Garai modernoko hedatze koloniala batez ere urre eta zilarra eta Ekialdeko produktuak bilatzeak gauzatu zuen, behin turkiarrek bere kontrolpean betiko bideak hartu ondoren.
Bi potentzia aitzindariak Portugal eta Gaztela izan ziren. Hain zuzen, Iberiar Penintsula zen une horretan Europako lurralderik hobekien prestatua itsasoz haraindiko hedapenari aurre egiteko.
Penintsulako bi erreinu garrantzitsuenak desberdintasunak dituzte bere hedapen ereduan, bakoitzaren bilakaera historikoaren bereiztasunengatik. Portugalek, Gaztelak baino lehen eratu eta osatu zituen bere lurrak, bigarrenak behe Erdi Aroan bere hedapena moteldu zuen larrialdi bat jasan baitzuen. Portugal eta Aragoi penintsulako hegoaldera zabaldu ziren islamiar erreinuen kontura, behin atlantiar edo Mediterraneoko itsasbazterra menperaturik ( XIV. mendean) itsasora eta merkataritzara bideratu baziren ere, Gaztelak mairuen aurka borrokatzen jarraitu zuen Amarika aurkitu zen urtea arte.
Horrela XV. menderako Portugalek itsas lanetan eta arrantzan tradizio luzea zeukan. Bere eskarmentuak Atlantikotik eta Mediterraneotik nabigatzen itsasoz haraindiko hedatzeko beharrezkoa ziren teknikak bilakatzea ahalbidetu zuen. Beste alde Lisboak, garai hartako Europako hiririk handienetakoa, Europako iparraldearekin eta Mediterraneoarekin merkataritza lotura sendoak zituen, ugariak izanik bertan merkatariak eta marinelak, bereziki Genovarrak.
Gaztelari dagokionez, bazen mendeak lurraren konkistan oinarritzen zen prozesuan batean murgilduta zegoela. Hori bai, itsasoz haraindiko hedapenaren hasieran garrantzizkoa izango da Andaluziako hego-mendebaldeko itsasbazterra populazioz, marinelez, kapitalez eta teknikaz hornitua zegoena. Sevilla, merkataritza eta itsaso kontutan aurreratua zegoen lurralde baten hiriburua zen.
Portugaleko hedapena
Portugal aitzindaria izan zen Europako hedatze kolonialean, hegoaldera joanez, Afrikarantz. Hasiera batean Islamaren aurkako gurutzadak zergatien artean garrantzizkoa bada ere, Afrikako alegiazko erreinu kristauekin (Juan Apaiza/Preste Juan) topo egin nahian eta otomandarrak gibeletik erasotu, egia da baita interes ekonomikoak ere oso kontuan hartzekoak zirela; metal bikainen urritasunari aurre egin beharra XV. mendean eta Europa eta Ekialdeen arteko merkataritza bidea oztopatzea turkiarren hedapenak.
Gurutzada ideak, Afrikako urrea eta Asiako espeziak bilatzeak eraginda eta Avistarren dinastiarekin burgesiak lortutako garrantziari esker, Enrike Nabigatzailearen (1394-1460) eskutik Portugal hedatu zen Ceutaz jabetuz 1415ean.
Islamdar munduaren aurkako borrokan duen esanahia baino haratago, Ceuta hartzea Ipar-Afrikako hirien garrantziaren testuinguruan ulertzen da, zeinetan urrea eta zituak pilatzen ziren. Sahara igarotzen zuten merkataritza bideen helmuga ziren, Mediterraneoko mundua eta urrea ekoizten zuten Afrika mendebaldea lotuz.
Enrikeek bultzatutako Afrika alderako hedapenak 1418ean gurutzada bula lortu zuen. Portugalek aipatutako kontinenteko mendebaldeko itsasbazterretik hegoaldera jarraitu zuen Sahara zeharkatzen zuen merkataritzako parte ziren urrea, bolia eta esklabuen sorburuen bila.
