Ermandadeak, Font Rius-en arabera, Iberiar Erdi Aroko udalerrien batasun edo federazioak izan ziren, batzuetan nobleziarekin batera, batzuetan hura gabe, interes orokorreko helburuak lortzeko, batez ere ordena publikoa eta segurtasuna bermatzeko, baita jaun feudalen irainen eta botere publikoaren nahien aurkako defentsa erkidea ere. XII. mendeko kontzejuen edo udalerrien ermandadeak Gaztela eta Leongo lurraldeetan agertu ziren. Hasieran, kontzejuen ekimenez sortu ziren ermandadeak, eta erregeek onartu zituzten. Hala ere, haiek errezelo pixka bat izan zuten haien aurrean, kasu jakin batzuetan eragiten zuten jarduera asaldatzailearen ondorioz, erregeen aurka ere agertu ziren. 1370ean, errege legedi batek onartu eta arautu zituen polizia-ermandade horiek, oro har. Eta XV. mendean, monarkek berek bultzatu zuten kontzejuen sarrera ermandade handietan.
Erdi Aroko lehen ermandadeak aldi baterakoak ziren, eta behar jakin bati aurre egiteko eratzen ziren; horietan kontzeju talde txiki bat sartzen zen (Escalona eta Segovia, Escalona eta Ávila, Toledo eta Talavera, XIII. mende hasieran). Edo herri bateko edo desberdinetako kontzejuak, batzuetan nobleziarekin batera. (Galiziako kontzejuak eta noblezia; León eta Gaztela, 1282an; Galiziako eta Leongo kontzejuak, alde batetik, eta Gaztelakoak, bestetik, 1295ean, eta abar).
Erregeen adingabetasunengatik eta gerra zibilen ondorioz, Gaztelako Erresumak XIII. mendetik XV. mendera bitartean izan zituen egoera zailek botere publikoan ahulezia ekarri zuten eta ermandadeen garapena bultzatu zuten. Horien artean ezagunenak Toledo eta Segoviakoak izan ziren. Lehenbizikoa, Toledok, Talaverak eta Villarrealek osatua, lurralde horietako erlezain-talde batean oinarritu zen bidelapurrei esesteko. Hasieran aldi baterakoa zen, baina 1312an behin betiko izatera pasatu zen. Ermandade hori Ermandadeko hiru alkatek zuzentzen zuten —bat kide bakoitzeko—, eta haren agindupean zeuden eskuadra-mutilak. Alkate horiek oso prozedura azkarrak egiten zituzten. Toledoko ermandadeak XVIII. mendera arte iraun zuen. Segoviako ermandadeari dagokionez, Enrike IV.aren garaian sortu zen, eta errege horrek bultzatu zituen kontzeju batzuk bertan sar zitezen. Gero eta handiagoa zen bidelapurreria desagerraraztea zuen helburu. 1473an Ordenantza batzuk egin ziren, eta bertan aipatzen ziren ermandadeari zegozkion kasuak, hala nola, biraoak, diru faltsukeria, lapurretak herrixketan eta horietatik kanpo, nahita egindako erreketak, bortxaketak, herrietatik kanpoko hilketak eta antzeko delituak.
Font Riusen arabera, Gaztelako ermandade hauek baino garrantzi handiagoa izan zuen Hermandad de las marismas del Cantábrico (“Kantauri itsasoko kostaldeko Ermandadea”) izenekoak. XIII. mendearen amaieran sortu zen, eta bertan parte hartu zuten Castro Urdialesek, Santanderrek, Laredok, Bermeok, Getariak, Donostiak, Hondarribiak eta Gasteizek. Fernando IV.aren tutoreek ordaintzetik salbuetsita zeuden hiribildu horiei zerga bat ezarri nahi izan zieten. Horren ondorioz, 1296an, aipatutako hiribilduak Castron bildu ziren, Hermandad de la marina de Castilla con Vitoria (“Gasteizekin batera Gaztelako itsasaldearen Ermandadea”) izeneko ermandadea eratu zuten. Ermandade horrek, Gaztelaren aurka, bere foruen eta pribilegioen defentsan izandako jarrera matxinakorra, erresumarekiko jarrera independentea areagotu egin zen hurrengo urteetan, Frantziarekin eta Ingalaterrarekin izandako harreman zuzenetan gauzatua, Ermandadeak mezulariak bidaltzen zituen, adiskide-hitzarmenak sinatzen zituen, …. XV. mendetik aurrera, Kantauriko Ermandadearen sendotasunak krisi bat izan zuen, eta behin betiko kolpe bat jasan zuen Errege-erregina Katolikoek beraien mende jarri zutenean.
Euskal Herrian eta Gaskonian ermandadeak udalerrien batasun gisa ere agertu ziren. Lurralde bakoitzak ermandade bakarra eratu zuen... Baina hori guztia aztertuko dugu jarraian.
---
Jatorrizko testua: Ricardo Gómez Rivero
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua