Kontzeptua

Gipuzkoako Inauteriak

Hala XXI. mendean eta XX. mendeko amaieran nola azken mende honetako hastapenean dibertsioa eta zirriparra premiazko elementuak izan dira erkideko guztietan. Hala, neguak eta inauteriak bat egiten dute elementu horien bidez jai giroan igarotzeko egun batzuk antolatzeko. Horretarako, hainbat ekitaldi burutzen dira, orokor zein zehatzak. Neguko giro krudelean jarduera horiek nabarmendu egiten dira, antzinako garaietako lekukotzek erakusten dutenez. Batez ere XIX. mendeko amaieratik XX. mendeko lehen herenera bitarteko epealdian.

Orokorrean, historikoki, kontu onartua da Inauteria otsaileko lehen egunetan abiatzen dela, hain zuzen, Kandelario eta San Blas egunetan. Egun horietan jaki, kordel eta erroskoen bedeinkazioa egiten da. Ondoren, jai giroak aurrera jarraitzen du Santa Ageda bezperan eta Santa Ageda egunean. Azken egun horretan abesti eta dantza tradizionalak izaten dira protagonistak. Hala ere, Gipuzkoan eta zehatzago esatera Donostian San Sebastian eguneko danborradak irekitzen du jai giroko epealdi hori, urtarrilaren 20an. Beranduago, otsailean, galdaragileen konpartsek eta Iñudeak-Artzaiak irudikatzeko konpartsek hartzen dituzte kaleak.

Egun horietan guztietan egiten diren ekintzak izen adierazgarri batekin izendatzen dira. Zonalde bakoitzak bere izena dauka. Hala, Deba Garaian eta Deba Barrenan Aratozteak izena eta haren aldaerak erabiltzen dira. Dena den, lurraldearen zonalde gehienetan Inauteriak izendapena eta haren aldaerak erabiltzen dira. Nolanahi ere, ezin ahantzi Karnabalak izena ere oso hedatua dagoela eta denboraren poderioz arestian aipatutako antzinako izendapen guztien gainetik azaltzen dela.

Egun jakinak adierazteko, zerrenda luzea egituratzen da: Aratiste eguna, Domekei Karnabala, Zaldunita eta Zalduniota (Inauteri-igandea); Astelenita, Asteleniota edo Astelehen Karnabala (Astelehen-inauteria); Asteartita, Martisen Aratiste eta Martisen Karnabala (Astearte-inauteria). Errautsetako asteazkena: Hautse eguna eta Hauster eguna.



Inauterietako osagarri nabarmenetako bat izaten da mozorroa. Hori erabilitako jantzien bidez lortzen zen, orokorrean arropa zaharra izaten zen eta, beste gauza batzuen artean, lastoz betetzen ziren zakuak baliatzen ziren. Mozorroen ugaritasuna erabiltzaileen irudimenarekin amaigabe luza daiteke. Hala, trabestismoa eta egungo pertsonaien simulazioak irudika daitezke.

Mozorroak lortzeko jantziak aprobetxatzen ziren, dirurik xahutu gabe, hori zen arruntena. Dena den, herri nagusienetan dendetan mozorroak alokatu eta eros zitezkeen, izan ere, egun horietan dendak ere itxuraldatu egiten ziren.

Mozorroek eta mozorrotuek bazuten lotura linguistikoki: mozorro mozorrotzen dena da eta mozorro jantzita doa mozorroz janzten dena. Beste izen batzuk: kukumarro, xomorro, txantxo, mozorro zuriak eta mozorro zatarrak. Maskuri edo puxikiak eta makilak nahikoa erraz lor zitezkeen. Aitzitik, konfetia eta papertxoak garestiagoak ziren. Horiek ohikoagoak ziren herri handiagoetan. Inauteriak eta ongizatea berreskuratu egin dira eta, horrenbestez, askoz ere aiseago lor daitezke elementu horiek guztiak.

Haur eta gaztetxoen eta mozorrotuen artean halako konplizitatea nabari zen eta elkarri purrustadaka ibili ohi ziren:

"Txantxo mala kasta
ipurdian bakasta,
kolkoan ardoa,
txantxo pikaroa."

