Ermandadea Bizkaian. Bizkaitarrek ermandade bat osatu zuten gaizkileak zigortzeko. 1320an Martiartuk eta zamudiotarrek, haren seme nagusia azpikeriak erabiliz hil zutelako, Diego Pérez Leguizamonekoen seme-alabak erre zituztenean Ermandadeko alkateak aipatu ziren. Bizkaiak zigor koadernoa egin zuen. Iturrizak ondo dioenez, ez dakigu noiz eratu zen lehen ermandade hori, baina 1329an Maria Diaz Harokok, Bizkaiko Andreak, ermandadeko alkateei errudun ziren ahaide nagusiak hilarazteko agindu zien. Ezbairik gabe, Iturrizaren arabera, XIII. mendean ezarri behar zen, Fernando III.ak 1245ean, Toledo, Talavera eta Ciudad Real eskualdeetako mendi eta despopulatuetan hiltzen eta lapurtzen zituzten gaizkileak jazartzeko sortu zuenari edo 1282an Antso Infanteak, goi elizgizonak eta Gaztelako, Leongo eta Galiziako goi mailako nobleek Alfontso Jakitunak eginiko gehiegikeriei aurre egiteko sortutakoari jarraituz. Jaurerriak, 1342ko ekainaren 22an, Gernikako Batzar Nagusian bilduta, zenbait kapitulu onetsi zituen, batez ere delitugileak zigortzeko. Kapitulu horiekin ez zen lortu nahi zen bake publikoa. Eta, 1376an, Jaurerrian hainbeste gaizkile zegoela ikusita, kapareek eta baserritarrek Joan infanteari erremedioa emateko eskatu zioten. Horretarako, Joan Hurtado Mendozako, bere prestamero nagusiari (erregearen ordezkaria Jaurerrian korregidoreak sortu aurretik), Jaurerriko herri eta tokietako kontzejuei, alkateei eta hiribilduetako nagusiei aipatutako gaizkileei gaiztakeriarik eta elikagaiak lapurtzerik ez onartzeko agindu zien. Konponbide hori ez zen aski izan, gero eta gaizkile gehiago baitzeuden. Hori dela eta, Jaurerriak, 1394 urte hasieran, ordezkariak bidali zizkion Enrike III.ari, eta eskari bat aurkeztu zioten, gaizkileek egiten zituzten "maleficios y muchas guisas" ("maltzurkeria eta nahikeria asko") egiten baitzituzten, eta, asko saiatu arren, ez baitziren zentzatzen. Erregeak, urte hartako otsailean, baimena eman zuen Jaurerriak ermandade "buena et combenible" ("ona et komenigarria") bat antolatzeko eta araudi bat idazteko. Koaderno horretan, gaizkileak epaitzeko beharrezko kapituluak sartu ziren.
Bizkaitarrak Gernikako arbolaren azpian bildu ziren, eta Gonzalo Moro korrejidorearekin batera, bigarren Ermandadea prestatu eta sortu zuten. Koadernoak 55 kapitulu zituen, gaizkileengandik babesteko eta egiten zituzten delituen arabera zigor kapitalekin zigortzeko. Koaderno hau Enrique III.ak berretsi zuen. Hala ere, erregeak, onartu aurretik, Gonzalo Moro doktoreari agindu zion Gernikan Batzar Nagusirako deia eginez bizkaitarrei galdetzeko ea ermandadeko kapituluren bat foruen aurkakoa ote zen. Gonzalo Morok bete zuen, eta Batzarra bildu ondoren, bizkaitar guztiek ermandadeko ataletako bat ere ez zela foruen aurkakoa adierazi zuten. Garai berean, Gonzalo Morok beste ordenantza batzuk Enkarterriko ermandadeari ere eman zizkion. 1394an ere, Castro Urdialesek eta beste herri batzuek Ermandadearekin bat egin zuten.
Labayruk honako galdera hau egin zuen: Nork izan zezakeen zalantzarik halako desio eta borondate onez eratu eta onartutako elkarte boteretsu hori ez zela eraginkorra izango? Labayruk berak Ermandadeak ez zituela lortu nahi ziren emaitzak erantzun zuen. Horrela, erakunde honek ezin izan zuen garaiko basakeria zapuztu, batez ere leinuen arteko borrokaren bakegintzan esku hartu behar zenean. Ermandadea mespretxatzen zuten ahaide nagusi matxinatuak erbesteratu egiten ziren. Aipagarriak dira, besteak beste, Juan de la Guerra eta Martín Legizamongo bilbotarrak, Enrique III.aren erregealdian, Tarifaren setiora bidaliak izan zirenak; Gonzalo Gómez Butroeko, Diego Hurtado Mendozako almiranteak Portugalgo gerrara eraman zuena. Gerra berera, Otsoa Ortiz Arteagako hiltzeagatik, Juan Iñiguez Errekaortuko, Iñigo Sánchez, Antso Gartzea Cardo de Muñatones eta beste batzuk gerra berera bidaliak izan ziren. Erregealdi berean, Portugalera Antso de la Sierra, Martín Pérez Pobeñako, Pedro Estantado, Sánchez Viejo eta Pedro San Lorenzo, denak Enkarterriko bizilagunak, bidaliak izan ziren. 1450ean, Napoliko gerran, Muskizko alderdikeriengatik erbesteratuetako sei hil ziren. Gerra horretan bertan, besteak beste, bandoen arteko borrokan egindako hilketengatik Juan de Villela eta Pedro de la Hoya konfinatuak izan ziren.
