Kontzeptua

Jai Zikloak

Gizakiaren historiako zenbait unetan eta, oro har, lurreko leku askotan, jaia lanaren kontrapuntua da eta, zergatik ez, lanaren oreka ere bai. Bitxia bada ere, herrikoitasunaren bi alderdiak ditu: batzuk jai-giroan murgiltzen diren bitartean, besteek beren lanari esker irauten dute, maila eta eremu berean.

Hala ere, ospakizunetan, jai-giroko edozein adierazpide ludikotan, nahiz zeremonialik erlijiosoenetan, Kosmogoniari lotutako izadiaren azaleratze-estereotiporik nabarienak elkartzen dira.

Hori hainbesteraino da horrela, non paganotasuna eta profanotasuna, estetika eta askotarikotasuna nahasi egiten baitira, baina, hori bai, paradigma batzuen eta besteen artean dagozkien ezberdintasunak eta mugak adieraziz.

Jai-urtea banatzeko hainbat eta hainbat formula erabil daitezke. Horien bidez, era batera edo bestera, dibertsioak, aisiak edo algarak osatzen duten elementu multzo bakoitzaren uneetako bakoitza, jai-zikloaren elementu multzo bakoitza, dagokion lekuan kokatzea lortzen da.

Are gehiago, logika osoz, ziklikoa dena errepikatu egiten da. Aldi berri bati hasiera emateko, haren aurrekoa, lekua uzten diona, bukatu egin behar da.

Baina ez dira urtaro klimatologikoak eta lan arloko erreferenteak esku hartzen duten bakarrak, eguzkia eta ilargia ere berezko aldaketa ororen partaide dira, kultura bakoitzari erantsitako esanahi astraleko egitura osatuz. Atal horietako bat ezartzeak, edo hainbat atalen arteko loturak, euskarritzat duen erkidegoari lotutako edozein alderdi garatzeko balio du.

Zikloen arteko desberdintasunak hezurmamitzeko hitzarmen bat baino gehiago dago. Hemen, bai jai multzoagatik, bai gertakarien antzekotasunagatik, eratutako atal guztiak banan-banan hartzen dituena egingarriena delakoan aurkezten dugu, zeharka egungo ikasturte nazionalarekin bat datorren ordenari jarraituz eta hasierako eta amaierako une zehatzak kontuan hartuz.

Mahatsa biltzeko garaia da herrialdeko hainbat eskualdetan. Mahatsa biltzeak eta bildu ondorengo zanpaketak mama gozoa eskainiko dio ahoari beste urte batez. Eta hori, gaur egun, kalitate-aukera eta jatorrizko izendapen modura eratu da: nahiz Errioxako ardoa, nahiz Nafarroakoa eta txakolina.

Antzina nekazaritzako lan bat gehiago besterik ez zena, mota desberdinetako ekitaldiak biltzen dituen jai bilakatu da gaur egun, duela zenbait urtetik hona: uzta aurkeztetik hasi eta ekoiztutako ardoa dastatzera arte, hainbat eratako ekitalditan.

Baina ez dira jai horiek eta berritzat hartzen diren euskararen aldekoak (Kilometroak y Nafarroa oinez, adibidez) zikloa osatzen duten bakarrak. Denboran urrun bezain hurbil dagoen iraganaren ondorioz, oraindik ospatzen denari kasurik eginez gero, ezin alde batera utzi, hasteko, San Migel egunak gure lurraldeko hainbat txokotan izan duen eta oraindik duen garrantzia, ospakizunik aipagarriak eta entzutetsuak direlarik In excelsis irudia (Nafarroa aldeko) Aralar mendiko berezko talaiatik, Santutegia dagoen lekutik, inguruko herri guztietara eramatea eta jaiaren amaiera adierazten duten erromeriak.

Arrosarioko Ama Birjina eta feriak, bestalde, gainjarri egiten dira, ez ziklo honetan bakarrik, baita hurrengoetan ere. Gernikako urriko azken asteleheneko ferian, adibidez, gero eta erakusketari gehiago biltzen dira, eta bertaratutako jende multzo handien ondorioz, auto-ilara luzeak sortzen dira herriko sarrera-irteeretan. Egun horretan salerosketek eta trukeak, pilota-partidekin batera, egungo errito bategilearen eta neurrigabeko jai-ospakizunaren arteko nahasketa sortzen dute.

