Dantza

Bizkaiko dantza tradizionalak

Durangoaldean iraun zuen berez, baina gaur egun oso hedatuta dago beste toki askotako dantza-taldeen artean. Ezpata-dantza ere deitzen zaion arren, jatorrizko eremuan Dantzari-dantza esaten diote, eta izen hori azaltzen da 1801eko testuetan.

Gure dantzei buruzko lehen deskribapena urte hartan egin zuen Guillermo de Humboldt alemanak. Horra zer iruzkin egin zituen Dantzari-dantzaz: Durangokoa dela, eta armarrien dantza deitu beharko litzaiokeela, arma horiek erabiltzen dituztelako. Garai hartan haurrek dantzatzen zuten, eta Gorpuzki Eguneko ospakizunetako ekitaldi handietako bat izaten zen.

Durangoko udaleko artxiboetako testuetan, Gorpuzti-eguneko dantzei buruzko lehen aipamenak XVI. mendekoak dira. Durangoaldeko beste udal batzuetako artxiboetan dantzariei egindako ordainketen agiriak daude, eta edukien arabera badirudi garai hartan horrelako dantzak egungoan baino eremu zabalagoan egiten zirela. Ordainketa batean baino gehiagotan, "erregea" deitzen diote bandera eskuetan eramaten duen dantzariari, eta halaber, dantzetarako erositako edo elkarri utzitako elementuei buruzko xehetasunak ematen dituzte.

Orain, herriko jaietan Dantzari-dantza egiten jarraitzen dute Merindadeko sei Elizatetan: Abadiñon, Berrizen, Garain, Iurretan, Izurtzan eta Mañarian. Gaur egun, bederatzi dantza dira guztira: Agintariena, Zortzinango, Ezpata-joko txikia, Banango, Binango, Ezpata-joko nagusia, Launango, Makila-jokoa eta Txontxongillo. Dantza guztiei soka-dantzak edo aurreskuak ematen die bukaera. Garain, horiez guztiez gain, prozesioaren erdian bandera mugitzen dute Santiagoren irudiaren aurrean, eta Gernikako Arbola izeneko ezpata-dantza ere egiten dute, doinu horri jarraituz. Durangoko Zaindariaren festetan, San Fausto jaietan, Dantzari-dantza egiten hasi dira berriz, eta armarrien dantza ere berreskuratu dute. Azken horrentzat Marcos de Alcorta musikariak proposatutako izena aukeratu dute: Platillu-soñua.

Garain, Santa Ana egunean, beste ohitura bat dute: aipatutako dantza guztiak bukatu eta gero, emakumeek aurreskua egiten diete gizonei. Azken urteotan, Iurretan ere berreskuratu dute emakumeek zuzendutako aurreskua egiteko ohitura. San Migel egunean dantzatzen dute, arratsaldean.

Dantzari-dantza zortzi dantzarik egiten dute, bi lerrotan, ezpatak eta makilak eskuetan. Atzeko bi dantzarietako batek ikurrina eramaten du, eta Durangon brokelak eta makilak ere bai. Informazio batzuen arabera, antzina bederatzigarren dantzariak eramaten omen zuen ikurrina, eta haren zeregin bakarra mugiaraztea izaten zen.

Udal-artxiboko datu historikoek agerian uzten dutenez, hainbat mendetan dantzatu izan da Arretxinagan, gaur egun Markiñari atxikita dagoen Xemeingo Elizatean. Dantza horren egitura orokor berbera du, besteak beste, Gipuzkoako ezpata-dantzak. Azken horren ezaugarriak Juan Ignacio Iztuetak jaso zituen zituen XIX. mendearen hasieran. Xemeingo aldaeraren berezitasun nagusia honako hau da: dantzari guztiak elkarren ondoan jartzen dira, atxikita, sorbaldekin ohol antzeko bat osatuz, kapitaina gainera altxatzeko. Han goian tente, dantza-mugimenduak egiten ditu, eskuetan ezpata txikiak hartuta. Beste horrenbeste egiten dute azpiko dantzariek ere, ezpata txikiak eskuetan.

Taldeko burua kapitaina edo "maisu zaharra" izaten da. Aurreko lehen bi dantzarien ezpata luzeei heltzen die. Gaur egun, bi dantzari horiek bi lerrotan kokatzen dira, eta eskuetako ezpatekin elkarri lotuta jarduten dute. Horien ondoan, beste bi edo lau lagunek egiten dute dantzan, zapiz apaindutako ezpata txikiagoekin.

