Kontzeptua

Euskal literatura XX. mendean. 1900-1975

XX. mendearen lehen herenean euskal letren etxeak, euskal literaturaren sistema literarioak, hainbat ahuldade agertzen ditu. Liburua ez da sistemaren gunea, eta literatura aldizkarietan agertzen da maiz. Dena dela, mendearen lehen urteetan gaur arte iraun duten zenbait erakunde nagusi agertu ziren eta erakunde horiek eman zioten bultzada euskal literaturaren esparruari.

Garrantzi handikoen artean, Eusko Ikaskuntza aipatu beharko genuke lehenik. 1918. urtean sortu zuten lau Diputazioek, euskal kulturaren alde lan egiteko Unibertsitaterik ez zuen gizartearen barnean. Britainia Handian hain ohiko ziren Zientzia bultzatzeko erakundeen antzera jakituria arlo desberdinetako sailetan eraturik, ikerketa landu nahi zuen, zientzia jendeen biltoki bihurtu ziren Eusko Ikaskuntzako Kongresuen bidez. Lehena Oñatin ospatu zen 1918. urtean erakundeari sorrera emanez, II.a Iruñean egin zen 1920. urtean Irakaskuntzari buruz. 1922. urtean Gernikan ospatu zen III.ak Hizkuntza eta Irakaskuntza izan zituen gai nagusi. Bere barnetik eratu zen Euskaltzaindia, euskararen alde lan egiteko. Oñatiko Kongresuan araudia onartu eta bildu ziren aukeraturik lehendabiziko lau euskalzainak: Azkue, Campión, Eleizalde eta Urkixo, eta Diputazioek 1919. urtean onartu zuten araudia.

1927. urtean sortu zen Arrasaten Euskaltzaleak elkartea, ondoren ikusiko dugunez Lizardiren eta Aitzolen lehendakaritza izango zuena. Eta handik gutxira Euzkel Bazkunen Alkartasuna, euskararen alde lan egiten zuten elkarteen lana koordinatzeko asmoz.

Erakundeek euskararen alde lana egiteko sarea sortu bazuten ere, ez zen gutxiagokoa aldizkariek egin zuten harreman bidea. XIX. mendearen bukaeratik zetorren bultzada baten eraginez, aurrera egin zuten euskal literatura indartzen Donostiako Euskal Erria (1880-1918) aldizkaria, Baionako Eskualduna (1887-1944) kontserbatzailea, xuria, erlijioaren eta familiaren alde egin zuena; Donostiako Euskal Esnalea (1908-1931), Gure Herria (1921...) eta Euskal erriaren alde (1911-1931) aldizkariak. Baina guztien gainetik ospe handia lortu zuen Julio Urkixok fundatu eta mantendu zuen Revista Intenacional de Estudios Vascos (1907) aipatu beharko genuke. Garaian bazen primitibismora, hau da hizkuntzaren iturrietara joateko joera garbia, eta RIEVek horixe egin zuen: euskal klasikoak berreskuratu zituen, ahal zela edizio fakzimilarrak eskainiz. Baina tokia egin zion era berean literaturari.

Bere orrialdeetan agertu zen Domingo Agirreren (1864-1920) hirugarren nobela Garoa. Foruzaleek leienden kontakizunak asmatu bazituzten ere, eta Iparraldean beste nobela labur batzuk argitaratu baziren ere, Domingo Agirreren Auñemendiko Lorea (1898) nobela historikoarekin eman ohi zaio jaiotza agiria euskal nobelari. Domingo Agirrek beste nobela bi argitaratu zituen, Kresala (1902-1905) eta Garoa (1907-1912). Nobela historikoaren esparruan hasi zuen bere lana apaiz idazleak, ondoren eskualdeko nobela deituriko joeratik igaro zen herri arrantzale baten deskribapena eginez, Kresalan, egloga nobelan bukatzeko Garoan. Mundu tradizional eta patriarkalaren irudikapena egin zuen bere nobeletan. Pertsonaia nagusiak erabatekoak dira, aldaketa krisi handirik ez dutenak, kristautasunari fidel eta bizitza tradizionalaren defentsa egiten dutenak, liberalismoak eta industria munduak bere boterea erakusten zuen uneetan. Kontalari orojakile batek eman ohi dio ahots nagusia kontakizunari, eta denboraren tratamendua geldoa da. Iraganerantz eginiko begirada da Agirrek bilatzen duena, berarentzako gizartearen benetako balio moral eta ideologikoak mendi eta zelai arkadietan aurkitzen baitira.

Nobela erromantikoetan hezi bazen ere, Jose Manuel Etxeitaren (1842-1915) Josetxo (1909) nobelak bere autobiografia du oinarri, eta nahiz eta foiletin kontakizunaren teknika erabili, egiantza bere bizitzako pasarteak kontatzen dituenean lortzen du. Guztiz desberdina da Jayoterri maitia (1910) non emigrazioaren gaia idilioan gauzatzen den.

Euskal nobelaren barnean errealismoa falta dela baieztapenak ilundu egin du Jean Etxepare (1877-1935) kontakizun eta kronika errealista. Egia da ez zuela nobelarik egin, baina batez ere Buruxkak (1910) kronika bilduman garbi ageri du tradiziotik urruntzeko ahalegina, kontaketa errealisten kutsua eta Nietzscheren eragin zuzena.

Literatura sistemaren une ahul eta sakabanatu horretan bada literatur genero bat ongi mantentzen duena bere izaera, Antzertia, hain zuzen ere. Generoaren barnean alde desberdin biok kontuan hartu beharko lirateke: instituzioa (antzezpenak barne direla) eta sorkuntza, idazkeraren bidez. Bilbon nazionalismoaren teatroa nagusitu bazen, Donostian bazegoen antzertia euskaraz emateko tradizio handia. Marzelino Soroaren (1848-1902) lanen ostean, Toribio Altzagak (1861-1941) lortu zuen entzute handia euskal antzertiaren eremuan. 20 lanetik gora argitaratu zituen, eta komediaren arloan egin zuen lan, aurrekoen joera komikoa finduz eta konplexutasunez hornituz. Donostiako Udalak Euskal Iztundea (1915) sortu zuenean, Altzagari eman zioten zuzentzeko lana. Beraz, generoaren gunean aurkitzen dugu Ramuntcho nobelaren egokitzailea. Bere antzerti lanek txikitasunaren eta koherentziaren sona dute. Umorezkoak dira, gatazka minimoak izaten dituzte gai nagusi, hiri bateko maila ertain-baxuko familietan kokatuak eta gatazka pribatuetan oinarriturik. Pertsonaien arteko elkarrizketak ematen die bere lanei bere umore kutsu berezia.