Egun batzuk geroago, lanaren eta aisiaren aurrez aurre, lagun eta senitarteko maiteen oroitzapena nabaria da bi egun zehatzetan: Domu Santu egunean eta Hildakoenean (azaroak 1 eta 2). Bigarrena zaharkitua gelditu bada ere, lehenak indarrean jarraitzen du eta ospatu egiten da. Eta neurri batean, era nabarmenean ospatu ere, hilobien mantentze estetikoari dagokionez, egun horien eta urteko gainerako egunen artean desoreka eraginez, herrialdeko zenbait lekutan bederen. Normalean, hori ez da hala gertatzen iparraldeko lurraldeetan, non ehorzketarako eremua, hilerria, hain arrunta ez den gorputzaren urruntasunaren mugarriaz gain, egunerokotasunaren zati baita, eta lan hori, batez ere, etxekoandreak burutzen du.

Kultura molde berriei leku ematea ere bizi-bizirik dago gizarte honetan. Zelten All Hallo's eve izeneko jaitik datorrenHalloween izeneko ospakizun anglosaxoi eta guztiz desitxuratua, kontsumismoaren bide bat gehiago bilakatzen ari da azken urteetan ustezko tradizio baten babesean. Gogoan izan behar dugu, hemen ere, alderdi hauetan, kalabazak bildu eta barrua husten zitzaiela, mozorro modura erabiltzeko edo, gauez eta barruan piztutako kandela zutela, ostiko gainean jartzeko, adin askotako jendea izutuz.

Tarteko pasabidea bailitzan, azaroa dagoeneko ospaturik eta ia ahazturik dauden udako jaien eta hurbil dauden Eguberri jaien artean "zangalatrau" gelditzen da. Hain ezagunak ez diren santuak ditu, hala nola, San Saturnino, Iruñeko benetako zaindari eta antzina handitasunez ospatzen zena, edo San Andres Lizarrako feriarekin, zeinak aldizkako zerri-hilketen atariko eta Bariko San Nikolasen gonbidatzaile baitira.

Egungo Turkian jaiotako santu hori, hainbat eta hainbat istorio eta elezaharretan haurrei loturik agertzen dena, bere irudiak, giza ezaugarriek eta oinarri sozialak mundu mailan jasan duten aldaketaren adierazgarririk nabarmenena da gaur egun. Santa da Estatu Batuetan, Père Noël Frantzian, Sinterklaas Holandan etab. Hemen, haren irudia edo aipamena oso leku jakinetan gorde da. Bere gotzain-jantziekin eta eskuan makila duela, "gotzain txiki" bilakatutako santuari buruzko kanta leku horietan guztietan agertzen da. Baita meza-mutilen jantziak dituzten akolitoez inguraturik ere. Gaur egun ere, besteak beste, Nafarroan Burgin edo Muruzabalen, Gipuzkoan Seguran eta Zegaman, eta Araban Agurainen ikus dezakegu.

Abenduaren 6tik 7ra eta hilabete horretako inguruko egunetan, aldi baten edo urte baten amaiera eta hurrengoarekiko lotura adierazten duten suak pizten dira eta bertan gauza zaharrak erretzen, Arabako Errioxako zenbait herritan (Samaniego, Bastida, etab) egin ohi den bezala.

Neguko sarreraren puntu gorenari esan ohi zaio Neguko Solstizioa. Hemen, arrazoi desberdinak direla tarteko, bi eratara aipatu dugu: Eguberritakoa nahiz Solstizioari dagokiona, abenduaren 20a eta urtarrilaren 6a bitarteko egunen inguruko zikloa. Alde batetik, Eliza Katolikoak ezarritako liturgia-aldia, Jesusen jaiotzari dagokiona, hartzen da kontuan, eta, bestetik, kristautasunaren aurreko edo kristautasunak bereganatu baino lehenagoko beste molde batzuetatik sortutako ekitaldi-multzoa, jatorri ilun eta ezezaguneko errituekin.

Lehenengo kasuan, irudi bizigabez eginiko jaiotzetatik edo antzezpen bizidunetatik hasi eta elizetan nahiz kaleko diru-eskeetan abesten diren Gabon-kantetara artekoak aurkitzen ditugu. Ezkutuko jakin-mina pizten da Bizkaiko Marijesietan. Gaur egun, bederatziurren kantatua da zenbait herritan (Gernika edo Ea), eta beste batzuetan (Iurreta edo Abadiño), egun bakar batean kantatzen da.

Bigarrengoan, Olentzero edo Onentzaroren irudi berezi eta ohiz kanpokoa euskal pertsonaia nagusi bilakatu da. Bere Bidasoa bailarako eta beste herri batzuetako jatorrizko sorlekuetatik, Euskal Herriko gainerako herri eta hirietan agertu zen arte. Une historiko jakinetan urria den dirua lortzeko bitarteko gisa erabiltzen den pertsonaia izatetik, pertsonaiaren izena eta hasierako esanahi moldatua erabili arte, haurtxoen opari-ekarle izateko.