San Migel egunean, irailaren 29an, dantzatzen dute Arretxinagako baselizaren ondoko plazan eta Xemeingo Elizateko udaletxe zaharraren aurrean, baselizan santuari eskainitako meza bukatzen denean. Ildo horretan, aipatzekoa da baseliza barruan bitxikeria bat dagoela: hiru haitz handi, agian oso antzinako erritoen lekuko izandakoak. Ezpata-dantzaren ondoren, aurresku tradizionala egiten dute.

Udal-artxiboko testuetan, oso aspaldikoak dira dantza horri buruzko aipamenak, dantzariei eta musikariei egindako ordainketen agirietan ematen baitzaigu gaiaren berri. Inguruko beste herri batzuetan ere, nola Karrantza haranekoetan hala Kantabriakoetan, badira horrelako ordainagiriak.

Koreografiaren egitura orokorra Xemeingo ezpata-dantzarenaren antzekoa da. Baina Lanestosakoan, dantzariek uztai apainduak erabiltzen dituzte, ezpaten ordez, elkar lotzeko.

Dantzari kopuru bakoitia ateratzen da, ezpata-dantzan bezala, eta kapitainak, taldeko buru dela, dantzarien itzulinguruak zuzentzen ditu. Han-hemen koloretako zintaz apaindutako bi metro eta erdiko edo hiru metroko arku malguak, elorri zuriz eginak beti, eramaten dituzte eskuetan. Arkuak edo uztailak elkar lotzeko erabiltzen dituzte dantzariek. Bi lerrotan kokatuta, binaka, esku batekin bakoitzak bere uztaiaren muturrari heltzen dio, eta bestearekin ondoko lagunaren uztaiaren muturrari.

Edurtzako Amaren egunean, abuztuaren 5ean, dantzatzen dute Lanestosako udalean, agintarien desfilean eta Ama Birjinaren omeneko prozesioan zehar. Prozesioan irudiaren aurretik joaten dira, eta etengabe aritzen dira dantzan, arkuak beti eskuetan, batzuetan goitik eta beste batzuetan behetik eramanez, eta hainbat eratako itzulinguruak eginez joan-etorrietan zehar.

Bazkaldu eta gero, arratsaldean, etxez etxe joaten dira herri osoan zehar dirua biltzen. Etxeetako bizilagunen aurrean egiten dute dantzan, eta diru-saria ematen diete. Dohaintza jaso ondoren, etxekoei goraka hasten zaizkie dantzariak.

1997an, Begoñako elizaren barruan, presbiterioan, horretarako bereziki sortutako ezpata-dantza hasi ziren egiten, Ama Birjinaren gorazarre-kantan oinarrituta. Urtean birritan egiten dute: abuztuaren 15ean, Ama Birjinaren egunean, eta urriaren 11n, elizak Begoñako amaren jai-egun izendatutako datan. Abuztuaren 15ean, oro har Elizbarrutiko apezpiku batek ematen du meza, Bilboko agintariak bertan direla. Ezpata-dantza ezin hobeto eta txalo artean hartu dute ikusleek lehen egunetik, eta guztien onespena lortu du bete-betean. Ekainaren 15ean, udalaren fundazioaren urteurrenean, Diego López de Haroren estatuaren aurrean dantzatzen dute. Beti Jai Alai dantzari-taldeak sortutako ekimen horrek luzaroan irautea nahi genuke, eta gaur egun talde horretako lagunek bezala, etorkizunean dantzari bilbotarrek ere dantzatzen jarraitu dezatela.

Bilboko datu historikoei erreparatuta, 1606an San Nicolas elizan mutil gazte batzuek egindako dantza bati eta 1729ko ihauterietako ezpata-dantza bati buruzko aipamenak jaso dira, besteak beste. 1828an, erregea Bilbora etorri zenean, Abandoko elizateko baserritar batzuek ezpata-dantza egin zioten, San Frantzisko komentu zaharreko kanpoko eliz atarian entseatzen jardun ondoren. Ohitura horri eusteko nahiak eraginda, Begoñako Amaren festaren inguruko ospakizunen artean sartu dute hizpide dugun dantza. Ondoren, aurresku ohoratsua egiten dute plazan, Bilboko agintarien aurrean.