Hegoalderantz alderako hedapenean, Portugal Atlantikoan (Madeira konkistatzea 1419-1425¸ Azoreak 1427-1452 eta Cabo Verde esploratzea 1461-1462) eta lur lehorrean (Tangerreko hondamendia 1437ean eta Arcila eta Alcazarseguerren konkista 1461ean) zentratu zen.
1434ean Gil Eanes portugaldarrak Bojador lurmuturra (Mendebaldeko Sahara) igaro zuen, Erdi Aroko eleetan leku igaro-ezina jotzen zena, hedapenerako ezinbesteko funtsezko urratsa izan zena. Une horretatik aurrera jarraitzea geldiezina izan zen.
1444ean Cabo Verden egin ziren lehen aldiz esklabo harrapaketa zuzenak, aurreko erosketa ohituraren aurka. 1448en sortu zen Arguin irlan (Mauritania) itsasoz haraindiko lehen faktoria. 1468 eta 1473 artean Gineara, Fernando Poo, Principe eta Santo Tomera iritsi ziren.
1482ean Portugalek San Jorge da Mina (Ghana) gotorlekua ezarri zuen, Portugaleko merkataritza sendotuz Gineako Golkoan eta 1483ean Kongora iritsi zen, lehen gobernu koloniala ezarriz.
1488 Bartolomeu Dias Esperantza Oneko lurmuturrera iritsi zen (Indiara iristekoa) eta 1498ean Vasco de Gamak Ekialdetik Indiara iristeko bidea osatu zuen Kalikutera (Kozhikode, India) iritsi zenean.
Behin Asiarantz irrikako bidea lortuta, Portugal inguru haietan kokatzen hasi zen, Goa konkistatu zen 1509ean eta Ormuz eta Malaka 1515ean. Timor 1512 eta 1515 artean hartu zen, Molukak 1521 eta 1522 artean eta Macao 1554 eta 1557 artean.
Mugarri horiei esker, inperio portugaldarra sortu zen, portu estrategikoetan gotorleku eta faktoriak sortzean oinarrituta. Brasil, Portugalentzat Alvares Cabralek aurkitua 1500 urtean (hilabete batzuk lehenago Gaztelarentzat Yañez Pinzonek aurkitua ere) hasiera batean ez zen interesgarria izan, lehen kokatzeak Saõ Vicente (1532), Pernambuko (1537) edo Bahia (1549), “Brasileko makila” (pau Brasil) deritzan koloregaia ustiatuz. Geroago nekazaritza kokapenak eta ekoizpena bultzatu ziren, zehazki azukre kainabera Angolatik ekarritako esklaboen bidez landatua.
Bere nortasun aitzindaria arren, Portugaleko inperioren zati nagusia holandarren eskuetan geratu zen XVIII. mendearen erdialdean, eta mende horretan bertan holandarrak Amerikako jabetzak ere erasotu zituzten.
Portugaleko eredu koloniala
Portugaleko eredu kolonizatzailearen oinarrizko osagaia batzuk faktoria eta “ capitania de doaçao” (kapitain baten mugapea) izan ziren.
Faktoriak (feitorias) uharteetako ezarpenak dira, non gotorleku bat eraiki eta garnizio bat uzten zen. Haietatik merkataritza ordezkariek, edo faktoreek, bertakoekin tratuetan aritzen ziren eta itsasontzi portugaldarrek bere karga lehorreratzen zuten eta beste batengatik trukatzen zuten. Faktoriak ahalbidetzen zuen etengabeko merkataritza presentzia mantentzea lurra konkistatu behar gabe.
Sistema hau, batez ere Afrikako itsasbazterrean eta Indiako ozeanoan erabilia, lehenagotik ere erabili zuten veneziarrek, genovarrek eta katalanek Mediterraneoan. Hori bai, portugaldarrek Afrikan egindako merkataritzaren ezaugarria esklabu eta lehengaien truke zirtzileriak ematea da, eredu berdina izan zen nagusi Gaztelakoen merkataritza harremanetan.
