publikoaren ikastegietara eta gehiengoak erlijiosoak diren ikastetxe pribatuetara ere, zabalduko da. Espainiar argitaletxeak merkatuaren gehitzeaz ohartzen dira eta euskaraz eskuliburuak argitaratzen hasten dira, batez ere 1990etik aurrera Espainian LOGSEren ezarpenaz geroztik. Une horietan euskaraz argitaratutako material kurrikularraren eta eskuliburuen kopurua Euskal Herriaren barruan baino kanpoan argitaratutakoa handiagoa da.

Azken urteotan euskaraz egindako material kurrikular eta eskuliburuei buruzko argitalpenen kopuruari dagokion garapen eta aurrerabidea errealitate nabarmena da batez ere hegoaldeko Euskal Herriari dagokionez, baina euskaraz argitaratzeak ez du zertan kultura egitasmo jakin baten nortasunarekin elkartuta izan beharrik. Zentzu horretan egin diren ikerketek Euskal Herriaren baitan edo bertatik at kokatutako argitaletxeek Euskal Herriaren lurraldetasuna, hizkuntza eta kultura, historia eta gizarte antolaketari buruzko gaiak era desberdinez fokatzen dituztela erakusten digute.

Uneotan, material kurrikularretan, bai euren zereginari dagokionez bai formatuari dagokionez ere, erratzeko arrisku handirik gabe aldaketa esanguratsuak izango direna iragartzera garamatzaten aldagai batzuk elkartzen dira. Konpetentzietan oinarritutako heziketaren ikuspegia hezkuntza paradigmaren aldaketa da eta beraz ekimen didaktikoaren osagarri guztien arteko harremanaren birplanteamendua behar du (testuingurua, asmoa, edukiak, irakaslea, ikaslea), ezinbestean material kurrikularrek inspiratu beharko duten metodologian islatu beharra izanez. Bestalde, Informazioaren eta Komunikazioaren Teknologien presentzia jada ukaezinezko errealitatea dugu. Informaziora iristeko eta informazio hori biltzeko aukerak, nabigaziorakoak ere, eta multimedien gehikuntzak, inprimatutako formatuan dagoen testuliburua formatu digitalak eskaintzen dituen aukeren aurrean zaharkituta gelditzea dakar.

Aldaketa horien ondorioak oraindik aurreikusi ezin daitezkeenak dira, baina eskola liburuak gelan lanerako funtsezko tresna izateari utzi egingo diela argi dago. Kurrikulum ofiziala hezkuntza praktikara hurbildu eta zeharretara kontrolatzeko zuten zeregina, ez da material kurrikular digitalengatik ordezkatua izango, azken hauek material kurrikularren hautaketan irakasleen autonomia maila handiagoa ahalbidetzen baitute.

Aipatutako aldaketek alde guztiei eragingo die, baina Estaturik gabeko hizkuntza eta kultura propioa duten herrien espezifikoagoa den erronka bat azaltzen da. Erronka hauxe da: bakoitzarenetik abiatuz derrigortasunaren eta unibertsaltasunaren dimentsioak bateragarri egin ditzan kultura egitasmo bat garatuz, guztien aldaketen (gaitasunezko pedagogiaren ikuspegira egokitu eta baliabide digitalak erabili) exijentziei erantzuten dion material kurrikularren eskaintza zabala nola egin.

Material kurrikularrekin batera agiri gisako kurrikuluma praktikan gauzatzean badira beste hainbeste edo gehiagoko garrantzia duten beste aldagai batzuk ere. Ebaluazioan datza, oro har, eta batez ere egiztagarri den ebaluazioarena eta irakasleen prestakuntzarekikoa ere, bai hasierakoa bai etengabea ere. Geldi beza, beraz, elementu horien guztien garrantziaren lekukotza eta Euskal Herrian bere garapenaren azterketa sakonago baten interesa eta nazioarteko joeren berri ere.

1975ean Franco jenerala hil egin zen eta, horrenbestez, bere aginte-moldea amaitu. Baziren motiboak, lege-marko berri bat eratu eta euskaldunak, aspaldiko partez, bertako hezkuntza-sistemaren moldatzaile izan ahal izango zirela uste izateko. Aldaketa politikoak behar ziren horretarako: Konstituzio demokratikoa eta Autonomia estatutua. Ez hori bakarrik, ordea: marko politikoa aldatu hutsaz ezin zen euskal eskola zutitu eta zabaldu. Eragozpen nabarmenak zeuden horretarako. Hasieran, ikastolen 1960tik 1975era arteko sorreran eta lehen hazkundean, lau elementuok ziren eragozpen larrienak: martxan zeuden eskoletan euskara edo euskaraz irakasteko baimen ofizialik eza, ikastola zabaltzeko baimenik eza, ikasleak atenditzeko eraikuntzarik eza eta andereñoen soldatak eta gainerako gastuak ordaintzeko diru-laguntza publikorik eza. Eskola-etxerik ez izatea, eta halakorik zabaltzeko baimenik lortu ezina, oztopo larria zen noski. Dudarik ez zen egiten, ordea, marko politiko berriarekin herri-ikastetxeak bederen hor izango zirela, herri-aginteen esku. Baimena ere bai, lehenxeago edo beranduxeago. Eta baimenarekin, azkenik, diru-bidea. Lau eragozpen horiek, hortaz, benetakoak baina harian-harian gainditzekoak ziruditen 1975etik aurrera.

