Eliza hori, Jesus bezala, erromatar erara jaio zen, botere-aparatuarekin noizbehinkako gatazka batzuk alde batera utzita. Pax erromatarraren babesean zabaldu eta garatu zen, eta Erromako segizioan eratzen jarraitu zuen. "Salbazioaren bideak" -hala nola, Kanpandorre edo Aretina sigillata, udal-antolakuntza edo Cibelesen gurtza- Erromatik datozen edo Erromara doazen bideak dira, eta gutxi gorabehera haien oinarrizko zirkuitu eta baldintza berberak dituzte. Pirinioez bestaldeko eremuari dagokionez, Tarraco-Virovesca-Ad Legionem VII Geminam ibilbide handia dago, Iparraldeko azpimesetan erromatarren sarrera egituratzen duen ardatza eta tokiko eta eskualdeko irrati-bideen sare zabal baten elkargunea.
Autoreak bat datoz adieraztean eremu honetan kristau sarrerarik goiztiarrena izan zela, tetrarkia garaitik hegoaldeko zerrendan sartze hori egiaztatzen duten testigantzak etorri baitziren (Emeterio eta Zeledonioren martirioaren tradizioa Calagurris herrian; 380ko Caesaraugustano kontzilioaren ospakizuna; Prudentzioren testuak Calagurris hiriko gurtza martirialari, apezpikuari eta bataiategiari buruz...).
Pirinioez haraindiko eremuan, Narbona-Tolosa-Burdigala ardatza -Tektosagestarren hiriburutik abiatuta egiten dituen ibilbide alternatiboak- kristautzeko sartze goiztiar eta erabakigarriena da, eta Novempopuliako eliza batzuen jatorria IV. mendeko lehen hamarkadetara igo daiteke (eliza elusanoaren presentzia 314ko Arlesko sinodoan; Convenarum zitalean 347tik presbiteroak zeudela egiaztatzen duten epigrafeak, etab.).
Hala eta guztiz ere, zehaztu gabe geratuko litzateke forma erlijioso berriak zer eragin duen dokumentatzen den unitate politikoen hainbat bizitza-esparrutan; izan ere, komunitate kristau batek (presbiterala edo episkopala) civitasen hiriburuan duen presentziak ez dirudi hasiera batean askorik esaten duenik komunitate horrek hiri-kolektiboan duen pisu espezifikoari buruz, eta are gutxiago komunitate horrek hurbileko nekazaritzan duen eraginari buruz, hau da, gizadiaren lurraldetasunari buruz.
Azken batean, ez genuke ahaztu behar eremu horretan kristau sartzearen ebidentzien irudikapen kartografikoak agerian uzten duela ez dagoela batere halakorik lurralde-eremu zabal samar batean, zeina, hainbat norabidetan nabarmen gaindituz, Euskal Herri historikoan zentratzen baita, eta eremu hori, ikuspegi morfologiko-kulturaletik, saltus gisa kalifikatzen ari gara, erlatiboki presio erromanizatzaile txikikotzat ezaugarritua, eta justu IV. mendearen amaiera aldera (Mendebaldeko alde horietan zehar kristauen euforia hedakorra nagusi den garaian) Ausonio eta Paulinoren testuetan deskribatzen da, zibilita-humanita klasikoen antipodetan kokatuko liratekeen forma kulturalak garatuz, eta urte gutxi batzuk geroago eta bagaude gatazkarekin lotuta, erromatar establishmenari aurre egin behar zaiola argi eta garbi.
Azken batean, Mendebaldeko Inperioko alde hauetako bazter bakarra da bere hitz prelatino zaharra, salbatzen duena. Badirudi horrek guztiak bide ematen duela Eliza kristaua kolonialaren garaian saltus egoeran abenturarik ez egiteko: ez, noski, hasiera batean, Eliza erromatarra, agian hori gehiegi delako, hiri-presentziaren bidez definitzen dela eta paganiak ia alde batera uzten direla; baina gero ere ez, hiri-zibilizazioaren krisiarekin, landa-eremuaren pisu ekonomiko eta politikoa igotzen denean eta lurrerako itzulera inposatzen denean, ordurako martxan egongo baitira inguru horretako establishmen erromatarraren egoera funtsean hauskorra bihurtzen duten mekanismoak (indigenismoaren erresurgentzia, inbasioak, bagaude krisia).
Hainbat dira kondairazko bertsioak. Bata lehen hodeiaz ari da, tradizio horren arabera lehen ez baitzuen euririk egiten eta zeruan ez baitzen hodeirik ikusten. Biztanle horiei mairu esaten zaie. Oiartzungo elezahar batek honela kontatzen du:
Azkeneko Mairuk
"Mairûk zolûtan bizitzen emenizin. Ordûn lañoik etzen ikusko noski, ta bein batin laño poli-pat agertu mentzen zerûn ta denak arrittuta geldittu men-tzin. Attona zartzar bat baimên-tzuten, aspalditan itsu zôna, la lañûk zer esan nai zun artxek jakingo zula-ta, zoloko txoko batin zôn tokitik artu ta atarira argitâ atea mentzuten. Itsua nola baitzen, basora jon ta pago- urkullûkin beiyak ereki mentzizkaten. Attona xarrak lañua kusi-ta, "gaztiak -esan emen-tzun- gaztiak, gure denbora jon duk: Jesus mundura jayo duk eta gu galdûk gattuk". Ori san-ta denak kuzkuk gattuk". Ori san-ta denak kuzkur-kuzkur zolün satu ta, akabo, ez men-tzin geyo sekulan atea. Orrêtik esaten ziun askotan attonak zerbaiten trabatu-ta eroitzen giñánin: "¿Mairuai bezela pago-urkulluakin beiyak zâldu berko teizkitzuteu?"".
(1920an Juan M. de Oiartzunek Lekuonari kontatua), Auñamendi, n. 12, or. 46-47].
Hodei misteriotsu edo izar baten agerpenaren kondaira hau oso zabalduta dago. Zaldibian jentilak dira, eta Argaintxabaletako belardian jolas eta jolas ari zirela, haien gainera hodei misteriotsua zetorrela ikusi zuten. Izututa, Intzensao basora joan ziren, eta Arraztaranen dagoen trikuharri azpian sartu ziren, gaur egun Jentillarri esaten zaiona.
Ahozko beste narrazio zehatzenetako bat jentilen amaiera kontatzen duena da, eta xehetasun berriekin berresten ditu aurrekoak, Jesusi Kixmi deitzeaz gain.
Jentillen Akabarea
"Jentillek Leizaiko kobâten bizi ziela, en el caso de que se apareció un gran eder. Ya que la estrella se ha veado, pero no se puede encauzar de todo el mundo. Alakoên, koba barrua erdi itxik zentil zâr bat ataka aurregaina, eta zâldu zâlêk: betazal, ta odaietâ zerantz, jarri emenentzoén ark ark le dio zerua. Ya que ya he ver tanto en la enseñanza, pues: "Ia umea! En el caso de Kixmie, en el caso de la pregunta. Bota naziak eta emendi gain bêra". Jentillek Jesukristori Kixmie deitze ementzioên, Kixmik berriz tximue esan nai emendo. Beak bezela esan, mallók amaillka botako du, eta t'ala jentill zârra ill emon. Geo kristiandadea mund zâltzen asi zanên, jentil danak sakabanatu eta bêla galdu emenen".
(1917an Ataungo Jose M. de Auzmendik kontatua), Auñ., n. 12, or. 45. ].
BEL