Bizi-iturri diren ura eta sua, urteko beste sasoi batzuei dagozkienak izanik ere, gorputz batean elkartzen dira hemen: arazketa eta aldi baten amaiera; eta urtearen amaieraz ari gara: altzari zaharrak sutan erre eta iturburuko ura jasotzen da.

Zikloa Errege egunaren bezperako desfileekin amaitzen da, zeinak haurren zintzarri joaldiekin uztartzen baitira, eta horiek, berriz, Bastidan dantzak adierazten duen musikaren erritmora eginiko artzainen gurtzarekin edota Nafarroan Kultur Elkarte batek ekitaldi pribatu batean antzeztutako "Babaren Errege" antzezlanarekin. Hori guztia aringarririk gabe nabarmentzen da biharamunean, eskola-umeak beren ikasle-zereginetara itzultzen direnean.

Egutegiaren barruan Inauteriak izan dezakeen hasierari buruzko bertsio ugari dago. Hala ere, hemen ez ditugu horiek guztiak banan-banan azalduko, lekurik ez dagoelako, baina aurreko zikloarekin eta ondorengoarekin lotzen dituen bideragarrienetako bat erabiliko dugu.

Hori guztia kontuan izanik, San Antonio egunean, urtarrilaren 16an, oinarritzen dira produktuen bedeinkapenak eta enkanteak. Horiek Erremateak izenez dira ezagunak, Bizkaiko Garai herrian, behinik behin.

Egun batzuk geroago, urtarrilaren 20an, San Sebastian egunean, etengabeko danbor-hotsez betetzen dira kaleak Gipuzkoako hiriburuan, Azpeitian eta hain ospakizun ospetsura eta Donostiaren alboan instituzionalizatutakora elkartzen joan diren beste herri batzuetan. Alde Zaharrak dar-dar egiten du galdaragile- eta buhame-konpartsen zaratarekin, eta Inude eta Artzainenkonpartsenarekin, Momo erregearen irteerari eta Inauteriei bide eta hasiera emanez. Hurbiltzen ari da garai batean neguko ospakizun nagusi izan zena eta ozta-ozta, debeku eta adiskidetzeen artean, behin eta berriz indarberriturik itzultzen dena.

Aro honek, egungo gizarteak aurrez ezarritako arauen barruan zehaztasun handiagoz edo txikiagoz berregindako iraganeko zenbait adierazpenen emaitza diren hainbat ekitaldi eta jai eskaintzen dizkigu gaur egun.

Era guztietako mozorrotuak agertzen dira kale eta auzoetan, baina beharbada aurreko mendeetako mozorrotzeak eskaintzen zuen berezkotasunik eta trebetasunik gabe. Pertsonaiak, panpina erakusgarriak, edo jendearen premietara egokitutako eginkizun fisikoak dituztenak, herri-ipuinetatik ateratakoak, telebistatik gauak alaitzen dituztenekin batera: politikoetatik hasi eta prentsa arrosako ospetsuetara iritsi arte. Era askotako gertaerak, zeinak XIX. mendearen amaieran eta XX.aren hasieran ere erreferentzia baitziren karrozak edota jantziak prestatzerakoan, eta hainbat helburutarako -elikagaietarako, dantzarako, etab- dirua bilduz amaitzen zuten.

Eta jan-edanezko gehiegikerien, borroka eta lasterketen, pasadizo eta -batzuetan, gogaikarriak izan daitezkeen- txantxen amaiera ezin hobe modura, "Inauterien heriotza" edo "Inauterien ehorzketa" heltzen da, sasi-epaiketetan eguraldi txarraren eta herrian gertatutako zorigaitzeko gertaeren errua egotzi ondoren, zenbait panpina (Miel Otxin, "Markitos", "Porretero"...) sutan errez edo uretara botaz.

Hausterre-egunean hasten den Garizumako berrogei eguneko aldiak zubi-lanak egiten ditu Inauterietako neurriz kanpoko dibertsioaren eta Jesukristoren nekaldiko eta heriotzako zorroztasun erlijiosoaren artean. Esan dezagun erlijioan ezkutuan dagoen esanahi hori, ongizateak eskaintzen dituen egungo entretenimendu-ereduen eta, kasu jakinetan, oporraldi laburren bitartez, pixkanaka bazterturik gelditu dela.

Garai batean, dantza debekatu egiten zuten Garizuman. Beraz, gazteen ibilaldiek eta garaiari zegozkion haur-jolasen batek edo bestek eten ohi zuten artean nagusi ziren monotonia eta nolabaiteko baretasuna.