Antzerki sariketak egin ohi ziren eta haietan eman zen ezagutzera Katariñe Eleizegi (1886-1963). Bere Garbiñe (1917) eta Loreti (1917) antzerki historikoek oso harrera ona izan zuen garai hartan. Alzaga 1941. urtean hil zenean, Maria Dolores Agirrek (1903-1997) hartu zuen Iztundearen zuzendaritza eta euskal antzertiak beste ikurra izan zuen.

Lirikak ez zuen horrelako jarraibiderik izan. Testuak aldizkarietan argitaratzen ziren, baina badira egile bi aipatu beharrekoak dira, errepublika garaian indarra hartu aurretik liburuak argitaratu zituztenez.

Emeterio Arresek (1869-1954) aipatzen ari garen aroan liburu bi eman zituen argitara: Nere Bidean (1915) eta Txindor (1928). Liberala izan arren, erromantizismo berantiar batean kokatu zuen bere olerkigintza. Horrela gertatu zitzaion Klaudio Sagarzazuri (1895-1971) Txinpartak (1922) lanean. Biek ala biek jarraitu zuten idazten eta argitaratzen 1936. urteko gerra zibilaren ostean. Lan handia egin zuen poesian alorrean Jules Moulier, Oxobik (1888-1958), nahiz eta Alegiak (1926) genero txikiari atxikia egon berandu arte.

Bestelakoa da garai hartan Koldobika Jauregi, Jautarkolek (1896-1971) harturiko harrera. Bere Biozkadak (1929) liburua oso irakurria izan zen eta eragina izan zuen hurrengo urteetan euskal poesiaren gailurra lortuko zuten Lizardi eta batez ere Lauaxetarengan. Oraindik aztertu gabe badugu ere, Jautarkolen poesia horrek zeresana izan zuen euskal liriko nagusien lanean. Gainera 1933. urtetik aurrera Aitzolek herri lirikarako nahi zuen bidearen sinbolo bihurtu zen Jautarkol.

Hainbat izen erabili izan badira ere 1930-1937. urteen artean euskal literaturak sorturiko taldeari deitzeko, gurago dugu orain ere alde historikoa azpimarratu eta ez soilik alde literarioa.

Adibidez, Jokin Zaitegik (1906-1979) "Aitzolen belaunaldia" deitu zuen garai horretan agertu zen literatura taldeari. Izenak bere arazoak ditu, batez ere Jose Ariztimuño, Aitzol (1896-1936) eragile eta bultzatzaile nagusia izan bazen ere, ez zelako sortzailea izan. Eta beste alde batetik, "belaunaldi" kontzeptu eztabaidagarria aipatzen duelako, une honetan Espainiako literaturaren historiaren barnean defendatzen dena soilik, eta geroago eta zabalagoa dena eta gero eta gutxiago erabiltzen dena goi mailako ikerketetan. Bigarren izen batez ere ezaguna izan da taldea: Pizkunde garaia. Beste horrek, nahiz eta haiek bere garaiari (eta zenbait kasutan buruari) emandako izendapena izan, arazoak sortzen ditu euskal literaturaren historiografiaren aldetik. Orduan, bada, Pizkunde garai bi aipatuko genituzkeelako: XIX. mendearen bukaeran gertatzen den Pizkunde erromantikoa (1876-1903), daten artean kokatzen du Joseba Intxaustik, 1992: 135) eta Errepublika garaian agertzen den beste hau.

Garai historikoari begiratzen badiogu, ordea, Errepublika Garaiak ez du soilik une historiko bat adierazten, estetika sortzailea ere kontuan hartuko lukeen bidea izango litzateke berea.

Estetikaren aldetik, eta batez ere lirika arloan, Espainiako Modernismoari eta sinbolismoari egiten zaion hurbilketa izango litzateke ezaugarririk nabarmenena. Modernitate aroari heltzeko ahaleginetan ari da euskal literatura, eta modernizazio prozesu horretan oso esanguratsuak dira AJ/PNVren barnean gertatzen diren zenbait mugimendu estrategiko eta ideologiko. Idazleen pentsamoldeetan badago Europako literaturara (Europako literatura kontserbatzailera zehaztu beharko genuke) hurbiltzeko zenbait ahalegin nahiko garrantzitsu. Egia da Modernismoa Espainian bukatua zela I Mundu Gerratea hasi zenerako, eta beraz euskal idazleak berandu hasiko direla haiekin bat egiten eta Modernismoaren ereduari (Francisco Villaespesa (1877-1936), zein Juan Ramón Jiménezen (1881-1951) lehen lana) edo Sinbolismoaren ereduari (Antonio Machado, 1875-1939) jarraitzen, ahaztu gabe zein jarraitua izan zen, isilpean izan bazen ere, Miguel de Unamunoren (1864-1936) poesiaren estetika bidea.