1415ean, Bizkaiko Ermandadeak uko egin zion Gonzalo Moro korrejidoreak Asturiasko portuetarako garia ontziratzeari, egintza hori foruen aurkakotzat jotzen baitzuen. Bizkaiko zaldun nagusiak Korrejidorearekin bat eginik ermandadeari eraso egin zioten. Korrejidorearen ondoan zeudenen artean Mungian izandako istiluengatik Gortean erbesteratuta zegoen Joan Abendaño agertu zen. Urte hartako azaroaren 15ean, ostirala, Ermandadeari eraso egin zioten Erandion, eta Lope Gartzea Salazarrek idatzi zuenez "e allí morieron Martín Ortis de Martiartu, e un alcalde de Busturia, e otros que morieron en el alcance, e otros que se afigaron(?) en el pasage de Luchana, que fueron todos fasta sesenta omes" ("eta han Martín Ortis Martiartuko, eta Busturiako alkate bat eta jazarpenean beste batzuk hil ziren, eta Lutxanako ibian ito(?) ziren beste batzuk, denetara hirurogei gizon"). Erregeak Joan Abendañoko saritu zuen Urbinako gidarekin (larre sarearekin). 1417an, Antso López Marquinakok eta Otxoa Landaburukok egindako gehiegikerien ondorioz, Alfonso Fernández de León ermandadeko alkateak lepoa moztu zien Bilbon. Zenbait etxe gotor eraitsi ziren, bertan kotatuak eta leinukoak babesten zirelako.
Horregatik guztiagatik, Iturrizak dioenez, Ermandadea hirugarren aldizberritu zen, Joan II.ak 1439ko abuztuaren 3an emandako zenbait Errege-aginduren bidez. Valladoliden, 1449ko abuztuaren 3an emandako Errege-aginduaren bidez, errepublikaren bakea eta sosegua lortzeko, herriak eskandaluetatik, matxinadetatik eta altxamenduetatik aldentzeko eta hiribilduak eta herrialdeak defendatzeko Ermandadea eratzeko agindu zen, eta bat egiten zutenen artean elkarri laguntzeko. Horretarako, Santiago Estuñigako eta Antso Londoñoko mariskalak izendatu ziren, eta Bizkaiko prestamero nagusiari eta Iñigo Lopitz Estuñigako, Antso Leibako eta Lope de Rojas bidali zituzten zeregin horretan lehenengoei laguntzeko. Iturrizak dio ez dakiela zenbat lege eta kapitulu zituen Ermandade berri horrek. Errege agindu hau Bizkaiko Jaurerriari, Gipuzkoako lurralde eta merindadeari, lurralde horretako eta Gasteizko eta Urduñako hirien ermandadeei, Arabako lurralde osoarekin batera, eta Balmasedako eta Menako lurraldeko hiribilduei (honetan Fríaseko lurraldea, Pancorbo, Miranda de Ebro, Santo Domingo de la Calzada hiribilduak eta Errioxako merindadea sartu ziren) zuzenduta zegoen.
Labairuk adierazten duenez, gaizkileak jazartzeko eta bakea gordetzeko Bizkaia zuzentzen zuen Ermandadea 1479an amaitzen zenez, Errege-erregina Katolikoak onartutako Ermandade berri bat sortu zen. Horretarako, Bilboko Korrejidoreari, Rui González de la Pueblari, Ermandadearen eremua zabaltzeko agindua eman zitzaion. Ekainaren 23an, Trujillotik, Errege-erregina Katolikoek aipatutako korregidoreari hirietan eta hiribilduetan justizia egiteko, boterea zuten guztiei aginte makilak hartzeko eta Jaurerriari korregidorearekin elkartzeko Ermandadeak gai honen inguruan zuen egitekoaren inguruan egin beharrekoa erabakitzeko. Egun berean, Isabel erreginak beste agindu bat eman zien lur lauko, hiriko eta hiribilduetako kontzejuei, epaileei, zinegotziei, prestameroei, probestuei, kapareei eta ordezkariei eta kapareei. Bertan Jaurerriari Ermandadearen iraupena luzatzeko eta Korregidorearekin bildutan zuzendu behar zuen Ermandade berria eratzeko baimena ematen zen.