(Abaltzisketa, Berrobi eta beste herri batzuetako leloa)

Modu horretan, jokabideak mantendu egiten ziren: probokazioa eta harrapaketa. Hala ere, horrek ez du esan nahi, mozorrotuek ezinbestean probokatzaileak gaztigatu behar zituztenik. Oinezko despistatuak ere jaso zezakeen makilakada edo lokaztutako erratz zahar baten laztana.

Mozorro batzuk gaztiguaren eredu izan zitezkeen, edo, besterik gabe, oharkabean pasa ohi ziren. Horiek izendapen orokortua izaten zuten. Beste batzuk, ordea, zehatzagoak ziren eta zenbait autoreren arabera ikuspegi sinbolikoagoa gordetzen dute. Azken horiek ere arras hedatuak ziren. Hartza artilea erabiliz itxuratzen da eta udaberriari dagozkion hibernazio -edo esnatze- fasearekin lotzen da. Hartz hori Gipuzkoako hainbat herritan aurki daiteke. Zenbaitetan bakarka eta beste batzuetan bere nagusia aldamenean duela.

Batzuetan hartz ugari itxuratzen ziren eta, beste batzuetan, bakarka agertzen zen, esaterako galdaragilearen alboan agertzen dena. XIX. mendetik datorren usadio zaharra mantentze aldera, Donostia, Tolosa, Eibar edo Errenteriako galdaragile-taldeek kaleak hartzen dituzte zaratatsu otsaileko lehen larunbat gauez. Konpartsa horretan letoizko ontziak, mailuak eta zintzarriak baliatzen dira zarata egin eta, aldi berean, "jatorri hungariarra" aldarrikatzen duten abestiak abesteko.

Donostian bada konpartsa bat, izan ere, hiriburuak era guztietako festa zaharrak mantentzeko ohitura gordea du, batez ere, negu girokoak. Iñudeak eta artzaiak izeneko konpartsaz ari gara. Irudikapen horretan XIX. mendeko amaieratik XX. mendeko hasiera bitartean hirian ospetsuak ziren pertsonaiak eta haien egitekoak oroitzen dira mozorroen bidez eta, horrez gain, bada talde misto bat: emakumeak umezain arropaz janzten dira panpina besotan hartuta; gizonezkoak zuriz jantzita agertu ohi dira, txaleko, txapela eta gerriko gorriz apainduta eta eskuan makila luze bat dutela. Ibilbidea eta dantza hirigunean zehar egiten dute. Amaiera Konstituzio Plazan izan ohi da joko bitxi batekin.

Inauterien barnean etxeko menua (orokortua izan ala ez) eta tokiko ibilbideetan zehar eskean aritzen zirenen jakia bereizi behar dira. Dena den, litekeena da plateren batean bat etortzea: besteak beste, zopa eta txorizo-tortilla.

Etxe batzuetan txerriaren hankak, belarriak eta muturrak izan ohi ziren jaki nagusiak. Eta ez soilik Igande-inauterian eta Astearte-inauterian, Ostegun Gizeneko afarian ere txerriki horiek jaten ziren. Afari horretan, gero, torradak eta pellak jaten ziren, hots, uneko irrikaz irensten ziren postre goxoak. Kontuan izan behar da errituzko jakiak zirela, urteko egun eta une jakin batzuetan jaten baitziren.

Hainbat eske mota zeuden, esaterako puska biltzea, Karnabaletako eskea edo eskeen ibiltzea; guztietan nabari zen ohikotasunetik eta monotoniatik ateratzearen kutsua; ez soilik neguarekin lotuta, baita urte osoko ohikotasunetik ateratzearen kutsua ere.

Ostegun Gizena hainbat modutara izendatzen zen: Urdei Lardero, Eguen zuri, Eguen Gizen, Ortzegun Gizen, Otsabilko edo Orakunde. Jaieguna zen eskola-haurrentzat. Normalean bildutako produktuekin egiten zen askari batekin amaitzen zen eta, zenbaitetan, txistulariak interpretatutako musikarekin Aurreskua dantzatu ohi zen.

Eskaleek saski bat eraman ohi zuten eta bertan sartzen zuten etxeetan oparitan ematen zieten guztia. Eskudirua poltsa batean gordetzen zen. Gazte zintzoenek betetzen zituzten Zestero eta boltsero lanak. Halaber, espenseroa (edo espenseroak bat baino gehiago izatekotan) ere izaten zen tartean, hau da, bizilagunek emandakoa banatzeaz arduratzen zena, musikariei ordaintzeko, jan eta edanak ordaintzeko, etab.