Jose Ariztimuño Aitzolen jarrera oso kontuan hartzekoa da garai hartan gertatzen den euskal literaturaren eta kulturaren indarberritzean. Bere eginkizunik oroigarriena literatura sistema eratzeko orduan datza. Literatura sistema deitzen da literaturak autonomia lortzen duen unea, eta egileek, irakurleek eta beste erakunde sozialek literaturaren indarra ikusten dutenean eta eragin sozialek sorkuntza erakunde sozial gisa onartzen dutenean. Aitzolek garbi ikusi zuen euskal gizarteak beharrezko zuela euskararen alde eta euskal literaturaren alde egitea gizarte euskaldun bat sortu nahi bazen. Euskal literaturaren prestigioaren alde egin zuen, euskaraz arituko zen gizarte prestigiotsua nahi zuen neurrian. Garbi dago Aitzolen helburuak ezin direla bere joera politikoetatik banandu. Euskal nazionalismoaren alde egin zuen, eta literatura eta kultura bultzatuz euskal nazioaren independentzia bultzatzen zuela behin baino gehiagotan adierazi zuen. Jakina da nolako loturak zituzten garai hartako idazleek euskal nazionalismoaren indar nagusi zen EAJ-PNVrekin. Aitzol bera ez zegoen alderdi horretatik urrun. Jose Maria Agirre, Xabier Lizardi (1896-1933) EAJtako buruzagia izan zen Gipuzkoa Buru Batzarrean, Esteban Urkiagak, Lauaxetak (1905-1937) alderdi horretako buruzagien artean nabarmendu zuen bere burua. Eta beste horrenbeste esan dezakegu garaiko hainbat idazleri buruz. Juan Antonio Irazusta, Abelino Barriola, Antonio Maria Labayen, Kepa Enbeita, Bernardo Garro, Andima Ibinagabeitia, Balendin Aurre Apraiz, Sabin Muniategi, Errose Bustinza, Sorne Unzueta, Francisca Astibia "Onintze" ... hainbat eta hainbat idazle eta kulturgile mugitu ziren literatura eta politikaren artean. Horregatik, hain zuzen ere, bihurtuko da literaturaren ideologiaren eta autonomiaren arteko eztabaida hain garrantzitsua aipatzen ari garen garaian.

Aitzolek lehendik sortu zen Euskaltzaleak (1928) erakundea hartu zuen plataforma gisa euskal kultura bultzatzeko asmoz. Esparru asko hartu zituen bere gain: Euskal kulturaren aldizkaria bultzatu, Yakintza aldizkaria (1933), alegia; egunkariak eratu eta diruz hornitu, Donostiako El Día (1930), egunkari nazionalista, nahiz eta EAJri organikoki lotua izan ez; Euskal Olerti Egunak martxan jarri zituen (1930-1936), ondoren Bertsolarien Egunak (1935-36), Bertsolari Guduak izenarekin argitaratuko dira liburuak, baina; Lore Joko modernoen moduan antolatuak, baina literatura eta ekintza kultural zein politikoak biltzen zituzten Egunak.

Aitzolek garbi zuen, eta agian hor "Institución Libre de Enseñanza" (1876), Madrileko erakunde pedagogiko krausistaren aipamena zegoen, kulturak eraberritu egingo zuela herria, kulturak bultzatuko zuela gizakia beste mundu berri bat asmatzera eta lortzera: "Es tan elevada y esencial la misión de crear una cultura indígena, que para suscitarla es menester poner en actividad el patriotismo de todo el grupo étnico" (1932-II-19). Idealismoaren erraietan kokatuz, Aitzolek poema nazionalaren sorkuntzan jarri zuen bere asmo nagusia, poesiaren bidez herriaren pentsamoldea aldatuko zela sinisturik, eta azken batean kulturak eta poesiak herriaren independentziaren alde egingo zuela baietsiz. Esaldi biribil bat geratu zaigu hark esandakoen artean: "Es un fenómeno general que se observa en el renacimiento literario de todas las lenguas. En la vanguardia figuran los poetas". Hasiera batean poesia berpizkunde literarioaren abangoardia bada, laster eginkizuna zabaldu egingo dio Aitzolek, eta herriaren kontzientzia pizteko lana emango dio poesiari: "La coincidencia de la inspiración poética y la concepción de resurgimiento patrio en esos genios restauradores de las modernas nacionalidades" (1932-IV-24) edo "La mayoría de los genios que alumbraron a sus naciones oprimidas fueron poetas" (1932-XI-25), edo garbiago: "La poesía es uno de los factores más importantes en el resurgimiento nacional" (1933-X-5) . Eredu nagusia Frederik Mistral (1830-1914) Provenzakoa izango du hasiera batean 1930. urtearen aldean, eta ondoren Mistralekin batera Elias Lönnrot (1802-1884) poeta finlandiarra, 1933. urtetik aurrera. Azpian, baina, Aitzolek herri poesia baten defentsa egiten du eta Mistralen estetika Baudelaireren, Lamartineren eta Victor Hugoren estetiken aurka jartzen du, bata panteista zelako, bestea eszeptikoa eta hirugarrena burugabea eta puskatzailea. Beraz, herri irudi batean oinarrituriko poesia bilatzen zuen: garbia, herri formetan atxikia. Horregatik, elkarrekin izan zituzten eztabaiden gainetik, Nikolas Ormaetxea, Orixe (1888-1961) zuen euskal poesiaren eredu (Aitzolen "El cantor de la vida vasca" artikulua, 1930-X-12). Hargatik enkargatu zion euskal poema nazionala idaztea, Euskaldunak poema, 1935. urterako bukatu zuena, baina 1950. urte arte argia ikusiko ez zuena, Europako hainbat herritan poesiak nazio kontzientzia sortzeko izan zuen papera aztertzen zuen artean: Catalunyan, Galizian, Flandrian, Letonian eta Finlandian.

Aitzolek joera nagusia literaturaren ideologizazioaren alde jarri zuen. Eta hemen sortu zen garai hartako poesiaren gaizki ulertu nagusia. Aitzolek herria piztu zezan nahi zuen poesia epikoa, garbia, eta herri folkloreari lotua zen. Lizardik eta Lauaxetak egin zuten poesia, aldiz, bestelakoa zen: autonomiaren alde egiten zuena.

Jose Maria Agirre, Xabier Lizardi (1896-1933) garai hartako poeta nagusitzat hartu da. Obra bakarra eman zuen argitara: Bihotz-begietan (1932). Ez zen erraza garai hartan euskaraz liburuak argitaratzea eta bereak ongi merezitako sona lortu zuen. Liburuaren izenburuak ematen du jada nondik nora joango den bere poesia. Dirudienez, José Ortega y Gasset-en (1883-1955) teoria estetikoan oinarrituriko poesia da. Errealitatea, pentsalari madrildarren ustetan, kanpo munduak (begiak) eta barne munduak (bihotzak) bat egiten zutenean lortzen zen. Lizardiren poesiak ere asmo bera lortu nahi du, barnea eta kanpoa bilduz eta osatuz, errealitatearen ikuspegi osatua sortu nahi zuen. Garaiko liburuetan gertatzen zen bezala, liburuak bere poesiaren historia kontatzen zuen. Liburuaren agerpen data baino askoz ere lehenago argitaraturiko poemek biltzen zituen. Poema bildumaren lehen argitalpena 1932. urtekoa bada, lehen poemen argitalpen datak lehenagokoak dira: 1917an sinatzen du atarikoa den "Yaun errukiorra" sonetoa.