Aste Santuko prestatze-lanekin batera izaten dira astotxoaren prozesio ezaguna eta palma- eta ereinotz-adarren bedeinkapena; hori guztia Erramu Igandean, eta haren ondoren datoz kristau-ospakizunetako egun nagusiak.

Alde batetik, herri anitzetan ospakizunak era sutsu samarrean sortu eta burutzen baziren, oraindik gelditzen dira ahanzturatik edo nolabaiteko pribatutasunetik irten eta erreferente ikusgarri bilakatu diren zenbait ikuspegi ere. Hala, baditugu, besteak beste, irudiez baliatzen diren prozesioak (Bilbao, Azkoitia, Segura, etab.), agerraldi biblikoak eta liturgiak, Gurutze-bideak, nekaldi bizidunak (Balmaseda edo Berango), txanodunak, ur- eta su-bedeinkapenak, etab. Eta amaitzeko, Pazko Igandea "topaketaren prozesioa" eta guzti.

Hori guztia ohiko samarra izan bada kasuistikaren barruan, Nafarroako muga ondoko Luzaide herriko "Bolanten Jaia" ezagunak, denboraz Inauterietatik aldatuak, aldi horri kalterik egiten ez dion eredu modura balio digu eta, ikuspegi guztietatik, biribilean eginiko dantzetan oinarritutako ospakizun koloretsu modura: Jauziak; edo "Judaren" ibilaldia (Gesaltza edo Moreta) astoaren gainean, zeinak zikloaren beste amaiera hori itxuratzen baitu, urteko beste une bateko gertaera.

Aurreko eta ondorengo zikloetan bezalaxe, izadia eguneroko bizitzaren eta baserri-eremuetako bizilagun saiatuei onura eskaintzeko sortu eta dagokien testuinguruan kokatzen diren errituen osagaia da.

Hala, "maiatzean landatu" ohi diren "zuhaitzak" ditugu: gaur egun, oro har, makalak izaten dira, zuriturik plazaren erdian kokatzen direnak, San Joanetan eta beste jai batzuetan gertatzen den bezala; Durangaldean Donianetxa esan ohi zaio. Arabako Done Bikendi Harana herrian, edo Nafarroako Bakaikun, pagoa ebaki eta hainbat apaingarriz hornitu ohi dute. Gurutze Santuaren egunean, berriz, lizarrez eginiko gurutzeak ezarri ohi dira landetan. Egun hori ohore handiz ospatzen dute Legazpin. Bertan, Herriko Dantza (edo Zortziurreneko Dantza) dantzatu eta prozesioan halabeharrez Mirandaolako burdinolan forjatutako gurutzea ateratzen dute. Izan ere, gertaera egun horretako mirarizko elementu modura gelditu da.

Eta gurutzeez ari garenez, ezin kontuan hartu gabe utzi, duten debozio-esanahi handiagatik, erromesen zeharkaldietako irudi kostunbristak. Maiatzeko igande guztietan eta zenbait larunbatetan, gizon-emakumeak eta neska-mutilak dagokien herritik edo haranetik (Zaraitzu, Aezkoa, etab.) Orreagako Santutegira joan ohi dira. Gurutzeak eta gurutzedunak eramaten dituzte eta, ibilaldia luzea denez, goizean goiz, eguna argitzen hasi aurretik, abiatu behar izaten dute.

Hil horretan bertan, 15ean zehazki, eta nekazaritzaren eta abeltzaintzaren arteko loturarekin jarraituz, nekazarien zaindari den San Isidroren ospakizunak urtero elkartzen ditu, gaur egun garai batean baino gutxiago bada ere, santuaren gerizpean sortutako Kofradiak eta Anaidiak.

Lan- eta heldu-kutsu argia duen jai batetik, orobat jatorri naturala duen haur-kutsuko beste batera. Beste garai batzuetan ondo ezagunak ziren eta euskal geografia osoan banaturik dauden "Maiatz-andereak", hain zuzen: Baztanen Erreginak, eske-kantuko lehen ahapaldian esaten den bezala.

Beste diru-eske bat ere egiten da, denboran zehar hobeto zaindu den ospakizunetako baten, Gipuzkoako Oñati herrian ospatzen den Korpus Egunaren, bezperan.

Garrantzi handiko egunean, dantzariek ibilbidean zehar egiten dituzten joan-etorriekin, txistulariek, Udalbatzak, herriko txoko guztietatik andetan ekarritako irudiek, prozesioaren bi alboetan eta espaloietan dauden herritarrek eta San Migel gidari dutela militar-itxurako pauso sendoz doazen hamabi apostoluek erdiguneko kaleak zeharkatzen dituzte herriarekin zerikusi estua duen eta partaide guztien aldetik konpromiso handia eskatzen duen ospakizuna itxuratuz.