Arazoak ez ziren ordea hor amaitzen: ezintasun politiko horien ondoan baziren oinarrizko beste hiru eragozpen: kontratatu nahi eta ahal izanik ere, ez zegoen behar adina irakasle, euskaraz irakasteko gai zenik; behar bezalako eta behar adinbat ikasmaterial ez zegoen euskaraz, ez ikasleentzat eta ez irakasleentzat; hizkuntza bera, azkenik, irakaskuntzan erabiltzeko behar bezala prestatu eta landu gabe zegoen.

  1. Irakasleei dagokienez, EAEko (berdin Nafarroako) ikastetxe publiko eta pribatuetako ia maisu-maistra guztiak erdaldunak ziren. Siadecok 1976an egindako azterketaren arabera Eskolaurreko eta Lehen Hezkuntzako ikastetxe publikoetan ez ziren %5era iristen, euskaraz bazekitela aitortzen zuten irakasleak. Datu zehatzik ezagutzen ez bada ere, uste izatekoa da ikastetxe pribatuetako egoera, Batxiler edo Lanbide Heziketa mailakoa bezala, ez zela oso diferentea izango. Irakasle-eskoletan ez zegoen irakasle euskaldunak sortzeko planik. Ez planik eta ez modurik. Irakasle erdaldunak sortzeko diseinatuak zeuden irakasle-eskolak, eta halaxe jardun zuten, oro har, 1979 ingurura arte.
  2. Euskara edo euskaraz ikasteko ikasmaterial gutxi zegoen eskueran. Bai ikasleentzat testu-liburuak falta ziren eta bai, oro har, irakasleen formaziorako erreferentzia-material gutxi zegoen. Euskara-metodoak ere 70eko hamarkada hartan hasi ziren kaleratzen: gutxienak zeuden, hasierakoetan, zuzen-zuzenean eskola-umeentzat pentsatuak. Hiztegiak ere orduantxe hasi ziren prestatzen: bai orokorrak eta bai eskola-mundura zuzenduak.
  3. Hizkuntzaren idatzizko erregistro formal-espositiboa eta hainbat alorretarako terminologia teknikoa, azkenik, inor gutxik menderatzen zituen artez. Autoalfabetatzeko abentura batean sartzea zen, irakasle gazte gehienentzat, euskal irakaskuntzari heltzea. Etxetik zekarten erregistroa ez zen askotan ontzat ematen: dialektalismoz kargatuegia zen hainbatean, erdararekiko interferentziez beteegia zenbaitetan eta, goragoko ikasmailetan jarduteko bereziki, dentsitate kontzeptual handiko azalpenetarako behar baino gordinagoa. Euskara batu eta, hainbatean, "landu" bat eskatzen zuen eskola-munduak.

Muga-gabezia estruktural horiek guztiak tartean zirela heldu behar izan zitzaion hortaz, 1978-79tik aurrera, marko politiko berrian euskal eskola eraikitzeko saioari. Lan gaitzak ziren horiek: denbora gutxian, trebakuntza handirik gabeko giza taldeen bidez eta ia inolako finantziaziorik gabe egin beharreko lanak. Errazegi ahanzten dira orain orduko nahi eta ezinak, argi-ilunak eta lorpen-porrotak: ez da jokabide zuhurra, kontuak artez atera nahi dituenarentzat.

EAEko hezkuntza-moldeak Espainiako Konstituzioa eta Euskal Autonomia Estatutua ditu marko-arau gidari. 1978ko Espainiako Konstituzioak ofizialtasun-statusa aitortzen die gaztelaniaz aparteko beste hizkuntzei, zeini bere lurraldean (3. artikulua, 2. eta 3. pasarteak). Horretan oinarrituz, Euskal Autonomia Estatutuak zera dio bere seigarren artikuluan: 1.- Euskara, Euskal herriaren berezko hizkuntza, gaztelaniarekin batean hizkuntza ofiziala izango da Euskadin. Bertako biztanle guztiek dute hizkuntza bata zein bestea jakiteko eta erabiltzeko eskubidea. 2.- Euskal Autonomia Erkidegoaren amankomuneko Erakundeek, leku batetik besterako desberdintasun soziolinguistikoak kontuan izanik, hizkuntza bien erabilera garantizatuko dute, beren izaera ofiziala arautuz eta beren ezaguera ziurtatzeko behar diren neurri guztiak hartuz eta bideratuz.