Kronologiaren aldetik, aro hauek ikus ditzakegu bere osotasunean:

  1. Ikasketa aroa: 1917-1929. Lehen aroa aurretiaz agerturiko poemen bilduma da. Mende hasierak indarra eman zion sonetoaren lanketari eta bide horretan kokatzen du Lizardik bere "Yaun errukiorra", 21 urterekin egindako poema erlijiosoa. "Oia" poemak gure olerkariak izan duen ironiaren berri eman du. 1920. urtetik aurrera hasten zaio egileari hain ezagun bihurtu duen naturaren agerbidea. "Mendi-gaña" poemak lehen aldiz agertzen du poetaren irudian oso ezaguna egin duen naturaren poeta izatea. Dena dela, natura ez da soilik deskribatu egin, beti da sinboloaren esanahiaren agerbidea, eta zentzu horretan mendi gainera, gailurrera, idealera heltzeko poetak egin dituen ahaleginen sinboloa da. Bertsolaritzari eta bat-batekotasunari eman zion garrantziaren adibide ederra da "Zeru azpia". Garai hartan asko zabaldu zen Oskar Wilderen lana eta horren adibidea da 1927. urtean Joseba Altunak Ipuñak lanean argitaratu zuen itzulpena, giro horren beste fruitu bat dirudi Lizardik argitara eman zuen "Aldakeri" poema. Mende hasieran Espainiako literaturan asko zabaldu zen semearen heriotzaren gaia oso egoki landu zuen Lizardik "Xabiertxo?ren eriotza" poema hunkigarrian. Hurrengo hiru poemek, "Neskatx urdin-yantzia"k, "Bultzi-Leiotik"-ek eta "Parisko txolarrea"k modernismoaren jitea agertzen dute. Rubén Darío eta Juan Ramón Jiménezen eragina oso ageria da horietan.
  2. Helduaroa: 1930. Urte horretan emandako poemetan, Lizardik bere izadiaren ikuspegia ondu eta aberastu egin du. Hurbiltasunaren deskribapena eginez, izadiaren poeta bihurtuz, Lizardik poesia heldu bat zabaldu du gure begien aurrean, erabili duen edozein elementu sinbolo bihurtuz. "Otartxo utsa" objektuaren deskribapena eginez, bakartasunaren sinbolo bihurtu du. "Agur!" poemarekin heriotzaren hausnarketa sakondu du Xabier Lizardik. Semearen benetako heriotza eta alaba bakarraren heriotza irudikatu badu, hemendik aurrera sinbolismoaren gai nagusia tratatu du Lizardik, bai zuzen adieraziz denboraren joanak adierazten duela bere poesia ("Biotzean min dut (Illeta-Eresi)") edo bai eta ere izadiaren denboraren joanaren bidez, giza heriotza aipatuz ("Urte-giroak ene begian").
  3. Noranahikoak: 1931. Liburua argitaratu baino urtebete lehenago izenpeturiko lau poemak analogikoak dira. "Izotz ondoko eguzki"k mantentzen du oraindik izadiaren deskribapena, baina beste hirurak euskal hizkuntzaren eta euskal arimaren iraupenaz ari dira. Gizakiaren bizitza baino gurago dute orain poemok euskararen biziraupena kontatu eta kantatu. "Izkuntza larrekoa,/nai aunat noranaikoa/ yakite-egoek igoa" bertsoen bidez agerturiko poesiak oso kontutan du euskarak bizi duen egoera lazgarria.

Lizardi baino bederatzi urte gazteagoa zen Esteban Urkiaga, Lauaxeta, eta bera baino poeta ausartagoa, ahulagoa bada ere. Lizardiren poesiak hizkuntzaren baliabideetan zuen oinarri, eta horregatik deitu izan zaio "kontzeptista", Orixek jarritako bideari eutsi ziolako, eta forma hertsian esanahi ugaria ematen zuelako. Lauaxetak berriz, kanpoko erreferentzien oihartzunean eta berritasunaren indarrean jarri zuen bere poesiaren izaera. 1930. urteko I Eusko Olerti Eguneko saria irabazi zuen "Maitale Kutuna" poemaren bidez, eta ezaguna bihurtu zen egunetik egunera. Lauaxetak baina, bazituen beste indar batzuk euskal gizartearen arloan ezaguna izateko. Euzkadi egunkariko euskaraz argitaratzen zen "Euskal Orria" saileko zuzendaria zen eta EAJ-ren barnean karguak zituen. Gipuzkoan ez bazen oso ezaguna, eta sistema literarioan gunea hortxe zegoen, Bizkaian eragin handia zuen kazetari lanagatik eta alderdiaren barnean izan zituen lanengatik, artean mitinlari gisa, edo euskarazko irakasle gisa. Errenteriako saria jaso eta laster, 1931. urtean argitaratu zuen Bide barrijak liburua. Izenburua bera asmo berritzaileen metafora bat zen, euskal literaturaren barnean "Odiseu berri gara" adierazi nahi zuen poetaren hitzetan. "Oldia eta indarra" agertuz, Lauaxetak mundu berri bat ikusi nahi zuen, aldaketa politikoek ekarri behar zuten giro berria asmatzen zuen, eta EAJen bateratzea zegoen ikuspegi baikor horren arrazoien artean. Lauaxetaren lehen liburu horrek molde oso desberdinak biltzen ditu: badira Jesuitekin ikasten ari zuenean onduriko poemak, badira musikaltasunari men eginez sorturikoak ("Lied"), kutsu erromantikoz mamiturikoak, jostailu politak, "Txakurtxuba", Unamunok itzuli zuen eta Orixek euskaraz eman zuen Joan Maragallen "La vaca cega"ren zantzua duena. Baina modernisten oihuarekin, "Zer dodan ez dakit, baña gexo nago", hasten zen poema bildumak landu zuen euskal lirikan "zadorraren", misterioaren alde iluna. Erromantizismotik badu zerbait liburuak, badu klasizismotik, badu hausnarketa poesiatik. Orixek laster erantzun zuen horrelako poemak bigunak zirela, eta arrazoiz, gaineratu zion berak, Orixek, aspaldi landu zituela joera horiek. Baina ez liburu batean. Lauaxetak, aldiz, liburuaren azken aldean, ezilkortasunari buruzko hausnarketa poesia berriagoa aurkezten zuen, "olerki hutsa" lantzen zuten zenbait poetek egiten zuten bezala. Nazionalista garbia izanik, Lauaxetak Sabino Aranak jarritako arau, batez ere, lexikoak eta morfologikoak jarraitzen zituen, eta horrek guztiak eman zion poeta ilun eta zailaren sona.