Kapitainen mugapeak, Atlantiko uharteetan eta Amerikan erabilia, beste era batekoa zen. Lurralde bat kolonizatzekoan lehen gastuak partikularren kontura ziren. Horrela nobleak kolonoen garraiobidea eta jarduera ekonomikoak ordaintzen zituzten Koroak emango zizkien pribilegioen truke, heredagarria zen kapitain eta ugazaba jabea izendapena jasoz, mesede ekonomikoak eta autonomia politikoa lurraldea gobernatu eta garatzearen truke.
Espainiar hedapena
Gaztelako hedapena Portugalekoa beranduagokoa da baino lurralde gehiago hartu zituen, batez ere Amerikan. Alcaçovas-Toledoko (1479) hitzarmenak portugaldarren eskubideak Afrikan baieztatu zituen eta Gaztelako subiranotasuna Kanariar uharteekiko, itsasoz haraindiko lehen jabetzak, ez zirenak zeharo menperatuak izan 1478-1496ko tartea arte. Uharteen konkista ezinbestekoa izango da hedatze prozesuan, bai gerora bere kokapenagatik Amerikarantz bidean nahitaezko geldiune bezala bai esperimentu kolonialentzat laborategia gisa. Horrela, Kanariar uhartetan egindako saiakuntzak lotura dira Iberiar penintsulako “birkonkistako” erak eta Amerikako konkistakoekin.
Kontuan harturik jada Portugal Afrikatik hedatzen ari zela eta handik Indiara iristen saiatzen ari zela, Mendebaldetik Indiara iristeko Kolonen asmoa ondo onartu zuten Errege/gina Katolikoak.
Urte bereko urrian Kolon Guanahani (Bahametan) irlara iritsi zen eta geroago Kuba eta La Españolara (egungo Haiti eta Dominikar Errepublika) pentsatuz bere bidaia mentaz amaitu zela Indian.
Portugalek aipatutako lurrez egin zuen erreklamazioaren ondoren Errege/gina Katolikoek 1493ean “Inter caetera” bula lortu zuten Alejandro VI.engandik, Cabo Verdetik mendebaldera Espainiako itsas 100 legoara arte zegoen guztia Gaztelari ematen ziona. Geroago hauek Tordesillaseko hitzarmena izenpetzera behartua ikusi zuten bere burua, horrengatik gaztelar eta portugaldar jabegoen mugape lerroa Carbo Verdeko uhartetatik 370 lego mendebaldera kokatzen zen.
Koroak lurralde berriak jabego pertsonaltzat jo zituen, ez Gaztelako kolonia gisa, bertan Erresuman zeuden erakunde berak ezartzen saiatuz. Era honetara, eta Indiekin merkataritza antolakuntzari eta kolonizazio prozesuari eta itsasoz haraindiko lurren kudeaketari begira sortu zen Kontratazio Etxea Sevillan 1503 urtean.
Lurralde berriak gobernatzeko eta kudeatzeko Koroa aholkatzeko erakunde modura Indietako Batzordea sortu zen 1511, Indietako Errege Kontseilu Gorena deitzera igaroko dena. Kontseiluak funtzionario nagusienak izendatzen zituen, ontzidiak eta espedizioak antolatzen zituen, merkataritza eta Indietako finantzak antolatzen zituen.
Kolonen hurrengo bidaietan (4 guztira) uharte berrien Dominika eta Antilletako beste batzuen aurkikuntza ahalbidetu zuten, Jamaika eta Trinidad), 1498ean Orinokoren ibai ahora iritsiz. 1502ean egun Honduras, Nikaragua, Costa Rica eta Panama direnen itsasbazterrak inguratu zituen. Kolonek bidai hauek egiten zituen bitartean beste bidaldiak antolatu ziren: Ojeda eta Americo Vespuccio Venezuela eta Guaianan, edo Yañez Pinzon Brasilen (1500), aurkiturako lurrak kontinente berritzat hartzen zirelarik jada.
La Española uhartetik hurrengo urteetan egingo zen Karibeko kolonizazioa prestatu zen, Puerto Rico (1508), Jamaika (1509) edo Kuba (1511) izanik gune nagusienak. Kubak balio izan zuen geroago kontinentera jauzi egiteko oholtza gisa.