Hori da, funtsean, 1978az eta 1979az geroztik indarrean dagoen lege-marko nagusia. Lege-marko horrek ezarritako helburuei eta gizarte-eskari jakinari erantzuteko neurriak hartzea eta baliabideak eskuratzea: hori izan da, hein handian, Eusko Jaurlaritzak 1980tik aurrera ele biko hezkuntzaren alorrean eraman duen bidea. Hala egin du herri-ikastetxeetan, aurrez aurreko ekimenez, eta halatsu ikastegi pribatuetan, arauak eta laguntza-bideak ezarriz.

Garrantzi bereziko legea egin nahi izan zuten EAEko herritarren ordezkari demokratikoek, EEN prestatu eta onartu zutenean. Tramitazio luze samarreko legea izan zen: denbora hartu zen legea idazten, berridazten, eztabaidatzen, zatiz zati adosten eta erdibideko adostasun-formulak asmatzen, berriro eztabaidatzen eta, azkenik, onartzen. Horretarako hartu zen denbora, eta prozesu osoari eman zitzaion errespetuzko trataera, lege "berezi"-ren baten seinale dira nolazpait. Bere edukian sartu gabe ere, azaletik beretik badu EEN legeak aparteko izaera berezia.

Gobernu Zentralak errekurritu egin zuen legea, Eusko Legebiltzarrak onartu eta handik gutxira. Ez lege osoa, bertako zenbait artikulu edo pasarte baizik. Artikulu eta pasarte horiek ez ziren, funtsean, hezkuntzakoak. Bai, ordea, EAEko euskara-erdaren konpartimentazio territoriala edota soziofuntzionala bideratu ahal izateko aparteko garrantzia zutenak, alde batetik, eta EAEko esparru osoan hizkuntza alorreko erabakimena zein aginteri (zentralari edo bertakoari) zegokion eztabaidatzen zutenak bestetik. 1986an etorri zen Konstituzio Epaitegiaren erantzuna. Eusko Legebiltzarrari eman zion arrazoi errekurritutako puntu gehienetan: EAEren bertako aginteari zegokion Erkidegoko hizkuntza-politika zehaztea, estatuak ezarritako marko nagusiaren baitan. Aginte zentralaren mendeko instantziek ere Eusko Legebiltzarrak esandakoa bete behar zuten, hortaz, EAEn. Aldiz, kontrako epaia eman zuen puntu batzuetan. Batek zuen garrantzi nabaria: euskara hutsezko jardunbide elebakarrik (euskara hutsezkorik) ez zuen onartu zonalde euskaldun itxietan (arnasguneetan alegia). Aldaketa eta berrespen, EENren izaera berezi hura indarrean dago orain ere. Zer du EENren mamiak berezirik?

Hezkuntza-munduari dagokionez lau ezaugarri nagusi ditu EEN legeak: izaera jeneralekoa eta helburu bakarrekoa da hiritar guztientzat; norbanakoari (ikasleari berari, edo bere gurasoei) uzten dio/e eredua aukeratzen; pausoz pausoko ezarpena planteatzen du eta, azkenik, jeneralista da. Hori dela-eta:

  1. Kasuan kasuko ama-hizkuntza eta zonalde soziolinguistikoa direnak direla ere, EAEko ikasle guztiek jakin behar dute euskaraz eta gaztelaniaz, derrigorrezko eskola-aldia amaitzean. "Behar adinako gaitasun-maila praktikoa" eskuratu behar dute. Maila hori zer den ez dago inon zehatz definitua, baina jomugaz argia da.
  2. Xede nagusi hori betetzeko ez da eskola-molde bakarra ezartzen, aukera diferenteak eskaintzen baizik. Gurasoek edo, adin batetik aurrera, ikasleek beraiek dute eskola-hizkuntza nagusia (euskara, gaztelania edo erdibana) aukeratzeko eskubidea. Eskola-hizkuntza nagusi gisa aukeratzen ez den beste hizkuntza ofiziala, berriz, derrigorrezko ikasgai izango da ikasmaila guztietan.
  3. Pausoz pauso aplikatzeko legea da EEN: legeak ez du espresuki esaten, Herri Aginteek bertako obligazioak noiztik aurrera beren gain hartu behar dituzten osorik. Askatasun-marjina ohargarria ematen die EENk Herri Aginteei, beraiek egin beharreko gauzak noiz egin erabakitzeko. Hiritarrak tempo horretara makurtzera beharturik daude, hainbatean.
  4. Jeneralista da EEN. Hezkuntza/hizkuntza alorrean nora joan behar den adierazten du legeak, nagusiki. Hortik aurrerakoetan, aldiz, zehaztasun gutxi dakar berekin. Hori dela-eta, askatasun-marjina handia ematen du EENk, egin beharreko gauzak nola egin erabakitzeko. Eskuak libre samar uzten dizkie jestore publikoei, iritsi beharreko helmugara iristeko zein bide hartu eta zein ez aukeratzeko.