Aitzolek 1933. urtetik aurrera bultzaturiko herri olerkira egin beharreko hurbiltasunaren fruitu da Arrats Beran (1935) Lauaxetaren bigarren poema liburua. Herri lirikaren jokoak jarraitu zituen horretan, baina elipsia jokabide nagusia zuenez zaila izaten jarraitu zuen bere poesiak. Garaiko barrokismoa kontuan hartuz, Garcia Lorcaren bideari jarraitu zion, estetika herrikoia landuz, liburuan. Baina poeta hori nagusia bada bere eraginpean, beste poeta askoren oihartzunak dira liburuan, besteak beste; Rafael Alberti, Manuel Machado, Paul Valéry, Rimbaud... Europako poesiaren irakurle ona baitzen poeta, eta bere asmo nagusia euskal lirika eta Europako poesia lotzea zen, modernistek egin zuten bezala, bere helburu nagusia. Gerra aurrean abangoardia gutxi egon bazen ere, Lauaxetak agertu zituen garaiko euskal poesian aurki genitzakeen adibide bakarrak; futurismoaren ("Langille eraildu bati") zein surrealismoaren (ezezaguna den "Neska lixunaren urte giroak" poeman) aztarnak aurki ditzakegu bere poesian.

Olerti taldeko hirugarren poeta, Nikolas Ormaetxea, Orixe (1888-1961), dugu, bere bizitza guztian euskalaritzaren barnean itzal luzea izan zuen idazlea, batik bat bere euskararen aberastasunagatik. I Olerti Egunean saritu ez zutelaketa ongi moldatzen ez zen Aitzolen hitzetan, Orixe zen euskal arimaren sena batzeko, literatura bihurtu eta adierazteko egilerik aproposena. Horregatik Euskaltzaleak erakundearen babespean itzuli zen Orexa herrira eta 1931. urtetik aurrera Mireio poemaren pareko izan behar zuen Euskaldunak poema nazionala (baina idilikoa gertatu zena) idaztera. Poema 1935. urterako bukatua omen zen, baina ez zen garaiz argitaratu, eta 1950. urtean argia ikusi zuenean, bestelakoak ziren garaiak eta irakurleak.

Orixek lan literario asko argitaratu zituen garaiko aldizkarietan, bera zen Mireio euskaraz eman zuena eta bere trebezia garaiko idazleek ezaguna zuten. Berea da adibidez, euskara labur eta kontzeptista batez poesia idazteko bidearen deskribapena. Baina aztertzen ari garen garaian poema liburu bakarra argitaratu zuen. Egileak Barne-muinetan (1934) izenburua eman zion. Hausnarketa poesiaren munduan kokatua, hizkuntzaren balio espresiboa bilatzen zuen uneoro Orixek.

Gerra aurrean sortu zen sistema literarioa gerrak hondatu eta hondoratu zuen, eta Olerti garaian sorturiko giro soziala babesik gabe geratu zen. Gerra ostean, literaturak berriro hartuko du aldizkarien babesa.

Guatemalako lurraldeetan, Jokin Zaitegiren gidaritzapean (1906-1979) eta Andima Ibinagabeitia (1906-1967) eta Nikolas Ormaetxearen laguntzarekin Euzko Gogoa aldizkariak euskal idazle aldra biltzea lortu zuen. Aro bi izan zituen aldizkariak, lehena Guatemalan 1950urtetik 1955. urte arte, eta bigarrena Miarritzen, 1956-1960 urteen bitartean. Guatemalatik Euskal Herrian aldizkaria zabaltzeko zituen arazoak zirela eta aldatu zuen egoitza Jokin Zaitegik, baina, paradoxikoki, Miarritzen ez zuen lortuko argitalpenak Ameriketako lurraldeetan jaso zuen ospea. 70 bat egile bildu zituen. Jokin Zaitegiren asmoa humanismoa euskaraz ematea izan zen, eta errepublika garaian kulturak gizartean eragiteko zuen ahalmena bideratu nahi zuen bere aldizkariaren bidez. Jesuita eskolakoak izanik hirurak, nahiko lotura estua zuten gerra aurrean agerturiko molde eta bideetatik.

Bigarren aldizkari nagusia Gernika izan zen, El Día egunkariko kazetaria izan zen Rafael Pikabeak 1945. urtean sortu zuen Donibane Lohitzunen eta 1953. urte arte bizi izan zen. Tradizio humanistaren jarraitzaileak izan ziren hauek ere, baina modernitatearen eta tradizioaren arteko eztabaida gune bihurtu zen aldizkaria bere argitalpen urteetan. Gernika ez zen aldizkari elebakarra eta gaztelera zen nagusia bere orrialdeetan, baina toki handia eman zion euskal literaturari, batez ere poesiari.

Hiru talde nagusi bizi izan ziren bere baitan: Lore jokoen estetika jarraitzen zutena; sinbolismoaren eraginpean jarduten zutenak, eta berritzaileak. Hauen artean ditugu Andima Ibinagabeitia, Jean Diharce, Iratzeder (1920-2008), Federico Krutwig (1921-1998) eta Jon Mirande gazte hasiberriaren poemak (1925-1972).

Inguruan baziren beste aldizkari batzuk, hala nola, Herria (1944), nazien kolaboratzaile izanagatik itxi zuten Eskualduna ordezkatzeko asmoz sortua, Eusko Jakintza sortu zuen 1947. urtean Aita Barandiaranek, eta geroago etorri zen Egan aldizkaria.