Panamako konkista lehenengoa izango da kontinente berrian Vasco Nuñez de Balboak egina, zeinek 1513an Ozeano Barea aurkitu zuen, ekialdeko Indietara iristea ahalbidetuko zuen itsaso berri honetara igarobide bat topatzeko lehia hasi zelarik.
Hedapen kontinentalak hasiera batean ondasun materialak zituzten lurretan jarri zuen arreta eta herri egonkorrak kokatuta zeudenetan, interes gutxi adieraziz beste lurraldetan.
Espainiar konkistatzaileek erabilitako sistema “errelebo geltoki” erako izan zen, hau da, konkista berri bakoitza geroago landugabeko lurrak hartzeko eragiketa gunea bihurtzen zen. Boteretsuen talde batek aipatutako lurrak eskuratzea proposatzen zuen, eta bertako gobernadoreak egitasmoa onartu behar zuen, eta berau antolatzen lagundu, bere interesek bultzatuta. Behin okupazioa arrakastez egin ondoren, bidaldiko buruzagia koroari zuzentzen zitzaion norengandik banatutako gobernu gunea lortzen zuen.
Bestalde, espedizio erak, zeregin elkartzean oinarritzen ziren, elkarkide nagusien aberastea zelarik helburua. Zeregina “encomienda” buru boteretsuak osatzen zuten, gastuak, abereak eta armak, bere kontura ordaindu behar zuten espedizioaren zatirik handiena osatzen zuten gizonen buru zirelarik, hauek ez zuten inolako soldatarik jasotzen (horrengatik, bidaldietako gizonek ez zuten gustukoa bere burua soldadu deitzea, horri gehitu behar zaio ehuneko oso txikia zela inolako eskarmentu militarra zutenak), aberastasunen banaketa eta laster aberastearen itxaropenez borrokatzen zuten.
Horrela 1519 eta 1522 artean Hernan Cortesek Mexiko menperatu zuen, eta Guatemala eta Honduras 1522 eta 1524 artean menperatuak izan ziren Alvarado eta Oliden eskutik hurrenez-hurren, Espainia Berriko Erregeordetza sortzen zelarik. Pizarrok gauza bera egin zuen Perurekin, nondik menperatu ziren egungo Ekuador eta Txile. Geroago Kolonbia (1536-1538) menperatu zen Granada Berriko Erregeordetza sortzen zelarik.
Ospea eta aberastasun berrien bilatzeak Hernando del Sotoren esplorazioetako bidea eman zuten 1539 eta 1542 artean egungo Estatu Batuen lurraldetan (Georgia, Alabama, Mississipi, Arkansas, Hego eta Ipar Carolina, Tennesse eta Oklahoma) eta Vazquez de Coronadorenak 1541ean (Arizona, Mexiko Berria, Texas, Oklahoma eta Kansas). Beste konkista batzuk, adibide Florida, Kalifornia edo egungo Argentina edo Uruguaik ez zuten hasiera batean halako interesik sortu.
Kontinente berriaren konkistaz gain, Espainia oraindik ekialdeko Indietako bidearen bila zebilen. Magallanes-Elkanoren lur-ingurabide bidaiak 1522 urtean espainiarrak Asiara iristea ekarri zuen ondorioz, portugaldarrekin topo eginez eta bien arte Zaragozako ituna (1529) izenpetu behar izan zen banaketa lerro berri ezartzea izan zuena ondorio, oraingoan Moluketatik ekialdera, longitudeko 17. graduan. Hitzarmena ez zen nahikoa izan Legazpik Filipinak konkistatzeko, berez Portugalen eremuan.
Espainiako eredu koloniala
Konkistaren Karibeko unean lur berrian ustiatze bi eredu desberdin mantendu ziren. Alde batetik Kolonek, bere ingurukoak, Kokora berak eta Andaluziako marinel askok, Genova-Portugaleko itsas merkataritza eta ustiapen ereduarekin zuten lotura eta, gotorleku eta faktoria sistemaren erabilera zuten buruan. Eredu honen aurka espainiar kolono eta konkistatzaile gehienak, menperatze osoko ohiturari atxikituak, espainiar eredua nahiago zuten, bertan kokatu eta gobernu iraunkorra.