Legebiltzarrean ere ezer gutxi egin da, oro har, 1982ko EEN legearen hezkuntza atala lege berriez garatzeko, osatzeko edo birmoldatzeko. 1/1993 Legea izan da bere garapen nagusia: hots, Euskal Eskola Publikoaren legea (Irakaskuntza ez unibertsitarioko irakasle-kidegoen 2/1993 Legea ere kontuan izatekoa da, horrekin batera). Berrikuntza hori ere ez da, gainera, alderik aldekoa: 1993ko legeak ere bi elementuok ditu ardatz: a) derrigorrezko eskola-aldia amaitzean EAEko ikasle guztiek gai izan behar dute euskaraz eta gaztelaniaz hitz egiteko, irakurtzeko eta idazteko; b) gurasoek edo ikasleek beraiek erabakiko dute, horretarako zer eredu-bide erabili. Beraiei dagokie, eskola-hizkuntza nagusia euskara ala gaztelania izango duten aukeratzea. 1982ko EEN legeari eusten dio hortaz 1/93 Legeak, puntu horretan ere.

Garapen zabala izan du EEN legeak, aldiz, dekretu eta agindu bidez, lehenengo hiruzpalau urtetan. Ondoko puntuok ezin dira aipatu gabe utzi:

  1. Hiru ereduen arauzko zehaztapena. Eredu-sistema hirukoitza arautu zen 1983an, uztailaren 11ko 138/83 dekretuaz (EHAA, 1983-VII-19), unibertsitate aurreko ikasmaila guztietarako. Arautze-lan hori are xeheago osatu zen hurrengo hilean, abuztuaren 1eko aginduaz (EHAA, 1983-VIII-19). Dekretu-agindu horiek dira, askogatik, EEN legeak hezkuntza-esparruan izan duen arauzko aplikazio-oinarri eragingarriena. Arauzko xedapen asko emana dute, geroztik, Jaurlaritzak eta Sailak. Eragin sozioedukatiboari dagokionez gutxi dira, ordea, dekretu-agindu horien parekoak. Are gehiago: beste xedapen horietariko askoren iturburua 1983ko dekretu-agindu horietan dago orobat. EEN legearen garapena ez ezik beste arau-xedapen askotxoren abiaburua ere izan dira1983ko dekretua eta agindua.
  2. Euskal plazak definitzeko arautze-lana. Funtsezko puntua izan zen hori, hasieratik beretik. Irakasle euskaldun gutxi zegoen sisteman, publikoan zein pribatuan, eta gutxi horiek ahalik eta ongien baliatzea zen kontua. Euskarazko irakaspostuak zentzuz kokatzea, ahalik eta ikasle gehienek euskara(z) ikasi ahal izateko. Hala jokatuta ere ez zegoen une hartako eskea osorik betetzerik: bai, ordea, hartara hurbiltzerik. Erantzun posibleetan egokiena emateko baldintzak jarri nahi izan ziren sektore publikoan, euskal eta erdal plazak banan-banan definituz. Garaiko jerga burolektikoan "plazas a euskera / plazas a castellano" izenez bereiztu ziren batzuek eta besteak, sektore publikoari zegokionez. Tentsio-iturri gertatzen zen, halere, plaza-banaketa hori: gero eta eskola publiko gehiagok A eredutik B eredura (zenbaitek Dra) pasa nahi zuten, eta horretarako irakasplaza guztiak edo gehienak euskarazkoak izatea eskatzen