Toponimoak

Argentinan. Euskal etorkinak 1840-1920

Immigrazioa ikusteko moduak aldatu egin ziren azken berrogei urteetan. Esperientzia horiek berreraikitzeko iturriak. Hori guztia, ordea, ez da nahikoa, ez badugu ezagutzen berreskuratu beharreko aktoreak mugitu ziren tokia. Buenos Aires probintziak aldatu egin zituen bere dimentsioak aztertzen ari garen aldian, indigenak bizi diren lurralde batean egindako kanpaina militarrei esker; izan ere, indigenak oso gutxitan daude prest abeltzaintza-egonaldi berrietan eskulan bihurtzeko. Ezbairik gabe, probintzia handitzearekin lotutako gertaerek zerikusi handia izan zuten Argentinara egindako immigrazioaren historiarekin, batez ere -ikusiko dugun mugikortasun espaziala dela- euskaldunekin. 1810 eta 1830 bitartean, 300 legoa inguru hedatu zen, Dolores, Azul, Tandil eta Bahía Blancan gotorleku militarrak sortu zirelako. 1833an, Rosas jeneralak "barbaroen" aurkako espedizioa egin zuen, 5.000 legoa karratu sartu baitzituen mapetan baino gehiago, eta, hala, bost aldiz handitu zuen Bonako lurraldea. 1852an erori ondoren, indiarrek kendutako lurraldearen zatirik handiena berreskuratu zuten, eta azalera 3.000 legoa karratura murriztu zen.

Mitre erabateko gerraren aldekoa zen, basamortuan suntsitu edo baztertu arte, eta plan sistematiko bat proposatu zuen mugatik operatuko zuten kolonia militarren bidez. Halaber, Choele Choel (ipar patagonikoa) okupatzeak Txilerako behi-aziendaren drainatzea geldiarazteko duen garrantzia aitortu zuen. Barne-arazoak eta Paraguairekiko gerra, 1960ko hamarkadan, birkonkistarako eta hedapenerako oztopo garrantzitsuak izan ziren, nahiz eta zenbait saiakera egin ziren Sarmientoren lehendakaritzan (1868-1874). Bistan da, besteak beste, bost urte iraun zuen eta milaka gizon eskatu zituen gerrak eragin nabarmena izan zuela espazioan eta aztergai ditugun subjektu historikoetan. Tulio Halperín Donghik hainbat lanetan ohartaraziko digu jende asko aberastu behar izan zuen eskari ikaragarri hura, besteak beste, euskal herritar asko. Horiek armak ez ezik —gainerako guztiak bezala—, enpresa horrentzat ezinbestekoak ziren ekoizpenak (abeltzaintza, garraioa) landu zituzten, eta, aldi berean, leku batzuetan —Buenos Aires eta Entre Unibertsitatearen— eta une estrategikoetan. Gure asmoa ez da, argi geratu behar du, Paraguairekiko gerraren ondorioak ikertzea, euskaldun batzuek izandako "aurrerapenean". Baina azpimarratzekoa da oso baliagarria dela aztertu genuen taldeari, batez ere garaiz iritsi zirenei, lagundu ahal izan zioten alderdiak biltzea. Hain zuzen, ikusiko dugu errentagarria den baina koiunturalki estua den artile-ekoizpena bat datorrela gerra harekin —eta zenbait heste-gatazkarekin— eta eskulan faltarekin.

1877an (gogoratu bedi euskal etorkinen lehen kontingente garrantzitsua, garai kolonialetan iritsi zirenak kontuan hartu gabe, hiru hamarkada lehenago iritsi zela), orduan Alsina Defentsa Ministroak banpen aurkako gerra indartsu bati ekin zion, eta 2.200 legoa karratu erantsi zituen. Roca jeneralak behin betiko eraman zuen muga Ibai Beltzera 1879ko maiatzean. Muga militarraren aurrerapenen ondoren, muga ekonomiko bat ere aurreratzen zen, muga hori bultzatuz.

XIX. mendearen bigarren erditik aurrera, landa-produktuen Europako eskaera handitu egingo zen. Argentina munduko merkatuan elikagaien edo industriarako lehengaien ekoizle gisa integratzeak lur berri ugari sartzea eskatuko luke. Horri ganaduaren hazkunde nabarmena gehitu zitzaion, batez ere ardiena, eta presio handia egin zuen mugako eremuetan. Hektarea bakoitzeko animalia gehiago elikatzeko larrerik ez egotea pizgarri gehigarria izan zen lur berriak okupatzeko. Kortés Conde historialariaren arabera, ganaduak -metaforak- eta ez kolonoek okupatu zituzten lurralde horiek. Hegoaldeko mugak ez zuen presio sozialetatik ihes egiteko balbula gisa funtzionatuko, sektore gobernatzailearen botere-iturri gisa baizik. Abeltzaintzarako gune tradizionalaren gehiegizko artzaintzak, gatzatuaren iparraldean, ekoizleek gobernurako presioa eragin zuen, lurrak hegoalderantz konkistatu eta har ditzan. Oro har, autoreak koiunturazko presioari buruz duen ideiarekin bat egiten du, eta azienda artzaintzako mugetan ugaltzeak duen eraginarekin, ez gaude ados kolonoek jokatzen duten papera minimizatzearekin. Zabalkuntzak, hasiera batean, latifundioak sortzeko balio izan bazuen ere, biztanleria-nukleo txikien sorrera ez zen itxaron, eta lanpostuak azkar biderkatu ziren; gainera, merkataritza handitu eta garraiobide gehiago eskatu ziren. Uste dugu Estatu Batuetako mendebaldeko populazioak, erreserba batzuekin, osatu eta lagundu egiten duela 1820 eta 1880 artean Buenos Aires probintzian gertatutakoa ulertzen. Etorkinak "leku berrietara" lekualdatzea, non lurrak benetan ematen baitziren, oso elementu sendoa da horretarako. Euskaldunek aukera horiek aprobetxatu zituzten –ekoizpen gisa–, eta horrek egitura eratu eta hedatzea ekarri zuen, lehenik abeltzaintzarako eta gero nekazaritzarako.