Euskal flautaren gaur egungo izena txistua, txirola da. Hauxek dira ohikoak. Ez dezagun ahaztu hitz horrek txistua eta listua ere esan nahi duela. Txistua bota = listua bota; txistueta = txorrotxioa; txistuki = txilibituak egiteko adarra; txistu-belar = basa oloa; txiru-liru = buruarina eta txorien kantuaren onomatopeia; eta abar. A. Donostiak herri kana batean flaiola (flabiola) hitza aipatzen du, hizkera arruntean ezagutzen ez dena, eta ez da agertzen Azkueren eta Lhanderen hiztegietan. Harritzekoa da txistulari hitza, gaur egun danbolinteroa aipatzeko hain erabilia, ez dela agertzen nahiko antzinakoak, XVI., XVII., XVIII. eta XIX. mendeetako dokumentuetan. Erabiltzen den apelatiboa beti da jular, juglar, tamborilero, tamboritero... Iztuetak txilibitua hitza erabiltzen du txistua aipatzeko, eta danboliñ danbolin-jolearentzat. Aipa dezagun Burgosen erraldoiak laguntzen duen chirola deitzen zaiola erraldoiei laguntzen dituen txilibitu joleari. [E. Olmeda, Cancionero popular de Burgos, 1903, or. 157].
Euskal txistua aipatzeko, duela gutxi "euskal txirula" aurkitzen dugu. Espainiako Diccionario Geográfico-Histórico de España izeneko lanak (326. orr.), Iztuetak (1842:2) eta idazle modernoren batek erabiltzen dute. Izen horretan akats bat dagoela uste dugu, vasca latin adjektiboa herria aipatzeko erabiltzen dela, bere zentzua "arina, hutsa" denean. A Oihenartek, Notitia utriusque Vasconiae (1638, 34-35) lanean, euskal txirulaz hitz egiten du, eta honela dio:
"Tibiarum quoque ufum iis proprium fuisse significare videtur vox Vafcae tibiae (ab eo enim quod indigenae in recto Vafco dicunt rite formatur Latinum Vafcus, ut alias dicemus). Occurrit autem haec vox apud Iul. Solinum cap. 5 Seruium in lib. XI Aeneidos et Auctorem veteris Glossarij Latino-Graeci, qui eam meletetikon aulon vertit, ideo forte, quod non tam arte quam assidua exercitatione eius tyrocinium constet: (etsi non deçunt qui ibi meliko scribendû cenfeant) tria enim tantummodo habet foramina, quibus quolibet sonitus aut moduli genus diftincte et concinne reddût qui eius artem callent. Cur auten Seruius eamdem plagiaulon vocet non aliam poffum redere rationen quam quod non recto nec tranfuerfo positu, vt caeterae tibiae, seb obliquo staret in manu tibicinis ea personantis, idque etiamnum comprobat hodiernus vfus tibiae, qui apud Vascones maxime viget, nec enim alio fere organo vtuntur in fuis choreis et saltationibus; Alia tamen mens est doctissime Salmasij quod attinet ad explicationem Vafcae tibiae, suis in Flau. Vopiscum notis et in Plinian, exercit ad cap. 5. Solini, neque ego authoritati tanti viri repugnare ausim”.
“Tibien erabilera ere berezia izan zela dirudi, Vafcae tibiae hitzak adierazten duen bezala (bertakoek Vafco forma zuzenean esaten dutelako latinezko Vafcus behar bezala eratzen baita, beste nonbait esango dugun bezala). Hitz hau Julio Solinoren lanean ere agertzen da, 5. kapituluan, Servioren Eneidako XI. liburuan eta Latin-Grezierazko Glosario zaharraren egilearenean, “meletetikon aulon” itzultzen duena, agian bere prestakuntza ez baitago trebezian, baizik eta ariketa gogorrean: (nahiz eta ez den egokia han meliko idazten dutenek aipatzea) hiru zulo baino ez baititu, eta horien bidez, arte honetan trebeak direnek edozein soinu edo modalitate mota bereizi eta era orekatuan eman dezakete. Zergatik hartzen duen Serviok flauta vafca plagiotzat, arrazoi hau baino ez du eman, ez dela zuzen edo gurutzatu jarri behar, beste txirulak bezala, baizik eta zeharka egon behar dela jotzen duen txirula-jotzailearen eskuan. Euskaldunen artean hain zabalduta (ia ez baitute beste instrumenturik erabiltzen beren dantzetan eta dantzetan) dagoen txirularen erabilera modernoak hori berresten du oraindik ere; Hala ere, Salmasius jakintsuak bestelako iritzia du flauta vafca izeneko azalpenari dagokionez. Honek Flav. Vopiscusi buruzko oharretan eta Plinioren, 5. kapituluari buruzkoa, edota Solinorenari buruzkoan, eta ez nintzateke ausartuko gizon handi horren autoritatea ukatzen”.