zuten. Aukera egin beharra zegoen: euskarazko (B eta D ereduko) lerro gutxiago zabaldu, eta lerro horietan irakasle guztiak edo gehien-gehienak euskaldunak izatea bermatu, edo euskal plazen portzentajea oinarri-oinarrizko beharretara egokitu eta, horrela, B eta D ereduko lerro gehiago zabaltzeko baimena eman. Eztabaida horren emaitza 1986an estabilizatu zen aldi baterako, "4/4 dekretu"az: hots, B eredua ezartzeko euskara aldetik bete beharreko kopuru-baldintzak zehaztu zituen 1986ko uztailaren 10eko Aginduaz. Gero, 1993-94tik aurrera, birmoldaketa ohargarria izan zuen kontu horrek. Ez erabatekoa ordea: lehendik indarrean zeuden proportzioak mantendu egin ziren hainbatean.
  3. Euskara(z) irakasteko behar den euskara-maila arauz definitzea.
    Oso puntu garrantzitsua zen hori ere. Gauza bat zen A, B edo D ereduko ikaslerro batean zenbat irakaslek euskaldun izan behar zuen definitzea, eta beste bat irakasle horiek zer euskara-maila izan behar zuten zehaztea: zer euskara-maila, eta maila hori nola ziurtatua. Hasiera batean Euskaltzaindiaren "D titulua"rekin lan egin zen (baliokiderik ere izan zuen hasiera batean: Labayruko gaitasun-agiria, esate baterako). Gero, 1982tik aurrera EGA agiria bihurtu zen nagusi. EGA eta bere baliokideak edo parekoak. Uztailaren 11ko 138/83 dekretuak 1983ko abuztuaren 1eko aginduak zehaztu zuten alor hori ere, gehienbat. Irakasmaila ertainetarako, halere, osagarrizko agindua eskatu zen. Euskara-maila ziurtatzeari dagokionez, ohiko bideez gainera IRALE bidezko IGA aldi baterako habilitazio-bidea izan zen. Gero, 1993an, martxoaren 9ko 47/1993 Dekretuak (EHAA, 1993-IV-2) eta 1994ko urtarrilaren 10eko Aginduak (EHAA, 1994-I-26) egungo eramoldearen oinarria ezarri zuten HE1 eta HE2 mailak definituz. Hori da, funtsean, egungo egunera arte indarrean dagoena.
  4. EAEko eskola-curriculuma zehazteko arautze-lana. Hainbat dekretuk eta aginduk zehaztu izan dute bertako eskola-curriculuma. Curriculumaren zati bat Estatuak ezartzen du, eta gainerakoa Eusko Jaurlaritzak. 80ko hamarkadaren lehen erdialdean egin zen EAEko eskola-curriculumaren lehenengo zehazte-lana. Orduan heldu zitzaion espresuki, arauzko xedapen mailan, euskal hizkuntza eta literaturaren ikasketa-planari Eskolaurrean, OHOn eta Batxilergoan. Curriculum-lan horren berrikustapen sakona egin zen laurogeita hamarreko hamarkadaren bigarren erdialdean, garaiko ikuspegi konstruktibistari aparteko lekua eskainiz filosofia jeneralean. Hezkuntza-edukiak zehazteko ahalmen-eskuduntza zein neurritan Estatuak bere esku gordeko zuen (%55), eta zer neurritan Eusko Jaurlaritzaren esku utziko (%45), garai horretan definitu zuen Estatuak berak.

