Aurrezkia, 1850-1940.
Udalak lokalak eman, bere lanak babestu eta jarduteko baldintzak jarri zituen. XIX. mendearen amaiera arte garapen apala izan zuen eta XX. mendearen hasiera arte ez zen hazi. 1850etik 1900era, mende erdiko garapen urria besterik egiten ez zuen egin, José María de Arestik, Arabako Aurrezki Kutxa Probintzialeko zuzendariak, hitz poetikoak erabiliz, hau zioen 1945ean: Su desenvolvimiento fue paralelo al discurrir del tiempo, lento y sosegado. (Realidad, abuztua, 1945). “Denboraren joanarekin batera garatu zen, motel eta bare”, taula honetako zifrek argi erakusten duten bezala:
tabla:
| Urtea | Ezarleak | Saldoa pezetatan |
| 1850 1880 1900 1905 1910 1915 1920 1925 1930 1940 1945 | 12 698 3.199 4.333 5.482 6.269 11.489 17.331 20.981 28.865 34.266 | 1.912,49 234.050,21 2.858.092,90 5.160.897,16 7.992.208,84 10.079.912,67 15.363.618,43 28.137.020,37 37.883.596,77 65.538.062,59 122.024.062,70 |
1912an, Kutxaren ekintza-eremua zabaltzea eta probintziara hedatzea erabaki zen, landa-biztanleak erakarriz, eta horrek aurreztaileak eta saldoak gehitzea ekarri zuen. Une horretan hasi zen lehia banketxe pribatuekin, eta aurrezkiaren aldeko propaganda areagotu egin behar izan zen eta 1913an honen aldeko sariak banatzen jarri ziren. 1920ko hamarkadatik aurrera, ezarleen eta saldoen gehikuntza nabarmenagoa izan zen, Kutxak Udalarekin harreman berriak ezarri eta erakunde independenteago gisa funtzionatu baitzuen. Horrek ez zuen esan nahi batera aritzen ez zirenik bi erakundeen interesek hala gomendatzen zutenean. 1927an hiru libreta-mota zituen ezarrita, arruntak, eskolakoak eta epekoak. 1914tik aurrera, maileguak egiten zituen balore, hipoteka eta pertsonal bermeekin; horietaz gain, Bahitetxeak bitxiak, arropa eta beste objektu batzuen gainean egindakoak izan behar dira kontuan. Hipoteka-hartzaile gehienak nekazariak ziren, lantzen zituzten lurraz jabetu ahal izateko; berme pertsonalekoak, berriz, hiriburuko hiritarrentzat ziren. Nekazaritza sindikatuei eta, 1918tik aurrera, enpresei ere maileguak ematen zizkien.
1928an, Espainiako Aurrezki Kutxen Konfederazioan 30. postua zuen, eta Euskal Herriko Federazioan, zazpigarrena. Errepublika eta Gerra Zibil garaietan, erakundearen unerik gogorrenak izan ziren, bai arazo politikoengatik, bai 1930eko hamarkadan bizi izandako arazo ekonomikoengatik eta gerra baten ondorio logikoengatik ere. Hala ere, gorabehera horiek etekinen murrizketan nabaritu baziren ere, ez zuten eraginik izan ez aurrezki eta ezarle kopuruetan ere, epe osoan hazten jarraitu baitzuten.
Aipamen berezia merezi du hasieratik kutxak Udalari eman zion laguntzak, banketxe batek inoiz emango ez zituen baldintzetan dirua emanez, bai obra publikoetarako, bai bere funtsak udal-zorretan inbertituz edo, behar izanez gero, udalaren aurrekontu-defizitari aurre eginez. Kutxak Udalak trenbideei egindako ekarpenak finantzatu zituen, eta hogeita hamarreko hamarkadan lagundu zion orube batzuk erosten. Erakunde sortzailearekiko harremana legeria nazionalak ezarritakoaren arabera egokitu behar izan zen. Etapa horretan egindako inbertsio nagusiak probintzia- eta nazio-zorra, ondasun higiezinak eta hainbat enpresa nazionalen eta atzerritarren akzioak izan ziren (Norteko Trenbidea, Labe Garaiak, hainbat banketxe...).
Etxe merkeak edo ekonomikoak eraikitzea ez zen zuzendaritzaren jomugan egon harik eta 1924ko urriaren 10eko legea promulgatu zen arte, horretarako 900.000 pezeta erabiltzea erabaki zelarik. Etxe ekonomikoei buruzko 1925eko uztailaren 29ko Lege Dekretuaren ondoren, formula berri bat ezarri zen. Beste gauza bat izan zen helburu desberdina eta beste hartzaile batzuk zituzten higiezinetan egindako inbertsioak. 1930eko hamarkadaren erdialdean, langileen egoera eta etxebizitza eskasia zirela eta, zenbait etxe eraikitzea eta Gasteizko Etxe Merkeen Kooperatiba finantzatzea gomendatu zuten. Kutxak ahalegin handia egin zuen kutxa guztiak batzeko, guztien interesak defendatzeko amoz. 1917an saiatu zen, baina ez zuen arrakastarik izan, orduan Gipuzkoako kutxetan laguntza gutxi aurkitu baitzuen. Joan den mendeko hogeiko hamarkadaren hasieran (ikus EUSKAL HERRIKO AURREZKI-KUTXAK) izandako gorabeherak zirela eta, 1923an bere saio berriak lortu nahi zuen arrakasta, Arabako Aurrezki eta Maileguen Kutxa Probintzialak erabakitasunez lagunduta. Bi Kutxak arduratu ziren Euskal Herriko Kutxen Federazioa (1924) sortzeko azterketa egiteaz. Federazio horren idazkaritza atxiki zitzaion, eta, ondoren, Espainiako Aurrezki Kutxen Konfederazioa (1928) bultzatu zuen.