Urriko lehen igandean, Errosarioko Amaren egunean, su-armen alardea egiten du Elorrion "Errebonbilloak" izeneko herritar-talde batek. Ez dakigu zehatz-mehatz noiz hasi ziren egiten ekitaldi hori. Dena den, lehen berrien abiapuntua 1891ko erabaki bat dugu: Errosarioko Kofradiak aurrerantzean bere diru-kontuak eramango zituela, Elizako Fabrikaren gainerako ataletatik bereizita. Erabakiaren arrazoiak azaltzeko oharretan, besteak beste, ohitura horri buruzko aipamena egiten da: itxuraz, gizonezko batzuek, militarren uniformea soinean eta eskopeta eskuetan, tiro egiten zuten hainbat aldiz, Lepantoko gudua oroitzeko (hombres que se revisten de uniforme militar en conmemoración de la batalla de Lepanto disparando varias descargas de escopeta). Errosario-eguneko prozesioan parte hartzeagatik afaria ematen omen zieten esker onez, eta ohiturari jarraituz, Kofradiako idazkariak ordaintzen zuen. Aipatutako arrazoiarengatik ez zen jaso, beraz, ohiturari buruzko azalpenik ordura arteko testuetan. Urte hartatik aurrera, ordea, ekitaldia urtero aipatzen zuten kontuetan, baina argi dago askoz ere lehenagoko ekimena zela. 1926an Euskalerriaren Alde egunkarian Elorrioko festaren deskribapen zehatza egin zuen Nemesio Lazcanok, eta ezaugarriak gaur egungoekin bat datoz.

Herritarren artean hedatutako ustearen arabera, Lepantoko gudutik bueltan zetozen elorriotar batzuek armekin airera tiro egin zuten, Kanpazarreko mendatera iritsi eta Elorrio begi aurrean azaldu zitzaienean, une hartan Errosarioko prozesioa kalez kale baitzebilen. Uste ustela izango da ziur aski, baina hala ere, alardea Errosarioko prozesioan zehar egiten da, arratsaldez, eta egiaztatuta dago aipatutako guduaren omenez antolatzen dutela ekimena.

Egia esan, udaletako erlijio-prozesioetan tokian tokiko soldaduek parte hartzeko ohitura oso hedatuta zegoen garai batean. Errebonbiloak goizaldeko bostetan hasten dira ekinean, herriko hainbat tokitan tiroak jaurtitzen. Antzina udaleko sarrerak zeuden guneetan jaurtitzen dituzte tiroak, herritarrak esnatzeko.

Arratsaldean, elizan arrosarioa bukatu eta gero, prozesioari ematen zaio hasiera. Soldadu-taldea irteeran egoten da zain, eta Ama Birjinaren irudia pasatzerakoan salbak jaurtitzen dizkiote. Gero, Errebonbiloak kalez kale ibiltzen dira prozesioaren aurretik, eta hainbat tokitan salbak jaurtitzen dituzte Ama Birjinaren aurrean.

Azkenean, aurresku ospatsua dantzatzen da, soldadu-taldeak hasten eta zuzentzen duena. Dantzan zehar, plazako emakumerik garrantzitsuenak ateratzen dituzte erdira.

Kalejiran txistulariek doinu bitxi bat jotzen dute, horrelako alardeetan antzina erabiltzen ziren txirulen doinua ekarriz gogora.

Inguruko udaletako diru-kontu zaharretan, herrietako jaietan agintariei eskainitako afarien ordainketen xehetasunak azaltzen dira. Izan ere, Mahaigainekoa ospakizun horietan egiten zutela uste dugu. 1936an, Mendexako afaria amaitu ondoren, herriko alkatea buru zela, mahai gainean egindako dantzaren deskribapen zehatza idatzi zuen Jordá de Gallastegik. Urte hartan hasitako gerraren aurreko azken Mahaigainekoan buru egondako agintaria ezagutu genuen, eta dantzaren mahai tradizionalaren maketa erakutsi zigun. Mahaia, eserleku eta guzti, zuhaitz-enbor bakarraz lantzen zuten, eta oso preziatu zen ezaugarri horrengatik. Gerran desagertu egin zen, dantza bezalaxe, urte askotan ez baitzuten dantzatu.