Testuinguru honetan zenbait pertsona, beraien artean Kolon, saiatu ziren edozein enpresa interesgarria bultzatzen eta erdiesten arreta lehenbailehen etekinak ateratzean jarriz, urrea lortzea zelarik. Hala ere, Afrikan hau merkataritzaren bidez lor bazitekeen Kariben erauzte -lanak egin behar ziren, zeinetako, eta enkomienda zela medio, bertako eskulana erabili zen.
Konkista, indioen esklabutza eta enkomienda izango dira antzinako enkomienda-buru batek , Fray Bartolomé de las Casas, gehien gaitzetsiko dituena.
1500ean Kolon gaizki gobernatzeaz salatua, kargutik kendu eta atxilotua izan zelarik Mediterraneoko ohiturako faktoria eredua garatzeko saiakerak iberiar ohiturako erabateko konkistari bidea eman zion.
Karibeko urre hobiak arrontean ustiatuak izan ziren, aberastasun ugari emanez, baino jada 1515 urte inguruan agortuak ziruditen eta bertako populazioa biziki urritua zen. Ondorioz Karibeko ekonomia azukre kainabera ekoiztera bideratu zen eta lan horretarako afrikar esklaboak ekartzen hasi ziren.
Ondorengo kontinenteko lurren konkista hainbat eragilek bultzatua izan zen. Alde batetik espainiar zoritxarrekoenen artean itxaropen ezak sortu zuen haserre eta lehia. Beste aldetik, lehen europarrek ekarritako gaitzen eraginez bertako laneskuaren izugarrizko beherapenak, kolonoak bultzatu zituen lur berriak biltzera, diru iturri nagusienak ziren metal bitxiak, urrea eta zilarra, zituztenak.
Enkomienda da aro modernoko espainiar kolonizazioko erakunde bereizgarriena. Tokiko botereak kontrolatuz bertakoen lana eta ekoizpena eskuratzeko saiakera da. Sistema hau Karibeko konkista egin bezain pronto hasi zen, non indio “banaketak” egin ziren, zeintzuk lurren jabetza mantentzen duten. Kazike indigenak, ordea, arduratuko dira enkomienda buruen onerako bertakoen lana bideratzeaz.
Hedapen ingelesa
Enrike VII.en gobernupean, Kolonek mendebalderantz bidea bat bazegoela ziurtatu ondoren, Ingalaterrak Ipar Atlantikotik Asiara iristea lortu nahi izan zuen Giovanni Cabotorekin 1497 eta 1498ean Eskozia Berria (Kanada) esploratuz. XVI. mendearen hasieran inguruan kokatzen dira lehen arrantza-lekuak.
Ingalaterrako itsasontzi gaitasuna etengabe hobetzen ari zen mendean, Isabel I.en erregetza arte ez da emango itsasoz haraindiko benetako hedapena.
1576-78ean Martin Frobisher, ipar-mendebaletik Asiako pasabidea topatu nahian Groenlandiaraino iritsi zen.
1578-80ean Francis Drake mundua inguratu zuen, Kalifornian lehorreratuz.
1585 eta 1587 urteen artean John Davisek ipar-mendebaldeko pasabidea topatu nahian hiru bidai egin zituen, Groenlandia, Baffin eta Labradorri buruz aski informazioa lortuz.
1583an Humphrey Gilbertek Ternuako kokalekua sortu zuen Koroara erantsiz eta 1587ean Walter Raleigh gauza bera egiten du Virginian, naiz eta biek sortutako kokalekuak utziak izan behar zuten.
Iparramerikan lehen kokaleku finkoa ez da sortuko 1607a arte eta lehen finkatze gune ingelesak Elkarte pribatuak bultzatuak izango dira.
1607ean Jamestown (Virginia) sortzen da, Londresko Elkartearen babespean, zeinek topatu zuen aberastun iturri bakarra tabako laborantza izan zen.
1620ean Mayflower ontziaren bidai ospetsuan Plymouth Berria (Massachusetts) sortuko da, Ingalaterra Berriko Elkartearen babespean.