Berariazko arautze-lana egin da mende-laurden honetan, hezkuntza-alorreko zenbait sektoretan, EEN legea pausoz pauso garatzeko. Honako arautze-lanok bederen aipatzekoak dira: Glotodidaktika eta HGA programa batetik, IRALE programa bestetik, EIMA programa hurrena eta, azkenik baina ez azken, NOLEGA programa eta ULIBARRI proiektua. Ikus ditzagun laurak.

  1. Glotodidaktika eta HGA programa. Ikasleen, irakasleen eta, oro har, hiritarren euskara-maila neurtu eta ziurtatzeko mekanismo akademiko-administratiboa sortu zuen Hezkuntza Sailak Euskara Zerbitzuan, 1982an, Euskaltzaindiak ordura arteko "D titulua" emateari utzi eta langintza hori Eusko Jaurlaritzari eskuratu zionean. EGA agiria izan zen, urte luzez, arautze-lan horren lehen emaitza. Bera da orain ere, kopuruz, lurralde-hedaduraz eta homologazio-ahalmenez, euskarazko gaitasun-agiri nagusia. Etengabeko eguneratzea izan du HGAren alor horrek, euskaltegien eta HABEren jarduna bertan txertatuz aspaldiko urteotan. Hizkuntza Eskola Ofizialen lana ere alor horretakoa da. HGA programa osatzera etorri da eskola-esparruan, 1994tik aurrera, irakasleen HE1 eta HE2 azterketen alorra: ikus 1994ko urtarrilaren 10eko Agindua (EHAA 1994-I-26).
  2. IRALE programa. Lehendik eskola-munduan lanean ari ziren irakasleak euskaraz alfabetatzeko edo euskalduntzeko sortu zuen Sailak IRALE programa, 1981ean, eta 1883an arautu (abenduaren 26ko Agindua, EHAA 1984-I-27). Programa horrek birmoldatze sakona izan zuen 1994an (EHAA, 1994-II-11), eta etengabeko eguneratze-prozesuan murgildurik dago harrez gero. Lehenengo hamabost-hogei urtean herri-ikastetxeetako (eta, maila apalagoan, ikastetxe pribatuetako) irakasle erdaldunak euskalduntzea izan du IRALEk eginkizun nagusi. Azken hamarkadan, aldiz, EGA edo HE2 eskuratua duten irakasleen euskara-maila hobetzea du eginkizun nagusi. Ikastetxe pribatuentzako eta euskaltegientzako deialdiak, urtero argitara eman ohi direnak, izan litezke arautze-lanaren emaitza argiena.
  3. EIMA programa. Euskarazko ikasmaterialgintza babestu, indartu eta garatzeko eratu zen EIMA programa. 1981-82an ekin zitzaion langintza horri, aurrez (Autonomia aurrean, batzorde mistoan) emandako lehen pausoen garapenez. Pausoz pausoko prozedura izan zen EIMA programaren osatze-lan hori, eta urteroko agindu-ebazpenez mamitzen da geroztik. Agindu bidezko deialdi bakarraz hasi zen programa, 1983an. Eskola-munduaren beharrak kantitatez eta kalitatez gora egin ahala, eta ikasbideen aldakuntza teknologikoen ildotik, sofistikatuz joan da EIMA deialdien urteroko osaera. Garrantzizkoa da, horrezaz gainera, 1998ko azaroaren 3ko 295/98 dekretua (EHAA, 1998-XI-27).
  4. NOLEGA programa eta ULIBARRI proiektua. Ikasleen euskarazko mintza- eta idaz-jarduna indartze aldera NOLEGA programa eratu zuen Sailak, 1983an. Akronimoa bera arras argigarria da: NOrmalizazio LEgea GAratzeko programa da NOLEGA. Bere sorreraz geroztik etengabe osatu eta zabaldu izan du Sailak programa hori. Agindu eta ebazpen mailako xedapen asko eman ditu horretarako, batetik. ULIBARRI proiektua eratu du bestetik, 2000. urtean, eskola-munduko hizkuntza-erabilera indartzera datozen ekimenei babes-estaldura juridikoa eskainiz.

Hori da, labur bilduz, EEN legea garatzeko lehen urteetan sortu zen programa-egitura eta egitura horren arautze-lana. Bada azkenik, horrezaz gainera, Eusko Jaurlaritzatik kanpora egon arren hezkuntza alorreko hizkuntza-normalkuntzan eragiten duen beste zenbait aginte-organo. Foru Aldundiek eta, azken aldean, udalek, nork bere alorrean, ekarpen ohargarriak eginak dituzte oro har Jaurlaritzaren ekimena osatze aldera.

Legeek eta gainerako arauzko erabakiek finkatua duten marko nagusi hori ezin izan da, hasieran esandako motiboengatik, kolpean eta bat-batean hezurmamitu. Pausoz pauso gertatu dira aldaketak. Legeek beraiek transformazio-aldi baten beharra aldarrikatu zuten, eta trantsizio-bide etengabean jardun du oro har, urterik urte eta mailaz maila, EAEko irakas-sistema osoak. Oinarrizko zenbakiak eskaintzeaz gainera koadro-taula sintetikoetan emanik dator bilakaera horren azalpena. Esan bezala unibertsitate aurreko ikasmaila guztiak, hiru Lurraldeak eta bi ikastetxe motak (publiko eta pribatu) biltzen dira atal honetan, emaitza globalak azalduz. 1982-83 ikasturtetik 2007-08 ikasturtera, 25 urteko tartean hortaz, transformazio handia gertatu zen EAEko Haur Hezkuntzan, LMHn, DBHn, Batxilergoan eta Lanbide Heziketan. Hiru lurraldeen batura hartuz erreferentzia gisa, eta ikastetxe publiko zein pribatu guztiak kontatuz, ereduen bilakaera portzentuala ondoko hau izana da:

Ereduen mende-laurdeneko bilakaera portzentuala (maila guztiak: HH, LMH, DBH, BATX eta LH).
Portzentajeak, "X eredua" barne.