Abereak hazten ziren baserri eta etxe guztietan arrautzak, lukainka eta xingarra oparitzen zitzaizkien eskaleei. Gainerakoan dirua izaten zen gero egingo zen bazkari, askari edo afariaren sostengu eta batzuetan ezkutuka ere ematen zen. Diru hori musikariari ordaintzeko ere erabiltzen zen, izan ere, sarritan musikaria kontratatzen zen ibilbidea eta dantza girotzeko.

Etxe edo baserriaren atarian egiten ziren dantzez gain, abesti asko interpretatzen ziren: Honatx horren adibide bat:

"Otsabilko, Otsabilko,
ni basoa jun da otso haundi bat ekarriko, ekarriko.

Nei lukainka mutur bat ematez diñai
tripati aurrera burruntzie sartuko, sartuko."

(Ataundik hartutako ahapaldia)

Aipatutako herrietan (Amezketa, Irun edo Lizartza) eta, ospakizuna egiteko irrikaz, berezko jaia antolatu duten beste batzuetan bilatu behar da opari-emate horren jatorria, nagusiki dirua eta artean etxean egiten ziren jaki eta edariak hartzeko gonbidapenak. Hori da Kezka euskal dantza-taldeko kideen kasua. Horiek Eibarko auzoak eta hirigunea zeharkatzen dituzte Koko dantzak eginez.

Hala mozorrotuentzat nola mozorrorik gabe ateratzen zirenentzat, dantzaldia izaten zen une jostagarriena. "Solteko" dantza eta "lotua" dantzatzen ziren plazan, haur eta adin nagusikoen begiradapean. Ez zen bereizketarik egiten eta mutiko zein neskato solasaldian aritu eta, urteko beste egun batzuetan bezala, Astearte-inauteria dantzaldi eder batekin amaitzen ahalegintzen ziren, Pazko-igandean berriz ere dantzaldira inguratu arte. Garizuman dantzaldia debekatuta zegoen.

Hala ere, jotak, kalejirak edo balsak dantzatzean sexu edo adinaren araberako bereizketarik egiten ez bazen ere, herri jakin batzuetako dantzak jaialdi jakin batekin lotzen ziren. Horietan koreografia, eskea eta dohaintza batzen ziren.

Eskeak, orokorrean, mutiko gazteek egiten zituzten. Hala, esate baterako Abaltzisketan, txantxoak izeneko dantzariek (berez, zonaldean mozorrotuei jartzen zitzaien izena da hori) Makil Dantza dantzatuz zeharkatzen zituzten baserriak eta hirigunea. Antzina Igande-inauterian eta Astelehen-inauterian egiten zuten ibilaldia eta, ohitura berreskuratu denetik, Igande-inauterian egiten da. Musikari bat edo hainbat musikari izaten dituzte alboan: soinujole bat eta, zenbaitetan, gehiago ere bai. Dantza sinplea da eta alboko herrian, Amezketan, egiten zenaren oso antzekoa. Azken herri horretan Talai Dantza izenez ezagutzen bazen ere.

Bi dantzen arteko alderik handiena janzkietan nabari daiteke. Abaltzisketan arropa zuria beztitzen dute, sorbalda gainean xala, brodatutako txapela gorria buruan eta larruzko abarkak oinetan. Amezketan, ordea, praka urdina janzten dute, alkandora zuria, txapela beltza eta gomazko abarkak.

Produktuak eta dirua biltzen dute, gero bazkari eta afariak egiteko xahutuko dituztenak. Antzina Tolosan amaitzen zuten txanda. Han bazkaria egin eta Astearte-inauteriko dantzaldira urreratzen ziren. Bi herri horietan egiten den ospakizuna baliagarri da beste herri batzuetan egiten zena irudikatzeko.

Dena den, egun horietan egiten zen koreografia-zikloa aintzat hartzen bada, ezin da Lizartzakoa aipatu gabe utzi: Paseo Dantza, Lehenengoa, Bigarrena, Seigarrena, Ostiko Dantza, Etxe Dantza, Lau Ostiko Dantza, Makil Dantza eta Bloke Dantza Segizioko kideek interpretatzen zuten ziklo hori. Horien janzkerari dagokionez, sorbaldetako xalak, makilak eta brokelak nabarmendu behar dira: zaldidunak, kamareroak, kapitana, sarjentua eta dantzariak izaten ziren kide nagusiak.