Argitaratu ziren liburuak, bai, baina aldika eta Iparraldean batez ere liburu erlijiosoa zen nagusi, Pétain Mariskalaren gorazarrea ere agertzen delarik garai hartako gaien artean (Petain Marechala, D. Soubelet, 1942). Elizaren eta elizgizonen babesa jaso zuen berriz euskal literaturak eta Hegoaldean laster hasiko dira karmeldarrak zein frantziskotarrak euskararen alde lan egiten.

Poesia izan zen argitaratu zena gerra ondoren lehenik: Telesforo Monzonek 1945. urtean eman zuen argitara Urrundik lana. Urte berekoa da Iratzederren Jakes obra. Urtebete beranduago eman zuen plazara Jokin Zaitegik Goldaketan (Atzerri, Euskalerri) poema sorta. Eta 1947. urtekoa da Monzonen Gudarien egiñak.

Buenos Airesen eman ziren argitara euskal nobela ezagun bi: Joseba Andoni Irazustaren Joanixio 1946.an, eta antzerti erara moldatuz, eleberri elkarrizketatua den Jose Eizagirreren Ekaitzpean (1948). 1950. urtean Buenos Airesen Irazustak Bizia garratza da bere bigarren lana argitaratzen duen urte berean hasiera ematen dio bere literaturari Jon Etxaidek Alos-torrea kontakizun legendarioaren bidez. 1952. urtean Zarautzeko Itxaropena inprimategiak argitalpen bihurturik bere Kuliska Sorta sail garrantzitsua hasten da argitaratzen.

Gerra ondoren nobelak egingo duen ibilbidean, 1950. urtetik aurrera ohiturazko eleberriaren paradigma gero eta urratuagoa helduko da euskal literaturaren alorrera. 1940. hamarkadan oraindik bizirik diraute nobela tradizionalak sorturiko moldeek. 1946. urtean Herria aldizkarian Jean Pierre Iratxetek Antton nobela eman zuen argitara. Ondoren datoz gorago aipaturiko Joseba Andoni Irazustaren eleberri biak eta Jose Eizagirrerena. Jon Etxaidek eman zion, zalantzarik ez, bulkada ederra euskal narratibari, lehenik legenden generoari jarraiki, eta ondoren, 1955. urtean Pierre Topet Etxahun bertsolariaren bizitzan oinarriturik dagoen Joanak joan nobelan. Neurri batean nobelak agertzen du ohiturazko eleberrietan nagusia zen mundu idilikoaren urradura, baina Jon Etxaidek mantentzen duen ideologia kristauaren azpian jarrita nobelak pertsonaiekiko errukia agertu eta salbazio bidean jartzen ditu nobelaren bukaerak. Urte berekoa da Jose Antonio Loidiren Hamabost egun Urgainen nobela poliziakoa. Guztiotan pertsonaiek ez dute inguruko munduarekin konfliktorik erakutsiko, nahiz eta mundu gogor batena bizi. Ez dago inguruaren aurkako erreboltarik. Emigrazio nobelatik, nobela historikotik nobela poliziakora helduz, kontakizun tradizionalaren mundu ikuskerak jarraitu egin zuen euskal literaturan.

Salbuespena litzateke Seber Altubek argitaraturiko Laztantxo eta Betargi, Gerra Zibilari buruzko lana (1956), baina nobela euskal sistematik kanpo geratu zen.

Mundua kontatzeko paradigma narratibo hori Jose Luis Alvarez Enparantza, Txillardediren (1929) Leturiaren egunkari ezkutua (1957) nobela agertzen denean hausten da. Lehen pertsonaia konfliktiboa erabili izan duen lehen euskal moderno gisa hartua izan da Txillardegiren kontakizun hori. Leturia pertsonaia barne arranguraz betea da, existentzialismo xumearen semea da, eta Paul Sartre eta Albert Camus-en mundutik hartuak ditu zenbait ezaugarri, nahiz eta Miguel de Unamunoren pentsakizun mundua urruti izan ez. Eguneroko gisa emanda dagoen nobela horretan Txillardegik barne kontraesanetatik zorionera heldu nahian dabilen pertsonaiaren erretratua egin du. Baina pertsonaiaren eraketa teknika ez da nobelak agertzen duen berrikuntza bakarra: eleberria hirian girotu izana, eta beraz errealitate urbano baten agerbidea egitea, lehen pertsonaren erabilera, kontaketa baten barneko kontaketa osatzea, pertsonaiaren krisia girotzeko sinbolismoa erabiltzea, nobela aberasteko erabilitako beste teknika batzuk dira.

Txillardegiren nobelen munduak aurrera egin zuen. Lehen aro batean pertsonaien psikologia aztertzeko nobelak idatzi zituen, eta nabarmena alde horretatik, pertsonaia nagusiaren izena nobelaren izenburu izatea: Peru Leartzako (1960), eta ondoren, maitasun biren artean bizi ezinik den emakume zorigabearen erretratua egin zuen Elsa Scheelen (1969) nobelan. Bigarren aro batean nobela sinbolista landu zuen egileak: Haizeaz bestaldetik (1979), eta hirugarren une batean Euskal Herriko egoera garaikidea beste zenbait nobelatan: Exkixu (1988), Labartzari agur (2005). Karlistaden garaia agertu du Putzu (1999) kontakizunean.

Prosa narratiboak joera berritzaileak hartu bazituen Txilardegiren nobelaren ondoren beste horrenbeste gertatu zen poesian ere, nahiz eta hemen joerak eta irtenbideak desberdinak izan.

Jon Mirandek (1925-1972) euskal poesia sinbolismoaren irakurketa eginez modu berriak argitaratu zituen euskal poesian. Garaiko euskal aldizkarietan nabarmena izan bazen ere bere presentzia, ez zuen (edo ez zioten) poema libururik argitaratu oso berandu arte. Izan zuen 24 poema (gainetik 25 jarrita) testuekin liburu bat osatu eta argitaratzeko asmoa Hego Ameriketan, baina saiakerak huts egin eta Txema Larreak 1984. urtean edizio hori berreskuratu eta Poemak 1950-1966 izenburupean argitaratu zuen Mirandek bere poemetarako buruan eta paperean jarri zuen proiektua. 1976. urtekoa da bere poemen lehen argitalpen osatua, Oroituz izenburupean.