Mahaigainekoa herriko jaietan dantzatzen zuten, herritarren afaria, alkatea buru zela, egiten zen lekuan. Lea-Artibaiko herrietan egiten zuten aipatutako dantza, herritarren arteko bizikidetzaren gorespen-errito bikaina. Gaur egun abuztuaren 1ean, San Pedro advincula egunean, Mendexan egiten dute Mahaigainekoa, eguerdian, eta San Migel egunean, gauez, Xemeinen. Dantzari gazteek hartzen dute parte, ohitura berreskuratu eta herriko jaietako ospakizun garrantzitsu bihurtu baitute. Bi herrietan, ordea, galdu egin da afarian, alkatea buru dela, dantzatzeko ohitura.

Gaur egun plazan dantzatzen dute, mahaia bertan ezarrita. Xemeinen mahai arrunta erabiltzen dute, eta Mendexan jatorrizkoaren imitazioa. Oro har, mahaiaren mutur batean gazte bat egoten da, alkatea balitz bezala. Beste muturretik dantzari bat altxatu eta ustezko agintariarengana hurbiltzen da. Agintariak basokada bat ardo eskaintzen dio, eta dantzariak edan egiten du ekinean hasi aurretik. Dantzak bi atal ditu: lehenengoan dantzari bakarrak jarduten du, eta bigarrenean beste bat altxatzen da mahai gainera. Dantza biek batera bukatzen dute, aurrez aurre. Ondoren, lehenengoa mahaitik jaitsi eta bigarrenak alkatea agurtu, basokada ardo edan eta lehen atala dantzatzen hasten da, harik eta hirugarren dantzaria altxatzen den arte. Orduan, bigarren atala dantzatzen dute elkarrekin. Eta horrela jarraitzen dute, dantzari guztiak mahai gainera altxatu eta dantzan egin arte. Azkenean, parte-hartzaileek trikitia dantzatzen dute.

XIX. mendearen erdia aldera Antonio D'Abadie jauna euskal kultura-ondarea suspertzeko eta indartzeko eginahalak egiten hasi zen Urruñan, eta ahalegin horien ondorioz, 1886an Euskal Jaiak antolatu zituzten Durangon, suspertzailearen jarraibideekin bat. Aipatutako jaietan lehiaketak antolatu zituzten: besteak beste, musika- eta dantza-txapelketa. Era berean, gorulari edo iruleen lanean oinarritutako emanaldia sortu eta eskaini zuten. Gorulariak deitu zioten ikuskizunari.

Ikuskizunean zehar, besteak beste, Juan Antonio Mogelen liburu batetik hartutako olerkiak eta Zubiaurre maisuaren doinuak eskaini zituzten, eta halaber, herrian tradizio luzeagoa zuten bi dantza: apaindutako arkuekin egiten zen bata, eta zinta-jokoekin bestea, zintak makila batean lotuz. Horretarako berariaz trebatutako haurrek, neska-mutikoek, egin zituzten bi dantzak.

Fernando VII.a erregeak 1828an Durangora egindako bisitaldiari buruzko testuetan bi dantzak aipatzen dira. Testuen arabera, aukeratutako gazteek Domingillo izeneko panpina zeramaten makila luze baten puntan, eta mugitu egiten zuten dantzaraziz, beraiek zinta-dantza egiten zuten bitartean. Era berean, neska-talde batek, apaindutako arkuak eskuetan, kontradantzak egin zituen.

Zinta-dantza edo Domingillorena udaleko antzinako ordainagirietan agertzen da, Dantzari-dantzaren atala baitzen, eta bigarren hori XVI. mendetik dago dokumentatuta. Emakumeen arku-dantza Fernando VII.aren bisitaldiaren inguruko testuetan azaltzen da estrainakoz.

Denboraren poderioz, dantza multzo horri Gorulariak hasi zitzaizkion deitzen. Euskal Jaien ondoren, durangarrek ospakizunetan dantzatzen jarraitu zuten. 1936ko gerra piztu aurretik, Gorulariak oso hedatuta zeuden gazte euskaldunen artean.

Iurretako dantzariek berreskuratu egin zituzten, eta orain, urriko lehen igandean dantzatzen dituzte San Migel jaiei amaiera emateko.