Aipatu dantza horietako batzuk auzoetan barna egiten ziren ibilaldietako errepertorioan barneratzen zituzten. Ibilaldi horretan asto bat eraman ohi zuten, hala, eskaleek animaliari jarritako zakutoan jasotzen zituzten baserritarren opariak.

Irunen ere astoa baliatzen da dantza-taldeak etxe bakoitzaren aurrean dantza eginez San Martzial auzotik Behobia auzora egiten duten ibilaldian: Jota, Arin-arina eta Biribilketak dantzatzen dira ibilbide horretan. Bigarren talde batek Meaka auzoa zeharkatzen du. Bertan harro azaltzen dira inauterietako tradizioa mantendu dutelako, baita gerraostean ere. Hirugarren talde bat Olaberrian barna ibili ohi da.

Baina itzul gaitezen plazara, dantzaldiaren eta dantzen gune nagusira. Han dantzatzen ziren Soka Dantza edo Dantza Soka, edo Gizon Dantza ezagunak. Herri batzuetan ez zen dantza bakarra dantzatzen, bat baino gehiago baizik. Modu horretan ematen zuten arratsaldea neska-mutiko gazteek.

Sokamuturretan jende andana elkartzen zen herri ugaritan (Bergara, Tolosa, etab.). Ekitaldi horretan zezenak eta bigantxak erabiltzen ziren jaialdietako programaren barruan, eta, gaur egun, oraindik ere hainbat herritan ospatzen da ekitaldi hori. Tolosako zezen-plazan koloreak, musika eta jai-giroa nahasten dira toreatzaile nahiz zaleak jasotzeko.

Bestalde, hegaztien erabilera oso ohikoa izan da (eta da) jai-egun jakin batzuetan; hala herri nola auzotan. Ildo horretatik Oilar Jokue aipatu behar da, inauteriekin eta jaialdi nagusiekin lotura zuzena duena.

Animalia kaxa batean sartzen da, gandorra agerian duela; kaxa, era berean, plazan egindako zulo batean paratzen zen. Partaide bakoitzak, begiak zapi batez itxita, hari lepoa mozten asmatu behar zuen. Saria: oilarra. Jostagarria zen jolaserako eta gero jan egiten zen.

Dantzari dagozkiola, ezin aipatu gabe utzi folklore-taldeak, izan ere, Gipuzkoako herri askotan dantza tradizionalak mantentzearen errudun nagusiak dira, betiere, zaharrenen aholkuei jarraiki eta berreskuratutako dokumentazioa lagun. XX. mendeko hastapenean ez zen horrelakorik gertatu, izan ere, dantza-taldeak beranduago sendotu dira. Orduan egun jakin batzuetarako, hau da, Inauterietarako, osatzen ziren taldeak arduratzen ziren tradizio horietaz. Urteko beste sasoi eta jaialdi batzuekin ere gauza bera gertatu da.

Baina jarrai dezagun dantzan, pantomimarako eta umorerako parada ere ematen baitzuen. Hori da, zalantzarik gabe, Sorgin Dantzaren (edo aztiena) kasua. Dantza horren jatorria Bergaran bilatu behar da. Han fabrika bateko langileek sustatzen zuten. Gerora Oriara (Lasarte-Oria) eraman zuten dantza. Hala, Sorgin Dantza Antzuolan edo Aretxabaletan ere ikus daiteke. Azken herri horretan berezko bertsioa dute eta neska-mutilek (antzina soilik mutilek) hainbat pausu eta mugimendu egiten dituzte musikaren erritmora eta, aldi berean, kantuan aritzen dira:

"Txin, txin, txin, txin,
mahatsa heldu da gerade.

Txin, txin, txin, txin,
baiñan helduko da.

Txilibito ta andria
joan zinan jatera.

Txilibito haserretuta
Botazun lapiku.

Txin, txin, txin, txin."