Bortzirietako edo Baztango Doneztebe, Lesaka edo Bera udalerriekin batera, festa gordetzen jakin dute, oinarrizko maila bereizgarrian betiere. Besta Berri edo Pesta Berri eguna da. Lapurdi eta Nafarroa Beherean (Luhuson, Ezpeletan, Makean...), berriz, Fête Dieu deitzen diote. Segizio nabar eta nahasi samarrak dira, jatorri desberdinetako uniforme zibilen aniztasunagatik. Neska-mutilen ugaritasunaz baliatuz, lehen jaunartzeak egiten dira, eta balkoi apainduetatik eta belar usaintsuz betetako kaleetatik igarotzen direnean arrosa-hostoak botatzen dizkiete.

Ekainaren 16an, San Antonio Abadea, urtarrileko izen bereko santua elikagaiekin bezala, ganaduaren babesle bilakatzen da, ganadua bedeinkatu egiten delarik gaitzetatik babesteko. Urkiolako Santutegiaren kanpoaldean, Bizkaian, nekazaritza-produktuak saltzeko postuak jartzen dituzte. Horien ondoan, bi harri handi daude, zeinak, denbora joan ahala, bikotekidea lortzeko formula lagungarri bilakatu baitira. Gauza bera hartzen da kontuan Markina-Xemeingo Arretxinaga auzoko San Migel elizaren barruan dauden harkaitzen azpitik igarotzean.

Giza premia batetik bestera. Eguzkiari dagokion jaia da, lurretik hurbilen eta lurrarekiko kokagune paraleloenean dagoen sasoia baita.

Bere argiaren eta berotasunaren bitartez, eguzkiak bizia ematen du eta haren gurtza nabaria izan da gizakiaren historia guztian zehar: babesetik hasi eta emankortasunera arte; sua eta ura sinergia betean, eta harmonia eta bateratze ezin hobean.

Neguko solstizioan bezala, suetako garrek ahalik eta punturik gorenera heldu nahi dute, eguzkiarekin lotura estuagoa izatea erdietsi nahi izango balute bezala. Piztiak erretzeko, uzta onak zaintzeko eta, batez ere, haurren ikusmina erakartzeko erabiltzen den sua.

Herri askotan, suak baratze eta kaleetan egiten dira eta urteko gaurik laburrena kez betetzen da. Biharamun goizean, ura errituaren iturri goi-argidun bilakatzen da ihintza oinutsik zapaltzean. Garapen sozialerako gainerako ekitaldi profilaktikoak belar-biltzeak osatzen ditu.

Ziklo honetako beste jai-egunak, lurraldeko herri askotan oparotasunez ospatzen den San Pedro egunak, kostaldera hurbiltzen gaitu, izan ere Lekeition, prozesioa eta Kilin-kalaburutu ondoren, Kofradiako kutxa eramateko segizio xumea prestatzen baita. Kutxaren gainean, frakez jantzitako dantzariak hainbat dantza dantzatu ohi ditu.

Ziklo bakoitzaren barruan, edo kanpoan, egutegiak ezarritakoekin batera hainbat motatako zaindari-jaiak sartu diren arren, gainerako zaindari-jaiak ez dira inongo ziklotan txertaturik agertzen. Beraz, Udako zehaztapena erabakigarria da aipatutako urtaroari dagokionean.

Jai horiek zenbait oinarrizko osagai dituzte: eguraldi onaren laguntza bikaina, ekitaldien aniztasuna, auzoko herrien erakargarritasuna edota herritar gehienen zuzeneko nahiz zeharkako partaidetza.

Idiosinkrasiari eta elementuen bikaintasunari esker, herri bakoitzak eginahalak egiten ditu, ospakizuna mugatu nahirik, ekitaldi onenak, ezberdinak eta ezagunenak aurkezteko.