Nahiz eta Silio Italikok vascus hitza erabiltzen duen Euskal Herriko biztanle edo naturala aipatzeko hitz horren esanahia: "hutsa, hutsik (hutsune-noranzkoa), pisatzen ez duena, arina". Forcellinik honela dio: "Vascus, Vascus est vacuus, inanis, levis" (“Vascus, Vascus hutsa, hutsala, arina da”) (Totius Latinitatis Lexicon, 1875). Aztergai dugun gaiari dagokionez, hauxe dio:
" Vasca tibia, si Salmasium audimus in notis ad Vopisc. Carin. 19 est ea, quae meletetikos aulos in Gloss. Philo dicitur; h. e. tibiae quoddam genus curvum et obliquum soni levioris et acutioris quae praecipue tibicines inflandi artem ediscere et meditari consueverunt: a vasco sono quem edebat. Solin, 5 a med. insula arundinum ferax quae acomodatissimae sint in omnen sonum tibiarum, seu praecentorias facias, quarum locus est ad pulvinaria praecinendi seu vascas quae foraminum numeris praecentorias antecedunt; h. e. flauti a traverso, storte. Hinc Serv. ad illud Virg. II Aen. 737: Bacchi autem ideo, quia apud Veteres ludi theatrales non erant, nisi in honorem Liberi Patris. Hanc tibiam Graeci plagiaulon vocant, Latini vascam tibiam et est Dionysia cum maxime: ea Satyri utuntur. V. Plagiaulus. Nota. His placet subdere Glossariorum veterum expositiones. Glossa apud Mai., loc. cit., t. 7, p. 585. Vascum, inanem vel nugatorium. Et t. 8, p. 623. Vascus, inanis. Et p. 621. Vascus, nugax, nugatorius, nugigerulus, gerroneus, vaniloquus. In Gloss, S. Genov. scribitur ucavum, vel wascum." (252-253 orrialdeak).
Salmasio Vopisc. Carin. 19-ren oharretan entzuten badugu, tibia meletetikoa da Gloss. Philo-n; hau da soinu arinago eta zorrotzagoko tibia kurbatu eta zeihar mota bat, batez ere txirula-jotzaileek ikasi eta putz egiteko arteari buruz hausnartu ohi dutena: jaten zuen soinu hutsetik. Solin, 5 Mediterraneoko uhartetik dator, tibiaren soinu guztietara egokien dauden kanabera emankorrak, edo praecentorias faciesak, zeinen zulo kopuruan lekua praecinendiren kuxinetan edo praecentoriasen aurretik dauden ; h. e. hutsak, zeharkako txirulak, storte. Horregatik Serv. Virg. II Aen.-aren 737an. Baina Bako horregatik, Antzinakoen artean antzerki-jokorik ez zegoelako Askatasunaren Aitaren omenez izan ezik. Tibia horri greziarrek plagiaulona deitzen diote, latindarrek vasca tibia eta Dionisio da handiena: satiroek erabiltzen dute. V. Plagiaulus. Oharra. Atsegingarria da horiei aurkeztea antzinako Glosarioen erakusketak. Gloss in Mai., loc. cit., t. 7, or. 585. Vascum, hutsa edo alferrikakoa. Eta t. 8, or. 623. Vascus, hutsa. Eta or. 621. Vascus, nugax, nugatorius, nugigerulus, gerroneus, vaniloquus (Guztien esanahia arlotea). S. Genov.-en glosarioan ucavum edo wascum idazten da.
Solino aipatu dugu. Hona hemen haren testua:
"Nam illinc excidunt ad facies hominum uel deorum. Thermitanis locis insula est arundinum ferax, que accomodatissimae χin omnem sonum tibiarum siue Precentoria facias, quarum locus est ad Pulvinaria praecinendi, siue Vascas, quae foraminum numeris Praecentorias, seu Puelorias latuorias quibus".
"Izan ere, badaude gizonen edo jainkoen aurpegien itxurako zeinuak. Thermitako lekuetan kanaberaz betetako uharte bat dago, txirula guztien soinuetarako egokienak direnak, edo Precentoria aurpegiak, Pulvinaria precinendi-etn kokatzen direnak, edo Vascas-etan, Praecentoriaen aurretik doazenak zulo kopuruan, edo Puellatoriak, soinu argiagoagatik deitzen direnak..."