Dokumentuen arabera XVII. mendetik eta herritarren esanetan askoz ere lehenagotik, oso aspalditik, Lekeitioko arrantzaleen kofradiako kontuen kutxa prozesioan eramaten zuten urtero. Kofradiako kide bat kutxa gainean joaten zen, San Pedro irudikatzen, eta alde banatan, oinez, San Joan eta San Andres eramaten zituen bidelagun. Kaxa barruan kofradiako dokumentu eta ondasun jakin batzuk gordetzen zituzten, kargua uzten zuen idazkariaren etxetik idazkari berriaren etxeraino prozesioan eramateko. Ekainaren 30ean aukeratzen zuten kofradiako idazkari berria. Dena den, prozesioan elizako arropak erabiltzen zituztenez, gotzainak auzia jarri zuen, eta denboraren poderioz, kaxa eramateko modua aldatzen hasi ziren.

Kaixarranka eramateko modu berriari buruzko aipamenak 1822ko dokumentuetan azaltzen dira: kaxa gainean gizon edo mutil bat joaten zen dantzan, eskuan bandera zuela ("va un hombre o mozo bailando con una bandera en la mano"). Gerora, San Pedro egunean hasi ziren dantzatzen, eta hala egiten jarraitzen dute gaur egun ere. Orain, jakina, kaxa ez dute erabiltzen dokumentuak garraiatzeko, baina festak bere horretan jarraitzen du. XVIII. mendeko kaxa erabiltzen dute. Dantzariak gora igo eta hiru aldiz egiten du dantzan santuaren irudiaren aurrean: lehenbizi Benta Zaharrean, gero Kofradiako lehendakariaren etxearen aurrean, eta azkenik plazan, udaletxearen aurrean. Kaxa arrantzaleek eramaten dute bizkar gainean. Dantzariak alkandora eta galtza zuriak, fraka eta txistera eramaten ditu soinean, eta abarketarik gabe egiten du dantzan. Zapi zuria eramaten du lepoan, eta pertsonaia historikoaren omenez, San Pedroren armarria daraman bandera gorria eskuetan.

Gaur egun, Kaxarrainka bukatu eta gero, emakumeek aurresku tradizional ederra egiten dute, gizonak dantzara ateratzen: "Eguzki-jaia".

Artxiboetan ez dugu aurkitu dantza horiei buruzko datu historikorik. Markinako ihauterien inguruko ordainketa batzuetan "trokeo-dantza" delakoa aipatzen da. Ustez, beraz, egungo Zaragi-dantza izango da. Mutilen dantzak dira: makilak eskuetan, une jakin batean dantzari denen erdian dagoen ardo-zaragia kolpatzen dute.

Saliña-saliña Ondarroan dantzatzen dute, abuztuan, oro har hilaren 18an, Ama Birjinaren omenezko jaietan. Kantaren lehen hitzarengatik deitzen diote horrela, "Saliñetatik etorriko da....". Makila bakarrarekin kolpatzen dute zaragia. Herrian zehar txokoz txoko ibiltzen dira dantzatzen.

Zaragi-dantza gaur egun ihauteri-igandean egiten dute Markinan. Dantzari gazteak, zaragi eta guzti, ateratzen dira, mozorrotutako jende multzo batekin batera. Horien artean hartz bat eta laguntzailea nabarmentzen dira: bigarrenak kate batekin lotuta eramaten du lehenengoa. Dantzariek makila-jokoa egiten dute lehenbizi, bi makila txikirekin, eta gero ardo-zahagia kolpatzen dute. Horrela, kalejiran ibiltzen dira herriko kaleetan eta plazetan zehar. Urte askotan bertan behera geratu zen ohitura hori, baina aurretik herritik kanpo ere ibiltzen omen ziren dirua biltzen, xehetasunak eman eta suspertzen lagundu zuten dantzari zahar batzuek diotenez.

Gizon eta emakumeen arteko zeremoniak eta dantzak dira, bien arteko kortesia-errituala osatzen dutenak. Batzuetan gizonek hasten dituzte, eta beste batzuetan, berriz, emakumeek; gaur egun ugariagoak dira lehenengoak. Bizkaian orokorrean Aurresku esaten zaie, baina gaur egun izen hori bera erabiltzen da, baita ere, dantzari bakarrak egiten duen dantza izendatzeko: dantzariak dantza-atalak bata bestearen atzetik dantzatzen ditu, inongo zeremoniarik eta beste sexuko dantzaririk gabe, eta dantzaldia omendu nahi den norbaiti eskaintzen zaio.