Jaiek eskaintzen duten aniztasunaren erakusgarri, hona hemen elementu bereziak dituzten zenbait jai:

  • San Martzial, ekainak 30, arma-alardea Irunen (Gipuzkoa).
  • Santa Isabel, uztailak 2, Ezpata Dantza Zumarragako Antiguan (Gipuzkoa), edo Dantzari Dantza Berriz herrian (Bizkaia).
  • San Fermin, uztailak 7. Festa jendetsuak Iruñean eta ekitaldi kutunak Lesakan.
  • Hiru behien zerga. 600 urte baino gehiago dituen erritua Pirinio mendietan, zehazki San Martingo Harrian, uztailaren 13an.
  • Uztailak 16, Karmengo Ama Birjina. Itsas prozesioak Santurtzin eta Plentzian, eta Soka Dantza Markina-Xemeinen.
  • Magdalena Ama Birjina, uztailak 22. Izaro uhartean teila botatzen da, uhartea Bermeorena dela oroitzeko Mundakaren aurrean.
  • Santiago eguna. Uztailaren 25eko jaia gure lurraldeko hainbat herritan ospatzen da. Tradiziorik handienetakoa duena Garaikoa da, non Dantzari Dantza eta Soka Dantza dantzatzen baitira, Euskal Herri osoan oso doinu ezagunekoak diren beste bi dantzaren ondoren: San Iñaxioren Martxie eta Gernikako Arbola Dantza. Santuaren irudia San Migel elizatik Elizabarrira eramaten da.
  • Pastoralak. Zuberoan, duela zenbait mendez geroztik, denboran zehar bizirik irautea lortu duen herri-antzerki mota bat prestatu ohi dute hainbat hilabetetan. Urtero, herri bateko edo hainbat herritako bizilagunak, azken urteetan, oro har, historiako pertsona ezagun bati buruzkoa izaten den lana antzezteko elkartzen dira.
  • Abuztuak 5, Andre Mari Zuria, Gasteizko zaindaria. Zeledonen jaitsiera izaten da ekitaldi ugariren abiapuntua. Urtero Arabako hiriburuko jaietara joaten omen zen zalduondar batek iradokitako pertsonaia da.
  • Andra Mari edo Abuztuko Ama Birjina, abuztuak 15ean. Herri askotan ospatzen dira herriko jaiak, baina berezienak zenbait herritako Aste Nagusiak dira. Bi hiriburuk bere gain hartzen dute gaur egun guztiz sustraiturik dagoen Aste Nagusia kategoria. Donostian kanoi-tiroz hasiera ematen zaie jaiei, baina jai-egun gehiago izan arren, ez dute San Sebastian egunak besteko indarrik. Bilbokoa, ordea, jaiaren herrikoitasunarengatik, abuztuko Aste Nagusirik garrantzitsuena da, ekitaldi ugari izaten direlarik hiriburuko hainbat eta hainbat lekutan: batzuk besteak baino errotuago daude, baina etengabe aurrera egiten dute beti.
  • Iraileko Ama Birjina. Irailaren 8a oso jai-egun garrantzitsua da: alde batetik, Hondarribia eta bere alarde ezaguna, Irungoak bezala, azken urteetan emakumeen partaidetzari buruzko eztabaida sutsua bizi duena; bestetik, Eltziego eta hango prozesioa eta dantzak; eta amaitzeko, neurri batean bakarrik bada ere, Otsagabiako dantza bereziak, dultzainek eta danborrak adierazten duten erritmora dantzatzen direnak.

Goian aipatutako guztia zerrenda soil bat besterik ez da, urtea osatzen duen zikloetako bakoitzean kokatutako zenbait ospakizunen adibide-joko bat. Hemen beste asko azaltzen ez badira, ez da garrantzi gutxiagokoak direlako, ez horixe, ildo zehatz bati heldu izan zaiolako baizik.

Gutxienez berezia eta ez ohikoa bada tradizioari lotutako ohitura asko, berriak nahiz berrituak, jendetsuak nahiz talde eta erkidego txikienak, gordetzea, eta, azaletik bada ere, Europako leku gehienetan desagertutako formula hori argi eta garbi hautsiz, ospatzea.

Iraganaren tunelak tartetxoa egiten du, era okerrean zaharkitu modura izendatzen diren moldeak, abiada biziko aldaketaren aurrean, zaintzeko. Ospakizun asko galdu egin badira ere, beste asko gorde egin dira edo berreskuratzen ari dira. Jai zaharrak eta jai berriak, gizabanakoek ez ezik, historiak eman dien eta, arbasoen antzera, lan eginez iraunarazi nahi duten eremu hori bilatu eta babesten duten taldeek ere zuzendu ohi duten gidoiak eskaturik asmatutako eta berrasmatutako ohiturak.

Zikloa data finkoak edo aldakorrak dituzten jaiak elkartzeko sailkapen motarik natural eta hurbilenekoetakoa da. Ezinbestekoa da zikloak eratu eta erabakitzea, egutegiaren barruan dituzten loturak adierazten dizkigutelako, astronomiak, lanak eta errituak osatzen duten trinomiora hurbiltzen gaituztelako eta ospakizun bakoitzeko ekitaldi multzoaren atal bakoitza osatzen duten elementu desberdinen arteko elkarguneak sortzeko kategorien sailkapen modura balio izaten dutelako.