Ereduen mende-laurdeneko bilakaera portzentuala

Bilakaera horren zabalaz jabetzeko aski da zenbait datu xume gogoan izatea. Horrela, A (eta "X") ereduan zebiltzan ikasle guztien %80, 1982-83an EEN legea indarrean jarri zenean. Aldiz, handik 25 urtera ikasle-unibertso osoaren %20 inguruan zebiltzan A ereduko ikasleak. Euskal eredu ahulenek (ikasle erdaldunak euskalduntzeko eta euskaldunak alfabetatzeko ahalmen mugatuena dutenek) atzera egin zuten beraz, eta eredu indartsuenek aurrera. Bide batez, X "eredua" desagertu egin da ia: legeak begiz jotako salbuespen-kasuetan bakarrik aplikatzen da. A eredua, hasiera batean (X ereduko ikasleen kontura, besteak beste) asko hazi eta hegemonikoa bihurtu ondoren, atzeraka joanik da etengabe; B ereduak aurrera egin zuen 80ko hamarkadan eta, 1990 ingurutik hona, aurreko hamarkadan eskuratutako hedapen-mailari eutsi egin dio; D ereduak, azkenik, igoera nabarmena izan du urterik urte: azken urteotan bera da eredurik aukeratuena eta bere esparrua zabalduz doa urtetik urtera. Ondoko taulak ematen du, labur bildurik EEN legea onartu eta handik 25 urtera ikasmaila guztietan egoera zein zen:

Kontua ez da 2007-08 ikasturtean amaitu. Geroztik ere aurrera egin du joera nagusi horrek: 2010-11 ikasturtean, konkretuki, hiru ereduen banaketa honako hau da oro har (unibertsitate aurreko ikasmaila guztiak, hiru lurraldeak eta ikastetxe mota guztiak):

A, B eta D ereduen hedadura 2007-08an
XAB DGuztira
IkasmailaIkasleak%Ikasleak%Ikasleak%Ikasleak%Ikasleak
HH4260,494.7825,4921.79525,0060.16869,02 87.171
LMH8260,7710.5419,8532.62530,4963.01558,89107.007
HH+LMH1.2520,6115.6658,0554.44027,98123.23463,33194.591
DBH 5040,7314.94721,6118.13926,23 35.55651,41 69.156
HH+LMH+DBH17560,6730.61211,6172.57927,52158.79060,20263.747
Batxilerra 1940,6514.94950,15 3901,31 14.27547,89 29.808
Lanb Hezik 0020.00276,84 6972,68 5.33320,49 26.032
DBHO 1940,3534.95162,591.0871,95 19.60835,12 55.840
Guztira1.9500,6165.56320,5173.66623,05178.40855,82319.587
A, B eta D ereduen hedadura 2010-11n (iturria: HUIS, 2010eko matrikula)
XABDGuztira
IkasmailaIkasleak%Ikasleak%Ikasleak%Ikasleak%Ikasleak
HH4440,53.8244,121.50022,967.98172,593.749
LMH8380,78.6697,432.86328,174.67163,8117.041
HH+LMH1.2820,612.4935,954.36325,8142.65267,7210.790
DBH5230,710.83215,319.80828,039.47455,970.367
HH+LMH+DBH1.8050,623.3258,374.17126,4182.12664,7281.427
Batxilerra1990,713.42445,24711,615.59852,529.692
Lanbide Hezik21.87774,14981,77.16224,229.537
DBHO1990,335.30159,69691,622.76038,459.229
HB68764,413812,924222,71.067
Guztira2.0040,659.31317,475.27822,0205.12860,0341.723

Bilakaera hori behetik gorakoa izan da oro har. Behe-mailetan D ereduak indartuz joan dira, eta gero gorantz egin izan du hazkunde horrek. Haur Hezkuntzan eta LMHn nabarmenagoa izan da, horregatik, eredu batetik besterako transformazio hori. Hurrengo bi irudiek ematen dute garapen diferente horren berri.

Ereduen bilakaera portzentuala EAEko HHn eta LMHn (hasieran EAn eta OHOn)

Ereduen bilakaera portzentuala

Ereduen bilakaera, EAEko Bigarren Hezkuntza osoan

Ereduen bilakaera, EAEko Bigarren Hezkuntza osoan

Labur bilduz: legearen aplikazioa zabala izan da oro har, ereduen bilakaerari dagokionez. Eredurik euskaldunenak, euskararekiko kontaktu zabal eta sakonagoa eskaintzen dutenak, indartuz joan dira oro har eta ahulenak, aitzitik, atzerantz egin du.

