Bahitetxea.
Arabako Bahitetxearen aurrekari gisa, probintziako herri batzuetan egon ziren Erruki Kutxa zaharrak aipatu behar dira. Kutxa hauek geroago bahitetxeek izango zutenaren antzeko helburua izan zuten: behartsuenak lukurarien eskuetan ez erortzea, hartzaileak desberdinak izan arren. Erruki Kutxak landa-populazioarentzat pentsatuta zeuden, eta horiei maileguak salgaietan ematen zizkieten. Bahitetxeak XIX. mendean eta XX. mendearen zati handi batean, diru-premia bereziak zituen hiritarrez arduratzen ziren, behar horiek asetzen saiatzen zirelarik. Batzuetan, gabezia garaian dirua behar zutenean, Gasteizko nekazariak ere joaten ziren haietara.
Kutxa sortu zenetik, ondoan Bahitetxe bat ezartzeko aukera egon zen, baina hura abian jartzea ez zen 1856ko irailaren 14ra arte iritsi, ordurako nahikoa funts bazeukan Bahitetxeak behar zuen dirua emateko, Gasteizko biztanleek estuasun handiek eskatzen zutenean. Kasu honetan, Francisco Juan de Ayala alkatearen borondateak izan zuen garrantzia azpimarratu behar da.
Mota honetako erakundeak, lukurreriari aurre egiteko Elizaren babespean, XV. mendearen erdialdean jaio ziren eta bahi maileguak eta gutxieneko interesak ezarri behar izan zituzten etorkizuna bermatzeko. Hau da, mailegu-emaile profesionalen planteamendu berak erabili behar zituzten, baina balizko bezeroak erabateko hondamena ekarri gabe. Bahitetxe batek behar bezala funtziona zezan beharrezkoa zen laguntza eta errentagarritasuna, edo behintzat ahalik eta galerarik txikiena, modu harmoniatsuan bateratzea ez baitziren inoiz negozio bat izan elkartuak zituzten kutxentzat, baizik eta, hasieran, haien gizarte-ekintza nagusia.
Gasteizko Bahitetxeak ez zuen agintariek hasieran espero zuen arrakastarik izan, hein handi batean bere helbururako instalazio egokirik ez zegoelako. 1867an Araudia aldatu, Kutxatik aparteko lokal bat ireki, ordutegi berria ezarri eta peritu tasatzaile bat izendatu zitzaion. Ordutik aurrera, ugaritu egin ziren eragiketak, beharrezko, baita ezinbestekoa ere krisi ekonomiko eta sozialeko uneetan, instituzio gisa finkatu zen. Hala ere, gorabehera batzuk izan zituen operazio-eskasia izan zuenean, baina hori ez zen guztiz txarra izan; negoziorik egiten ez bazuen, pertsonek ez zutela harengana jo beharrik pentsatu behar baita. Bere historian zehar sukurtsal kopurua handitu egin zen. 1925ean, Kutxaren hirurogeita hamabosgarren urteurrena bete zenean, bahia berreskuratzeak eta salmentak 8.096 izan ziren guztira eta diru kopurua 140.133 pezeta, hau da, 17,30 pezeta eragiketa bakoitzeko.
Funtzionamendua horrelako entitateena izan zen. Bahitu beharreko objektua aurkeztean, prezioa zehazten zen eta kopuru hori kreditu ordaintzaile gisa ematen zen ezarritako epean eta horretarako ezarritako interesarekin itzultzeko. Berreskuratu ahal izateko, mailegatutako zenbatekoa eta interesa ordaindu behar ziren. Hitzartutako epea gaindituz gero, bahitutakoa berreskuratu gabe, egiten ziren urteko enkanteetan salduko zen. Lortutako dirua denbora batez gordeko zen eta, adierazitako egunean joaten ez bazen, Bahitetxearen funtsetara pasatzen zen.
Denboraren joanak, herritarren bizi-maila hobetzeak, gizarte-aseguruak eta Ongizatearen Estatua pixkanaka-pixkanaka sartzeak, instituzio hori iraganeko beste garai baten eta bizimodu zailago baten lekuko bihurtu zuten. Hala ere, urteetan zehar jardunean jarraitu zuen, balio bereziko bitxi edo harribitxien gainean maileguak eginez.