1630 eta 1642 Conneticut, Rhode Island, Maryland eta Carolina izan ziren hurrengoak. Ezartze berri hauez gainera, hedapen ingelesa Iparraldeko Amerikan XVII. mendean holandarrek ( New York, 1664) eta frantsesek XVIII.ean (Kanada, Eskozia Berria, Ohio eta Mississippiren zati bat) menperatutako lurraldeen kontura egin zen.
Hegoalderago , XVI. mendearen amaieratik Ingalaterra espainiar jabetzak eta ontzidiak bere aberastasunekin arpilatzen saiatu zen. XVII. mende arte Kariben bere egotea ez da finkatuko, Bermuda (1612), Barbados (1624), Jamaika (1655) Bahamak (1718) irlak menperatzearekin. Tropikoko kolonia hauek Ingalaterrarentzat interes handikoak izango dira bere merkataritza balioengatik.
Ingelesen presentzia Asian dagokionez, 1600ean Ekialdeko Indietako Elkartea sortzearekin hasi zen eratzen, zeinen lehen kokaleku Indian Surat (1613) izan zen. Geroztik ingelesen presentzia zonaldean ugaritzen joan zen, 1639ean Madras gotorlekua sortuz edo Mumbai bere eskuetara igaro zelarik 1668ean.
Elkartearen hedapen politikak liskar armatuak eragin zituen eta Kalkutaz jabetzea 1696ean. Mongoliar Inperioaren (1712-1754) beherapenaren ondoren eta Bengala menperatu ondoren 1757ean, Indiako okupatze britaniarra hasten da.
Presentzia ingelesa Australian eta Zeelanda Berrian XVIII. mendeko bigarren zatian James Cooken esplorazio bidai garrantzitsuekin hasi zen. 1778ean Sidneyko presondegi kolonia sortzeak eta 1788ean Hegoaldeko Gales Berria kolonia sortzeak markatzen du Australiako kolonizazioaren hasiera eta 1820 geroztik lehen kolonizatzaileak iristen dira Zeelanda Berrira.
Hedapen holandarra
Bere independentzia lortu baino lehen, holandar ontziak espeziak eramaten zituzten Lisboatik gainontzeko Europara. Hala ere, 1580 inguruan, Felipe II.en aurka altxa ondoren, data horretan Portugaleko tronua hartu zuena, ezin izan zuten horretan jarraitu, beraz zuzenean Indiara joateko era bilatu zuten.
1595-97 artean holandar ontzidi bat Java eta Bali uharteetara iritxi zen, piperbeltzez beteta itzuli zelarik. Une horretatik eta 1602 arte ontzidi ugari Asiara itzultzen dira.
1602ean Ekialdeko Indietako Elkarte Batua sortu zen, hainbat elkarte holandarren batasuna monopolio pribatu bat osatuz. Elkarteak Java eta Moluketan faktoriak ezartzen joan zen eta zonaldeko egoitza sortu zuen, Batavia (1619). Ekialdeko Indietako Elkartea pixkanaka hedatzen jarraitu zuen XVII. mendearen zehar, portugaldar, espainiar eta ingelesen kontura, Persiar Golkoan (Ormuz, 1623) eta Formosan faktoriak ezarriz eta Malakaz jabetuz 1641ean eta Zeilan data berean, Java eta Molukak bere menpe eduki arte mendean zehar.
Holandarren presentzia Asian 1642 eta 1643artean europarrentzat Tasmania eta Zeelanda berria aurkitzeko bezain sendoa zen, baita ere Japoniarrekin merkataritzan aritzeko ere (Deshima uhartexka).
Elkarte honek baita ere kokalekuak ezarri zituen Santa Elena (1633) eta Maurizion (1638) (geroago frantsesen eta ingelesen esku galdu zituenak) baita ere Kaapstad (Lurmuturreko Hiria) (1652), etsaien ontzidiak saihestuz Ekialdeko Indietara iristea ahalbidetu zuena.
Ekialdeko bidetik Asiarekin harremanetan jarri nahi izateaz gain ipar-mendebaldeko pasabidea bilatzeko Henry Hudsonren bidaia (1609) babestu zuen, Iparramerikako esplorazioen ondorioz Holanda Berria sortuko da Hudson ibaiaren bokalean.