  • AGUIRRE SORONDO, Antxon (1989) Guía de fiestas populares de Guipúzcoa. Donostia: "Gipuzkoako Kutxa" Kultur Fundazioaren Argitalpenak-Ediciones de la Fundación Cultural "Caja de Guipúzcoa".
  • ARCO, Eduardo del; GONZÁLEZ, Consolación; PADILLA, Carmen; TIMÓN, María Pía (1994) España: Fiesta y Rito. Fiestas de Invierno. Madril: Ediciones Merino, S. A.
  • ARRARAS SOTO, Francisco (1983) Danzas e Indumentaria de Navarra. Merindad de Sangüesa. Iruñea: Nafarroako Foru Aldundia. Vianako Printzea Erakundea.
  • (1987) Danzas e Indumentaria de Navarra. Merindad de Pamplona (I). Iruñea: Nafarroako Gobernua. Hezkuntza eta Kultura Saila. Vianako Printzea Erakundea.
  • (1987) Danzas e Indumentaria de Navarra. Merindad de Pamplona (II). Iruñea: Nafarroako Gobernuaren Hezkuntza eta Kultura Saileko Vianako Printzea Erakundea.
  • AZKUE, Resurrección M.ª de (1968) Cancionero Popular Vasco (2 liburuki). Biblioteca La Gran Enciclopedia Vasca. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca argitaletxea.
  • (1939-1947) Euskalerriaren Yakintza. Literatura Popular del País Vasco (4 liburuki). Madril: Espasa-Calpe.
  • BALEZTENA, Ignacio (2002) Iruñerías-Los Gigantes de Pamplona. Biblioteca básica Navarra 5. Iruñea: Ediciones y Libros, S. A.
  • BARNUEVO, Fernanda (1994) Fiestas Populares de España (2 liburuki). Madril: Bitácora, S. L. argitaletxea.
  • BURKE, Meter (1991) La Cultura popular en la Europa moderna. Alianza Universidad Historia 664. Madril: Alianza Editorial, S. A.
  • CAPEL, J. C.; GÓMEZ, E.; LAPITZ, J. J.; MÉNDEZ RIESTRA, E.; SERRADILLA, J. V.; SUEIRO, J. V. (1992) Manual de la matanza. Madril: R & B Ediciones.
  • CARO BAROJA, Julio (1965) El Carnaval. Análisis histórico-cultural. Madril. Taurus Ediciones.
  • (1979) La estación de amor. Fiestas populares de mayo a San Juan. La Otra Historia de España 3. Madril: Taurus Ediciones, S. A.
  • (1984) El estío festivo. Fiestas populares del verano. La Otra Historia de España 10. Madril: Taurus Ediciones, S. A.
  • P. DONOSTIA (1983) Obras Completas. Biblioteca La Gran Enciclopedia Vasca. I., II. eta III. liburukiak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca.
  • (1985) Obras Completas. Obra Literaria. IV. eta V. liburukiak. Conferencias I y II. Donostia: Eusko Ikaskuntza argitaldaria.
  • (1994) Obras Completas. Cancionero Vasco. VI., VII., VIII. eta IX. liburukiak. Canciones I, II y III, Danzas IV. Donostia: Eusko Ikaskuntza argitaldaria.
  • DUNCAN, David Swing (1999) El calendario. Bartzelona: Emecé Editores España, S. A.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier (1994) "Costumbres festivas en el Valle de Aramaio (Araba) en la primera mitad del siglo XX". Jentilbaratz. Cuadernos de Sección Folklore 5. Donostia: Eusko Ikaskuntza.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier (lit. arg.) (2007) Olentzeroren tradizioa Lesaka eta Euskal Herriko Eguberrietan. La tradición de Olentzero en la Navidad de Lesaka y Euskal Herria. Lankidetzan bilduma 41. Donostia: Eusko Ikaskuntza.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier; IRIGOIEN, Iñaki (1997) "La fiesta, recuerdos y vivencias: entorno festivo en la historia de la villa marinera de Lekeitio". Zainak-Cuadernos de Antropología-Etnografía 15 (Arrantza Komunitateak-Comunidades Pesqueras). Donostia: Eusko Ikaskuntza.
  • ESTORNÉS LASA, Bernardo (1970-1975) Mundua Euskal Erriaren Gogoan - El Mundo en la Mente Popular Vasca (6 liburuki). Donostia: Auñamendi argitaletxea.
  • ETXEBARRIA Y GOIRI, J. L (1969) Danzas de Vizcaya - Bizkai'ko Dantzak. Bilbao: La Editorial Vizcaína, S. A.