Bizkaian, dantza osoa sexu bateko dantzari-taldeak hasten du, normalean gizonek, ilaran jartzen dira eta lehenengoak gidatzen ditu gainontzekoak (Aurreskuak, aurreko eskuak, alegia). Dantza batzuen ondoren, Aurreskuari beste sexuko laguna aurkezten diote, berak dantza bat oparitzen dio eta segidan ilarara ekartzen du. Eskuz aldatu eta aurrealdean ilarako azken dantzaria edo Atzeskua jarrita gauza bera egiten da. Azkenean, dantza hasi duten dantzari-kopuruaren bikoitza biltzen da ilaran, bakoitzak lagun bat ekarri baitu. Ilara luzean gizonak eta emakumeak tartekatzen dira. Jarraian, bikoteen artean zortzikoak, fandangoak, arin-arinak eta biribilketak dantzatzen dituzte.

Esangura sozial handiko dantza da, oso antzinatik datorkiguna. XVI. mendearen amaiera baino lehen aipatzen da jada bizkaitar erako dantza, bi gizonen artean emakume edo neska bat sartuz eta eskutik helduta dantzatzen dena, korruan. Jaurerriko herrietako datu historikoen arabera, agintariek ere dantzatu izan dituzte erritual handiko dantzetan, euren jurisdikzioa azpimarratzeko eta baita herrien eta pertsonen arteko opari gisa ere. Bestalde, Bizkaiko jendeak aisialdian gehien dantzatu duen egitura koreografikoa da. Horregatik daude, hain zuzen ere, horrenbeste pauso eta doinu. Urteetan izan duen garrantzia eta zabalkundeagatik, Aurreskua euskaldunon dantza nagusia eta propioa dela esan izan da. Gaur egun bi era nagusitan banatuta dago: Hiribilduko Aurreskua eta Elizateko Aurreskua. Lehenengoan garrantzitsuak dira "Erregelak", eta horien artean Durangaldekoak eta Busturia ingurukoak nabarmentzen dira, euren "Soinu Zaharrekin".

Gaur egun data berezietan dantzatzen dituzte honako toki hauetan:

  • Gernika. Inauterietako igandean, mozorroekin, plazan. Abuztuaren 15ean Hiribilduko Aurreskua eta 16an Elizatekoa, elizako atarian.
  • Deustua. San Jose egunean, martxoaren 19an, emakumeen Aurreskua plazan. Berriki abiatutako erakustaldia, XIX. mendearen erdialdean ezinbesteko ospakizuna zela kontuan hartuta.
  • Abadiño. Dantzari-dantzaren amaieran Erregelak, martxoaren 15ean.
  • Leioa. San Joan egunean, ekainaren 24an, herriko plazan.
  • Berriz. Erregelak, Dantzari-dantzaren amaieran San Pedro jaietan.
  • Lekeitio. Eguzki jaia edo emakumeen Aurreskua ekainaren 29an, San Pedro egunez.
  • Markina. Hiribilduko Aurreskua, uztailaren 16an.
  • Garai. Erregelak, Dantzari-dantzaren amaieran Santiago jaietan. Hurrengo saioan, abuztuaren 26koan, emakumeak ateratzen dituzte eta Aurreskua eurei eskaintzen diete.
  • Forua. Elizateko Aurreskua herriko jaietan, uztailaren 31n.
  • San Inazio-Deustua. Emakumeen Aurreskuaren erakustaldia San Inazio egunean.
  • Mendexa. Aurreskua Mahaiganekoa dantza egin ostean.
  • Begoña. Amabirjinaren egunean, abuztuaren 15ean, meza-osteko Aurreskua. Bilboko Alkateak ematen dio hasiera sokari.
  • Mañaria. Erregelak, Dantzari-dantzaren amaieran Amabirjinaren jaietan.
  • Markina-Xemein. Hiribilduko Aurreskua San Migel egunean.
  • Iurreta. Erregelak, Dantzari-dantzaren amaieran San Migel jaietan. Gainera, San Migel egunean, arratsaldean, emakumeek eurek zuzendutako Erregelak dantzatzen dituzte.
  • Elorrio. Errebonbiloen Aurreskua urriko lehen igandean.