Jon Mirandek sinbolismoaren bide berriak agertu zituen. Gerra aurrean Lizardik eta Lauaxetak mugimendu estetiko horren irakurketa bat egin zuten. Mirandek Charles Baudelaire (1821-1867) poetaren lanaren joerak eskuratzen ditu eta sinbolismoaren malditismoa eta itsusiaren estetika hartzen ditu joera nagusitzat. Poeta frantsesaren erotismoaren bideak jarraitu zituen; gerra aurreko poesian era metaforiko eta xume batez baino egin ez zenez, Miranderen erotismoak agerbide zuzenak ditu. Beste alde batetik, Friedrich Nietzscheren (1844-1900) nihilismoarekin bat egin eta joera filosofikoa adierazi zuen bere poesian ("Nil igitur mors est" testuan adibidez), nihilismoaren joerak bere poesiari kutsu antikristaua ematen ziolarik. Alde horretatik, garai hartan EAJren azpian zen pentsamendu kristauaren aurka agertzen zuen bere burua.

Aldizkarietan agerturiko ipuin laburren bilduma osatu zen 1984. urtean Gauez parke batean izenburupean. Baina narratiba alorrean egin zuen ahaleginik nagusiena Haur besoetakoa izan zen, 1970. urte arte argitaratu ez zena. Pedofilia gaitzat harturik nobela laburrak gizon eta haur baten arteko maitasuna kontatzen du. Dirudienez, berak ezaguturiko pertsona batean oinarrituriko historiak arazoak izan zituen argitaratzeko orduan.

Euskal poesiaren berritzaile petoa izan genuen Gabriel Aresti (1933-1975) bilbotarra. Poesia sozialera hurbildu zuen euskal poesia, eta, beraz, garai hartan nagusia zen poesia sublime eta metaforazalea irauli egin zuen . Esperientziaren indarretan oinarrituriko poesia zen berea. Gabriel Arestik nazionalismoak literaturarako nahi zuen euskara garbiarekin amaitu zuen eta bere testu poetikoetan euskara "klaroa" landu zuen, olerkarien euskara kontzeptistaren aurrean komunikazioa lantzen zuen literatura. Bere poesiak eragin handia izan zuen handik aurrera, Gabriel Arestik politikan ere aldaketa handiak ekartzen zituelako euskal gizartera. Nazionalismoaren aurrean, eta guztiz antifrankista izaki, sozialismoaren bideak zabaltzen saiatu zen.

Bere testuetan, hiru zirela esaten bada ere, lau aro nagusi ikus ditzakegu. Lehen aroan Bizkaitarra bost poemen inguruan, Arestik adar bi lantzen ditu: bere autobiografia eta bertsolaritzaren miresmena, nahiz eta argitaratu zituen lehen poemetan baden zailtasunerako joera garbia. Maldan Behera (1960) poema sinbolista eta zail nagusiak osatzen du bigarren aroa. Testuak, Nietzscheren Zaratustraren mitoa adierazi du: gizaki bat bere berria adierazteko menditik gizartera etorri da, baina han diren tximuek ez dute bere mezua ulertzen eta gurutzean hiltzen dute. Gabriel Arestik bigarren mezua adierazi nahi zuen poema horretan: Miren eta Joanen arteko maitasuna, Arestik berak bizi zuen bere emazte Meli Estebanekiko maitasunaren sublimazioa, eta horregatik Pedro Salinasen (1891-1951) lanaren miresmena testuan. Bere garaiko pertsonekin bizi zuen borrokaren testigantza metaforizatua da testua, hain era zainduan argitaratua. Hirugarren aro batean, Gabriel Arestik hurbilketa egin zuen poesia zuzen eta sozialera, argia ikusi ez zuen Zuzenbide debekatua (1960. urtetik aurrera) poema zentsuratuaren bidez. Han agertu ziren zenbait testu ondoren argitaratu zituen liburuetan erabili zituen Arestik, Karmelo Landak 1986. urtean egindako edizioan erakutsi zuenez.

Gabriel Arestiren poesian laugarren aroak eman dio gaur egun mantentzen duen osperik handiena. Harriaren zikloa hasi zuen Harri eta Herri (1964) poema liburuarekin. Liburu horretan, hurrengoetan etorriko ziren Euskal Harria (1967) eta Harrizko Herri hau (1970) poema liburuetan bezala, Arestik mitologia propioa osatu zuen. Euskal Herria frankismoaren aurrean bere izaera mantendu egiten zuen Harriarekin parekatu zuen, eta metafora nagusi horrek ikaragarrizko irakurleekiko identifikazio indarra eman zion. Gabriel Arestik ez zuen inoiz ahaztu ahozko euskal poesiaren jarrera eta bere testuetan nagusia da ahozko erritmoaren agerpena. Baina bere poesian hiru ezaugarri bihurtu zituen nagusi: eguneroko bizi esperientziaren metaforizazioa, injustiziaren aurkako protesta, eta ironiaz eta abangoardiaren kutsu xumea zuen erregistro desberdinen agerpena.

1969. urtean Juan San Martin poetak eta antropologoak (1922-2005) Uhin berri (1964-1969) deituriko garaiko euskal poesiaren antologia ezaguna argitaratu zuen. Izenburuaren zati biak dira guztiz adierazgarriak. Batetik data daukagu. Poesian behintzat, garbi dago Juan San Martinentzat muga bat zegoela. Liburua argitaratu zen 1964. urtera arte batasun haria zegoen bost urte horien epean. Deigarriagoa da, baina, izenburuaren bigarren zatia, "Uhin berria" deitzea agertzera zetorren literatura taldeari. Nabarmena da izenburu horrek frantsesez zineman eta baita ere literaturan nagusitzen ari zen "Nouvelle vague" itzuli nahi zuela. Olatu berria zetorren, bai, eta oso Frantziako kulturaren aldekoa zen, halakoxea zelako euskal literaturara zetorren kultura jite nagusia. Literatura minorretan gertatzen den bezala, antologian agerturiko egile eta idazle asko desagertu egin ziren hurrengo urteetako oldarretan. Edo beste genero batzuk landu zituzten. Dena dela, San Martini zor zaio aro berri bat zetorrela ikustea.