Estilo jostagarri, informala eta ausarta da, modu horretan, halako giro berezia sortzen da konpartsarekin batera kalez kale ibilaldia jarraitzen dutenen artean. Antzeko zerbait gertatzen da Hernaniko Maskuri Dantzan. Gazte talde bat kalez kale ibiltzen da, bertako denda eta tabernetan sartu-irtenean, esku bat soka bati helduta eta bestean maskuria dutela, oinez kaleetan zehar dabiltzanak harrapatu nahian. Azken horiek, haien presentziaren berri izan zein ez, astindu ederra hartzen dute. Txistulariz osatutako banda batek mozorrotuta jarraitzen die dantzaren berezko melodia interpretatuz.

Zenbait dokumentutan dantza hori Azeri Dantza izenez agertzen da, baina ez du azalpen argirik. Denboraren poderioz, datu hori aintzat hartuta, 1990eko hamarkadan pertsonaia berri bat barneratu zen dantzan, buruan ustez azeri larruz egindako txapela duela, eskuan zurriagoa izanik eta musikaren erritmora mugimendu jakin batzuk interpretatuz.

Animalia eta sorginen mozorroak jaialdietako faunako irudi dira oraindik. Estandarizatu egin dira eta gero eta gehiago lantzen dira. Hala, baliagarri dira festa kolorez beztitzeko eta ez dira modaz pasatzen.

Eskualde mailan nolabaiteko garrantzia duten herri batzuetan (Donostia, Azpeitia, Hernani edo Irun) bertako inauteria eta zenbait ekitaldi berreskuratu dituzte irmo, antzina bertako atal zirenak. Hala, gaur egun, bertako osagarri dira, denboraren etenik nabaritu gabe.

Tolosaren kasua berezia da: ia ez du aldaketarik izan, ez bada ezinbesteko eguneratzeak ekarri duena. Kontuan izan behar da herri horretan ia gerraoste guztian zehar ospatu dela, "Udaberriko jai" izenaren babesean.

Inauterietan historiako beste garai batean Gipuzkoako hiriburu izan zen herrira urreratzen den edonork ikusi ahal izango du bertan egoten den giro itzela. Ekitaldi publiko eta pribatuak ospatzen dira eta mozorrotuak eta musika-konpartsak nahasten dira kaleetan barna, urtez urte bertako biztanleen bizimodu bizia arintzeko.

Karikatura modura egiten diren adierazpen eta katamalo bidez egituratzen dira errepresentazioak. Irrigarri eta neurri gabea dena ohiko bilakatzen dira hainbat egunez. Atrezzo nabarmena, baldarra, edo ohiko pertsonaia elkartzen dira eta herriko kale nagusietan zehar ibiltzen dira irudimena aske barreiatuz.

Hala ere, sormena ez da mozorroetara mugatzen. Konpartsek eta ikasle-errondailek kantatutako hitzekin, antzina eta herri askotan, urtean zehar izandako jazoerak eta pertsonaia ezagunak ekartzen ziren gogora, bai herrian gertaturikoak eta baita nazioartean jazotakoak ere.

Abestien egiletasuna anitza izaten zen eta gorde diren dokumentuetan topa daitezke horietako batzuk. Abestiak saldu eta dirua lortzen zen trukean, modu horretan, bermaturik zegoen bazkari bapoa. Herriko eskea izaten zen eta bertan elkartzen ziren herritar eta kanpotarrak.

Egile ezezagunek osatutako abestiekin batera pertsonaia ezagunek osatutako abestiak topa daitezke. Sarriegi maisua izan zen garrantzitsuenetako bat. Hark utzitako ondarea handia izan da musikari dagokionez; horrela, urtez urte haren doinuak abestu eta interpretatzen dira Donostiako jaialdi nagusietan: San Sebastian eguneko danborradan; otsaileko lehen larunbateko gauean galdaragileen konpartsan; eta otsaileko lehen igandean Iñude eta Artzaiak konpartsaren ahotsean.

Denboraren joanarekin kaleetan zehar abestiak interpretatzen zituzten konpartsak joan egin dira eta kultura exotikoak oroitzen dituzten mozorro bitxiz egindako desfileak etorri dira. Karrozak trailer kamioi bilakatu dira, bolumen gorenean jarritako musika lagun, talde koloretsu, ikusgarri eta harrigarriak garraiatzen dituztenak. Modak eragindako aldaketak dira, moda iragankor edo iraunkorrak.