Ikusten denez, dantzatzeko ohiturari eusten zaio bestelako dantzak dituzten lekuetan, hala nola Durangaldean, Markinan, Elorrion, etab.

Askok bestelako iritzia adierazi badute ere, tartean gure folklorean adituak diren batzuk, emakumeek ere zuzendu eta dantzatu izan dituzte dantzok gizonezkoak omenduz. Horrela azaltzen digu, argi eta garbi, J.A. Zamacola historialariak 1824an idatzi zuen Historia de Bizkaia lanean.

Lehenago, C. Widitz artistak 1529an argitaratu zituen grabatuen artean, neska gaztea azaltzen da dantzatzeko jarreran, eta Bizkaiko emakumeek hala dantzatzen zutela adierazten du egileak. Antzeko jarrera izaten dute gaur egun Lekeition dantzatzen duten emakumeek. Zalantzarik gabe, 1529ko marrazki hori gure dantzei buruzko zaharrena da. Bertan emakumea dantzan agertzen denez, pentsatzekoa da neskek aspalditik egiten dutela dantza.

Lekeitioko 1682ko dokumentu batek, Aurian San Joan egunez egindako arrantzale-kofradiakideen jaiari buruzkoak, zera dio: empiezan a danzar muchos cofrades y hay también danzas de mozas (kofradiakide asko hasten dira dantzan eta nesken dantzak ere badira).

Kazetari ingeles batek, Karlistadan berriemaile-lanetan Durangon zenak, luze eta zabal deskribatu zuen 1836an Iurretako neska dantzariek zuzendutako Aurreskua. Bukaerako biribilketan gizonezkoei eman ohi zitzaizkien ipurdikoak ere aipatu zituen.

1846ko "Revista Pintoresca de las Provincias Bascongadas" aldizkariak kontatu zuenez, Deustuko jaietan oso aspaldikoa zen meza nagusiaren ostean emakume ezkonduek zortzikoa dantzatzea. Sokako lehen tokia, hau da, aurreskua, herriko neska dantzaririk onenari zegokion. Beraz, jaiaren une oso garrantzitsuan egiten zuten dantza.

Garaiko emakumeek antzinako ohiturari eusten diote eta Santa Ana egunean dantzatzen dute gaur egun ere. Inoiz eten ez den ohitura da. Lekeitioko neskek, berriz, garai bateko Aurreskua berreskuratu dute duela urte batzuk. "Eguzki Jaia" ere esaten diote lekeitiarren dantzari, San Joan eguneko egunsentian dantzatzen baitzuten lehenengoz. Iurretako neskek ere, kazetari ingelesak xehetasunez deskribatutako dantza gogoratuz, San Migel jaietan dantzatzen dute. Deustuan berriro heldu diote antzinako ohiturari, eta gaur egun San Jose eta San Inazio egunetan emakumeek zuzentzen dute dantza, euretako asko ezkonduak.

  • AMUTXASTEGI, Felipe; IRIGOIEN, Iñaki (1987) "Xemeingo Ezpata Dantza", Dantzariak 37. Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier (1999) "Condicionamiento festivo y tradición de danza. Estructura y celebración en Lanestosa y este de Cantabria", Fronteras y puentes culturales. Danza tradicional e identidad social. Iruñea: Pamiela Argitaletxea.
  • EGUSKITZA, J. B. (1927) "Kaxarenkaren goraberak eta Auriako jaya", RIEV XVIII. Donostia: Eusko Ikaskuntza-Sociedad de Estudios Vascos.
  • ETXEBARRIA y GOIRI, J. L. (1969) Danzas de Vizcaya. Bizkai'ko Dantzak. Bilbo: La Editorial Vizcaina.
  • IRIGOIEN, Iñaki (1972) "Danzas de Vizcaya", Dantzariak 3. Donostia: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • (1978) "Bizkaiko Dantzak", Dantzariak extraord. 1. Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • (1985) La Danza en el País Vasco. Bilbo: Caja de Ahorros Vizcaína.
  • IRIGOIEN, Iñaki; AMUTXASTEGI, Felipe (1991) "Xemeingo Ezpata Dantza (jarraipena)", Dantzariak 49. Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra.
  • IZTUETA, Juan Ignacio (1968) Viejas Danzas de Guipúzcoa. Gipuzkako Dantza Gogoangarriak. Bilbo: La Gran Enciclopedia Vasca argitaletxea.