Legeak ez zuen hori bakarrik, ordea, begiz joa: euskaraz eta erdaraz (gaztelaniaz) hitzez eta idatziz ondo moldatuko diren gazteak atera nahi ziren eskolatik, derrigorrezko eskolaldia amaitzerakoan. Lortu al da hori? Erabat eta osorik, inola ere ez. Erdaraz ondo (Espainiako Autonomia-erkidego elebakar askoren pare) moldatzen dira eskola-ume gehien-gehienak 16 urte ingurura iristean: hala gertatzen da ahoz eta hala, horretan ñabardura argirik falta ez bada ere, idatziz. Euskaraz, aldiz, ez da halakorik gertatzen: etxetik euskaldun diren haurrek (gehien-gehienek D ereduan egiten dituztelarik beren ikasketak) euskara-maila ohargarria dute, oro har, hitzez eta idatziz (hor ere abaniko argirik ez da falta ordea). Etxetik erdaldun edo erdal elebidun diren eta beren eguneroko bizian euskararekiko kontaktu handirik ez dutenek, aldiz, euskara-maila ahula dute. Batez besteko ondorio horrek badu, halere, barne-bereizbiderik: trebetasun jasotzaileetan (entzutezko irakurmenean, irakurmenean) hobeak dira ikasle horiek, normalean, trebetasun ekoizleetan (mintzamenean eta idazmenean) baino. Eragin bizia du, ikasleek euskara L1 edo L2 duten jakiteaz gainera, beste hainbat faktorek: etxean euskaraz egiten den ala erdaraz, ikasleen lagunarteko hizkera nagusia zein den, eskolako A, B edo D eredua eta banakako ikasleen zenbait ezaugarrik. Horiek guztiek, eta ez elementu batek bakarrik, eragiten dute egungo emaitzen argi-ilunezko egoera hori.

  • "1982: Normalización de la forma escrita de de una lengua: el caso vasco". Revista de Occidente, 10-11. zkia., 55-75 or.
  • AGUIRRE ELUSTONDO, José Antonio. Así está la enseñanza primaria. Hablan los maestros. Donostia: GAUR, 1969.
  • ARRIEN, G. Educación y escuelas de barriada de Bizkaia (Escuela y autonomía. 1898-1936). Bilbao, Diputación Foral de Bizkaia, 1987.
  • BERGARA, A. Hezkuntza eta hizkuntza-eskubideak indarreango lege-araubidean. Gasteiz: Arartekoa, 1996.
  • DAVILA, P. (Coord). Enseñanza y educación en el País Vasco contemporáneo. Donostia-San Sebastián: Erein, 2003.
  • DAVILA, P. (Coord). Las políticas educativas en el País Vasco durante el siglo XX. Madrid: Biblioteca Nueva, 2004.
  • DÁVILA, P. (Coord). Lengua, escuela y cultura. El proceso de alfabetización en Euskal Herria, siglos XIX y XX. Leioa: Universidad del País Vasco, 1995.
  • DÁVILA, P. La política educativa y la enseñanza primaria en el País Vasco, 1860-1930. San Sebastián: Ibaeta Pedagogía, 1995.
  • EUSKARA ZERBITZUA. Nondik gatoz? EAEko irakaskuntzaren ibilbidea: zenbait datu eta azalpen. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2007.
  • EUSKO LEGEBILTZARRA / PARLAMENTO VASCO. Ley Básica de Normalización del Uso del Euskera. Gasteiz: Eusko Legebiltzarra, 1991.
  • FERNANDEZ, I. Oroimenaren Hitza. Bilbo: U.E.U., 1995.
  • GAUR S.C.I. Euskara gaur. Donostia: Lur editoriala, 1971.
  • LASAGABASTER, Iñaki. "Irakaskuntza ez unibertsitariko hizkuntz plangintza Euskal Autonomi Erkidegoan". BAT Soziolinguistika Aldizkaria. 1995, 17 zkia.
  • LÓPEZ-GOÑI, I. Nafarroa garaiko Ikastolen historia 1931-1982. Iruña: Euskara Kultur Elkargoa, 2002.
  • MEZO, Josu. Políticas de recuperación lingüística en Irlanda (1922-39) y el País Vasco (1980-92). Madrid: Instituto Juan March de Estudios e Investigaciones, 1996.
  • MILIAN I MASSANA, Antoni. "Los derechos lingüísticos en la Enseñanza, de acuerdo con la Constitución". Revista Española de Derecho Constitucional. 1983, nº 7, 357-372 or.
  • ZABALETA I. Euskal nazionalismoa eta hezkuntza (1895-1923). Leioa: Euskal Herriko Unibertsitatea, 1998.
  • ZALBIDE, Mikel (1999). "Normalización Lingüística y Escolaridad: un Informe desde la Sala de Máquinas". Revista Internacional de los Estudios Vascos 43, 2, 1998, 355-424.
  • ZALBIDE, Mikel. "Euskal Eskola, Asmo Zahar Bide Berri". Euskal Eskola Publikoaren Lehen Kongresua (1. lib., 211-271). Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 1990.
  • ZALBIDE, Mikel. "Irakas-sistemaren Hizkuntz Normalkuntza: Nondik Norakoaren Ebaluazio-saio bat". Eleria 5, 2000, 45-61.
  • ZALBIDE, Mikel. Euskararen legeak hogeita bost urte. Eskola alorreko bilakaera: balioespen-saioa. Bilbo: Euskaltzaindia, 2011.