Orri berean, Camercioren iruzkina:
"Vascas. Sipontinus: Fortasi handiak handizkari, uel foraminum multitudine, sic nuncupans. Aduertendum Tibias interdum "ari ab usu", ut prekarioak, a sono, quem edunt, ut puellarias, nonnumque a forma, ut Vastas, saepe e materia ex qua fiunt, ut Gingrias, atque miluinas, aliquando a patria, ut Lydias, frequenter ab officio, ut. rihoria.
Sipontinusek honela dio: Vascas, agian tamainagatik edo zuloen ugaritasunagatik, horrela deitzen dira. Kontuan izan behar da tibiak batzuetan erabileragatik deitzen direla, precentorias bezala, batzuetan egiten duten soinuagatik, puellarias bezala, batzuetan formagatik, Vascas bezala, askotan eginda dauden materialetik, Gingrias bezala, eta miluinas bezala, batzuetan beren herrialdetik, Lydias bezala, maiz beren jardueragatik,...".
A. Ernout eta A. Meillet, tibias hitzean, hau irakurtzen da:
"1.o, flûte; 2.o, tibia, os de la jambe et la jambe elle-même".
"1.a txirula; 2.a, tibia, hankako hezurra edo hanka bera".
Euskaraz bada zerbait gogoratzen duena, bada belhain = genou (belauna) eta balkhain = txülüla, tibia (flûte du genou, “belaun txirula”) [ Dictionnaire étymologique / de / Langue Latine / Histoire des mots par..., 1939, eta P. Lhande, Dictionnaire vasco-français, Paris, 1926]. Lekukotasun horiek adierazten dute, gorago esan dugun moduan, euskal izen tibia ez zaiola aplikatu behar Euskal Herriko flauta popularrari berea balitz bezala. Hori horrela ulertzea Oihenarten irakurketa okerra izan zen, eta, ziur aski, ideia oker hori gehien errepikatu dutenek jarraituko dute.
Gaur egun instrumentua adierazten duen euskal termino herrikoia txistua da, flauta eta txistu, “tu egin”, “txistu egin” nahi duena. Txistukatzeari dagozkion hitz guztiak hartan oinarritzen dira. txistuki = txilibituak egiteko adarra; xulubita, txulubita = txilibitua, flauta; xilibitua = txistua, soinu akutuko flauta; xistua = listua, txistua; xistu-belhar = haurrek piccoloren antzeko soinua ateratzeko erabiltzen duten zurtoin altuko belarra; xita = norbaiten arreta erakartzeko egiten den txistua; ziztua = txilibitu handia; ziztu belahar = basa oloa; lekaxistua = hatzamarrak ahoan sartuta ateratzen den txistua; txuztua = umeek landareak erabiliz egiten duten txilibitua, eta abar. Euskalkietan: uxtü egin = txistu egin; uxtü, hustü = txilibitua; xuxtu = txistua, txistu egin. Iparraldean txirola, txürüla, txulula hitza erabiltzen da musika-tresna adierazteko, eta beti agertzen da txi-, txu- erroa. Hitz hori S. Pouvreauren lanean agertzen da: txirola = chirola = flustea, fluteau. Nahiz eta zati Iparraldekoa izan, chirola hitza Bizkaiko Eguberrietako bertsoetan agertzen da (1826), chirola txirulari edo txistuari deituz.
Erro hori xirularru = larruzko txirula hitzaren soinu-adierazle gisa ere agertzen da, musette, gaita (galiziarra? ) adierazteko; xirulika = roulade, txioa, ahots-apaingarria; txiru-liru = txoriburua eta txorien kantuaren onomatopeia; xuxurla = murmurioa; xirulikan, xirulikatuz = birak ematen dituen makila bat botatzea (burrunbaren ondorioz). Hala ere, sustrai horretatik ez datozen beste hitz batzuk ere badaude, eta esan nahi dute, adibidez, xaramela = ziburruna (gazteek landareekin egiten duten txilibitua); kopetxa = txilibitua. Albo batera jotzen den flautari zeiar-xirola deitzen zaio. Sustrai hori (txiru) ere onomatopeian sartzen da, herri-abestietan jartzen baita txorien kantuari buruz: txiruliruli... Erro horretatik eratorriak dira musikari herrikoia adierazten dutenak: txistularia, xirolaria, txulubitaria, txilibitularia, txilibistaria, txilibisteroa, etab., euskalkien edo herri bakoitzaren arabera. Beste izen bat ere erabiltzen da juglarea izendatzeko: danbolindaria, danbolin-jolea esan nahi duena.