1968. urte berezia igaroa zen eta Mark Kurlanskyk (1948) idatzitako 1968: The year that Rocked the World (2004) liburuak ongi adierazten duenez, mundua aldatua zen. Juan San Martinek egindako antologia hartan baziren poesia berriaren zantzuak. Han ziren poesia sozialari erantzungo zioten bideak eta poetak. Sinbolismo pertsonaletik aritu ziren Mikel Lasa (1938) eta Amaia Lasa (1948), elkarrekin idazten eta argitaratzen Poema bilduma (1971). Eguneroko bizitzaren esperientzia feminista baten lehen aleak ematen ari zen Arantza Urretabizkaia (1947) bere San Pedro Bezperaren ondorengoak (1972) poema osatuarekin. Eta Ibon Sarasola, zeinek Poemagintza argitaratu zuen 1969. urtean. Gaur egunetik ikusita, pop kulturatik hurbil eta abangoardia bisual eta oso joera kritikotik arituko zen Joxanton Artze (1939), bere Isturitzetik Tolosa Barru (1969) liburuarekin. Eta kontzientzia pertsonaletik existentzialismoari bide bereziak aurkituz idatzi zuen Xabier Letek (1944-2010) (Egunetik egunera orduen gurpilean, 1968). Antologia hartan zen Julen Lekuona, baina ez Juan Mari Lekuona (1927-2005), ezta ere Bitoriano Gandiaga (1928-2001) eta falta zen Jean Diharce, Iratzeder (1920-2008). Gerora hiru olerkariok euskal sinbolismoaren eta euskal espresio poetikoaren maisu handiak bihurtu zaizkigu, ziurrenik liburuaren data mugetan ez ziren sartzen horien lanak.

1969. urtean Lur editorialak beste liburu enblematiko bat eman zuen argitara: Euskal Elertia 1969. Aldizkarien bidea bazterturik, almanakearen joera zen orain agertzen zitzaiguna. Juan San Martinen antologiak begiak poesiara eramaten bazituen, liburu horrek saiakera, antzerkia eta kontakizuna zituen jomuga. Horregatik ez da harritzeko bertan aurkitzea (San Martinen liburuan gertatzen zen bezala, bestalde) Ramon Saizarbitoriaren izena (1944).

Ez da zalantzarik euskal literaturaren alorrean garrantzi handiko izena bihurtu zaigula donostiarra. Honenbestez asko errepikatzen ari garen 1969. urte mugarri horretan argitaratu zuen Egunero hasten delako nobela. Guztiz eraberritzailea da nobela hori, bai gai aldetik bai tratamendu narratiboaren haritik. Suitzan kokatua, abortua debekatua dagoen kantoi batetik onartu den beste kantoi batera Gisèle deituriko neskatxa batek egiten duen bidaian oinarritzen da. Abortuaren aldeko nobela bat izanik, ezin zen ongi ulertu nola argitaratu zen frankismoaren pean. Narratibitatearen aldetik, maila bitan dago eratua: alde batean, berritsu bat dugu hitz jario etengabe batean, beste alean Gisèleren istorioa kontatzen zaigu. Bien arteko lotura tematikoa da: berritsuak aipaturiko gaiak adieraziko dira -narratiboki- Gisèleren historiaren mailan.

Handik urte gutxitara idatzi zuen idazleak 100 metro nobela (agian 1972. urtean hasi eta bukatua, 1973. urtean sari batera aurkeztua, eta 1974.ean berridatzia, eta 1976. urtean argitaratua). Bere laburtasunean, Joxe aktibistak (orduan horrela esaten zen) poliziak inguraturik eta tirokaturik bizirik irauten dituen azken minutuak kontatzen ditu nobelak. Hainbat planotan dago eraikia: pertsonaren kontzientzia, haren oroimenak, hurrengo eguneko aldizkarien berriak, jendearen harrera. Egileak adierazi nahi zuen borroka armatuaren alferrekotasuna eta hori hainbat pasartetan adierazi da: Manuel adiskideren jarreran, organizazioa uzten baitu, edo etengabe ziklikoki, eta denbora borobila sinbolizatuz entzuten den Leo Ferréren abestian.

John Dos Passos-en Manhattan Transfer nobelaren oihartzuna presente badago ere, eta agian hasieran, hiri baten nondik norako nagusiak adierazi nahi izan zituen arren idazleak, bere joera eta agerbideetan ez dago nobela postmoderno batetik urruti.

Urte berekoa da Ene Jesus nobela psikoanalitikoa (Hernández Abaitua: 2008). Kontaketak hainbat maila narratibo nahasten ditu. Ero baten kontaketa da, ohe batean geldirik dagoen pertsonaiarena. Historia aitaren heriotzarekin hasten da. Ondoren protagonista maitasun triangelu batean sarturik da eta bere maitalea, Marga Abelekin harreman sexualetan ari dela, Abel aurkakoa, hil egiten du eta (dirudienez) Marga bortxatu. Ekintzen ondoren etxera heltzen denean amaren erretolikak gogoratzen dio, aita bezala, elbarritu eta hil egingo dela. Protagonistak amaren madarikazio hori beteko du ohean geldi geratuz. Nobela horrekin bukaera eman zion Ramon Saizarbitoriak bere eleberrigintzaren lehen aroari.

  • HERNANDEZ ABAITUA: Ramon Saizarbitoriaren lehen eleberrigintza. 1. arg. Bilbo: EHU Argitalpen Zerbitzua. 2008.
  • INTXAUSTI, Joseba: Euskera, la lengua de los vascos. 1. arg. Gasteiz. Donostia: Eusko Jaurlaritza- Elkar. 1992
  • ELKAR LANEAN: Leturiaren egunkari ezkutua eleberriaren ekarpena XX. mendeko euskal narratibaren inguruan. In Euskera. 2007. 2. 52.
  • KORTAZAR, Jon: Euskal Literatura XX. mendean. 1. arg. Zaragoza: Pramés. 2000
  • KORTAZAR, Jon (zuz): Euskal Literaturaren Hiztegia. I. Idazlanak. 1. arg. 2008
  • KORTAZAR, Jon (zuz): Euskal Literaturaren Hiztegia. II. Idazleak. 1. arg. 2009
  • TORREALDAY, Juan Mari: Euskal Idazleak, gaur. Historia social de la lengua y literatura vascas. 1. arg. Aránzazu: Jakin. 1977.
  • URKIZU, Patri: Euskal antzertia. 1. arg. Donostia: Euskadiko Antzerti Zerbitzua. 1984.