1614 eta 1617ean artean Cabo Verden Gorée irla menperatu zen eta Guianako kokatzeak hasi ziren (Essequiboren bokalean).
1621ean Mendebaldeko Indietako Elkartea sortu zen, Holanda Berria eta Essequiboz arduratu zena Amerikan eta Gorée, Afrikan. Elkarte honek, porrot egin zuten, Brasilen aurkako hainbat erasoaldi bultzatu zituen, eta Iparramerikan Amsterdam Berriaren (New Yok) sorkuntza da aipagarriena, 1625ean.
Geroago arrakasta izan zuen Brasilen Pernambuco menperatuz 1630ean, baino portugaldar kolonizatzaileen altxamenduak Brasilen zituzten jabegoak gal arazi zien 1654rako.
Gainera, 1634ean Espainiari Venezuelaren aurreko zenbait irla kendu zizkion (Aruba, Curaçao, Bonaire) eta geroago beste hainbeste Antilla Txikietan, bere presentziak lurraldean 1667ean Suriman menperatzearekin burutu zelarik.
Hedapen frantziarra
Frantziako abentura koloniala Francisco I.ekin hasi zen, zeinek hainbat bidai babestu zituen ipar-mendebaldeko pasabidea topatzeko helburuarekin. Horrela 1524ean Giovanni Verrazzano Floridaren iparraldea, Eskozia Berria eta Ternua artean itsasoz ibili zen, eta Jacques Cartierrek San Lorentzo ibaian gora egin zuen eta Montrealaino iritsi zen 1534 eta 1542en arte. Garai hartan hasi zen da frantziarren presentzia bertako arrantza lekuetan.
Brasilen (1555-1560) eta Floridan (1562-1565) finkatzeko saiakerak porrot egin ondoren, ez da izango XVII. mende arte lehen kokatzeak egingo direla kontinente berrian. Horrela 1605ean Port-Royal sortu zen Akadian eta 1608ean Quebec San Lorentzo ibaian.
Lurralde hauei Frantzia Berria deitu zitzaien eta larru salmentan nabarmendu ziren. 1627ean Frantzia Berriko Elkartea sortu zen hauen ustiapenerako.
Frantziar presentzia lurraldean orduan eta handiago izan zen, Montreal sortzea 1642an edo Illinoisera iristea 1667ean direlarik mugarriak. 1682ean La Sallek Mississippi ibairen barrena ibili zen eta zonaldearen jabegoa hartu zuen Louisiana deitu zuelarik.
Baino Frantziak kontinentearen gainerakoaz ere interesa agertu zuen, 1624ean Guaianan kokatzen hasi zen, 1627ean San Cristobal uhartean, eta 1635tik aurrera Guadalupe, Martinika, Dominika, Granada, Tobago eta Santa Lucia erantsi zituztelarik. XVIII. mendeko bigarren zatian La Españolako kokatze frantsesak eragin zuten lurralde honetako mendebaldea (Haiti) frantziarren eskuetan geratzea. Karibeko jabegoak azukrea landatzeko erabili ziren langile esklaboaren bidez.
Afrikan eta Asian presentzia urriagoa izan zen. 1624 geroztik kokatzeak gertatu ziren Senegalen, Indiako ozeanoan 1638ean Borbon irla hartu zen eta 1642ean Madagaskarren bazeuden kokatzeak. Jada 1667ean lehen kokatzea Indian (Surat) lortu zen, horri beste batzuk gehitu zitzaizkion geroago hala nola Pondichery (1674) eta Chandernagor (1689) Mahéz gain (Sheychelles, 1742).
Hala ere Utrechteko hitzarmenaren ondorioz (1713) Frantziak, Akadia, Ternua eta Hudson badiak galdu zituen. Geroago Kanada galdu zuen 1763ean eta data beretan laga ondoren, Louisiana saldu zuen 1803ean. XVIII. mendean, esplorazio bidai nagusien garaia Itsaso Barean barrena, hainbat uharte hartu ziren, adibide Tahiti (1768).