  • FELIU CORCUERA, Alfredo (1987) Gure Herria. Tradiciones y Costumbres del País Vasco (4 liburuki). Donostia: Kriseilu argitaletxea.
  • FERNÁNDEZ DE LARRINOA, Kepa (1993) "Nekazal gizartea eta antzerki herrikoia Pirinioetako haran batean". Cuadernos de Sección Antropología-Etnografía 9. Donostia. Eusko Ikaskuntza.
  • (1994) "Jaien eta ekoizpen kulturalen antropologiarantz (Zuberoako Herri bateko beste zenbait ohar eta gogoeta". Cuadernos de Sección Antropología-Etnografía 11. Donostia: Eusko Ikaskuntza.
  • (1997) Mujer, ritual y fiesta. Género, antropología y teatro de carnaval en el valle de Soule. Pamiela Saiakera eta Lekukotasuna. Iruñea: Pamiela argitaletxea.
  • (2003) (argitaratzailea) Calendario de fiestas y danzas tradicionales del País Vasco. Vitoria-Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia-Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco.
  • FRAZER, (Sir) James George (1995) La Rama Dorada. Magia y Religión. (Jatorrizko izenburua: The Golden Bough, 1922). Madril: Fondo de Cultura Económica.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan (1973). Iñauteria - El Carnaval Vasco. Donostia: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, S. A.
  • (1982) Carnaval en Álava. Donostia: Haranburu Editor, S. A.
  • (1984) Carnaval en Navarra. Donostia: Haranburu Editor, S. A.
  • GENNEP, Arnold van (1979-1988) Manuel de folklore français contemporain (4 liburuki). Paris: Grands Manuels Picard.
  • GÓMEZ-TABANERA, J. M. (arg.) (1968) El Folklore Español. Madril: Instituto Español de Antropología Aplicada.
  • GUILCHER, Jean-Michel (1984) La tradition de danse en Béarn et Pays Basque français. Paris : Foundation de la Maison des sciences de l'homme.
  • HOYOS SAINZ, Luis de; HOYOS SANCHO, Nieves de (1985) Manual de Folklore. La vida popular tradicional en España. Madril: Istmo argitalpenak.
  • HUMBOLDT, Guillermo de (1976) Los Vascos. . Donostia: Ediciones Vascas Argitaletxea.
  • IMBULUZQUETA ALCASENA, Gabriel (2005) Navarra-Etnografía. Iruñea: Nafarroako Gobernua. Kultura eta Turismo Saila. Vianako Printzea Erakundea.
  • IRIBARREN, José María (1949) Historias y Costumbres. Colección de ensayos. Iruñea: Nafarroako Foru Aldundia-"Vianako Printzea" Erakundea.
  • (1970) De Pascuas a Ramos. Galería religioso-popular-pintoresca. Iruñea: Editorial Gómez.
  • IRIGOIEN, Iñaki (2006) Las fiestas de Bilbao: danzas y músicas entre los siglos XVI y XIX. Bidebarrietako aparteko inprimaldia, 17. eta 18. zenbakiak. Bilbao: Bidebarrieta Kulturgunea, Ayuntamiento de Bilbao-Bilboko Udala-Área de Cultura y Turismo/Turismo eta Kultura Saila.
  • IZTUETA, Juan Ignacio de (1968) Viejas Danzas de Guipúzcoa. Gipuzkoa'ko Dantza Gogoangarriak. Bilbao: La Gran Enciclopedia Vasca argitaletxea.
  • JIMENO JURÍO, José M.ª (1988) Calendario Festivo. Invierno. Panorama saileko 10. zk.. Iruñea: Nafarroako Gobernua. Hezkuntza eta Kultura Saila. Kultura arloko Zuzendaritza Orokorra-Vianako Printzea Erakundea.
  • (2006) Calendario festivo. I Celebraciones de las cuatro estaciones. Primavera-Verano. Lan guztiak 51. Iruñea: Pamiela, Udalbide eta Euskara Kultur Elkargoa.
  • SEBILLOT, Paul (1969) Le Folklore de France (4 liburuki). Paris: G. P. Maisonneuve.
  • VIOLANT i SIMORRA, Ramón (1985) El Pirineo Español I - II. Vida, usos, costumbres, creencias y tradiciones de una cultura milenaria que desaparece. Bartzelona: Editorial Plus-Ultra, S. A.
  • YANIZ, Santi; URBELTZ, Juan Antonio (2004) Euskal Herria eta Festa. Euskal Herria y la Fiesta. Donostia: Elkarlanean, S. L.