Hala ere, festak hasiera ona izan dezan, ezinbestekoa da, aldez aurretik, amaiera ona eduki izana. Horrela, epealdiaren amaiera adierazteko azken dantzaldia egiten zen Garizuma aurretik. "Inauteri-ehorzketa" (Tolosa) edo "Sardina-ehorzketa" (Donostia) ziren azken agurra adierazten zutenak. Nolanahi ere, erreferente sendorik ez dagoenez, zenbait herritan panpinak erretzen dira. Hori gertatzen da Oiartzunen. Bertan Intxisua erretzen da (izaki mitologikoa).

Gipuzkoako inauteriaren indarra forman nabari da edukian baino gehiago. Debekualdi luzeak festaren etorkizuna baldintzatu du nabarmen; horrek, norgehiagoka zintzoa eta kontraste nabaria ekarri du mendietan zehar egiten diren ibilaldien eta hirigunean jantzi koloretsuz eta argi itzelez egiten diren desfileen artean.

  • AGUIRRE, Antxon. Guía de fiestas populares de Gipuzkoa. Donostia: Gipuzkoako Kutxa, 1989.
  • ARRIETA AIZPURU, Paulo. "Donostiako Ihauteriak". Dantzariak; 26. Bilbo: Euskal Dantzarien Biltzarra, 1983.
  • BARANDIARAN, Gaizka de. "Sorgiñ-dantza". Dantzariak; 47. Iruña: Euskal Dantzarien Biltzarra, 1990.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "Carnavales en Euskal Herria. Reductos arcaicos a finales del siglo XX". Nuestra tierra Euskal Herria magazine. Irun: Publicaciones Freeway, S. L., 1995.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "Ihauteriak, tradizioa eta modernitatearen artean". Aizu aldizkaria; 164. Bilbo, 1996.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. "La tradición regenerada. Breve exposición estructurada sobre las fiestas carnavalescas vascas del Invierno". Cutura Popular Vasca. Annals of foreign studies, XLII. liburukia. Kobe: Kobe City University of Foreign Studies, 1998.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier. Atzokoa gaur egunean. Inauteriak Euskal Herrian-El pasado en el presente. Los Carnavales en Euskal Herria. Basauri: Basauri 500, 2008.
  • DUEÑAS, Emilio Xabier; LARRINAGA ZUGADI, Josu. "Los carnavales vascos: restauración y revitalización de un tiempo festivo". Jentilbaratz. Cuadernos de Folklore 9. Donostia: Eusko Ikaskuntza, 2007.
  • FERNÁNDEZ DE LARRINOA, Kepa (ed.). Calendario de fiestas y danzas tradicionales en el País Vasco. Gasteiz: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia, 2003.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan. Iñauteria. El Carnaval Vasco. Donostia: Sociedad Guipuzcoana de Ediciones y Publicaciones, S. A., 1973.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan; MENDIGUREN BEREZIARTU, Xabier. Juan Garmendia Larrañagaren Hiztegi Etnografikoa. Donostia : Euskal Herriko Ikastolen Konfederazioa, 2003.
  • IRIGOIEN, Iñaki; DUEÑAS, Emilio Xabier; LARRINAGA, Josu. Ihauteriak-Carnavales. Bilbo : Euskal Museoa, 1992.
  • LARRINAGA ZUGADI, Josu. Asociaciones de mocerías en Euskal Herria. Bilbo: Ediciones Mensajero, 1988.
  • LEIZAOLA, Fermín. "Carnaval Rural". Dantzariak ; 28. Bilbo : Euskal Dantzarien Biltzarra, 1984.
  • LEKUONA'TAR Manuel. "Iñauteriak". 2. Eusko Etnografia. Idaz-Lan Guztiak. Kardaberaz Bilduma 23. Tolosa: Zabalkunderako Liburutegi Teknikoa, 1978, 91-112 or.
  • MURUA IÑURRITEGUI, Ángel. "Danza tradicional en la villa de Segura: Carnaval y otros datos". Dantzariak ; 49. Iruña : Euskal Dantzarien Biltzarra, 1991.
  • ORIAKO SORGIN DANTZAREN LAGUNAK KULTUR ELKARTEA. Oriako Sorgin-Dantza. Lasarte-Oria Udala, 1997.
  • SADA, Javier Mª. Carnavales donostiarras. "Ipar Haizea" Bilduma 38. alea. Donostia: Txertoa argitaletxea, 1991.