Eskultoreak

Agirre Alvarez de Arcaya, Jose Gabriel

Eskultore arabarra. Gasteizen jaio zen 1928ko apirilaren 25ean eta hiri berean zendu 1988ko abuztuaren erdialdera.

Eskulturgintza da hura berez definitzen duena, dena den, aurrez marrazkigintzan eta pinturan aritu zen.Juan Jose Urraca akuarelistarekin batera, Casino Artista Vitoriano elkarteko pintoreen arteko gazteena izan zen (1945-1948). Arte eta Ofizioen Eskolan Mariano Basterra izan zuen irakasle. Pintura arloko erakusketa kolektibo askotan parte hartu zuen: besteak beste, 1946an Kutxa Munizipalak antolatutako Arabako Artista Afizionatuen III. Erakusketan, 1950ean Mendoza Galeriako Lehen Erakusketa Fantasman eta, 1952an Espainiako Artisten Baionako III. Aretoan.

Pintore modura paleta kromatikoa eta espresioa bultzatzea izan zen bere kezka nagusia. Kolore indartsuak erabiliz hainbat erretratu egin zituen eta paisaiak nahiz landa-giroko konposizioak egitean nahieran pintatu zuen. Zuhaitz eta naturaren artean irudi oso eskematikoak txertatzen zituen. Berrogeita hamarreko hamarkadaren erdialdera pintura alde batera uztea erabaki zuen. Esperimentaltzat jo zuen arlo horretan egindako lana, estudiokotzat. Ez zuen erosotasunik aurkitzen adierazpide horretan. Hala ere, marrazketarako grina mantendu zuen.

Bere burua aurkitzeko aro batean barneratu zen. Sasoi horretan Arantzazuko Basilikan lan egiten zuten artisten ekarpen eta lorpen estetikoak behatu zituen. Orduan eskulturgintzan murgildu zen eta heriotzara arte ez zen arlo horretatik atera. Egurra da (haritza, pagoa, gaztainondoa, intxaurrondoa, ...) bere material kuttunena. Material hori oso ongi ezagutzen zuen, izan ere, Bendañako jauregian bere familiak zuen aroztegian lanean aritu zen. Eta baita naturarekiko zaletasunagatik eta euskal geografian zehar egin zituen ibilaldi luzeengatik ere. Ibilbide horietan gune kuttun bat antzematen da: Arabako Mendiak, Maeztu ingurunea eta haren alboko herrixkak.

Bere prestakuntza teorikoa autodidakta izan bazen ere, arteko liburuak eta euskal kulturari buruzko saiakera ugari irentsi zituen. Historiaurrearekin lortutako orok erakartzen zuen. Aztarnategi eta haitzuloak bisitatu zituen eta ikastaro eta indusketak egin zituen Arkeologiako Arabako Institutuko talde batekin, Espeleologia Taldearekin, Aranzadiko Zientzietako Taldearekin eta Manuel Iradier Txangolarien Natura Zientzietako Sekzioarekin. Bere hitzetan

"antzinako zibilizazioan forma puruak (Santimamiñe, Ventalaperra, Ekain, Altamira) eta harkaitz eta landareetako forma naturalak ezagutzeak, beste adierazpide batzuk erabiltzera bultzatzen naute, orain arte erabili ditudanetatik ezberdinak";

(itzulpen moldatua gaztelaniatik).

Josetxu Aguirrek gurtzako irudien esparruan eman zituen eskultura arloko lehen urratsak. 1960. urtea zen. Orduan gurutziltzatze bat egin zuen San Ignazio parrokiarako. Haren ostean, berehala, hainbat eskaera jaso zituen, besteak beste, Leintz-Gatzagan, Sabandon eta Estibalizko santutegi erromanikoan paratzekoak. Erlijio arloko ikonografia, gurutzeen eta Andre Mariaren irudiak. Oso jite espresionista nabari zen, non forma tradizionalekin lotutako erreferentzia oro baztertu zituen. Irudiak ikur bilakatu ziren. Erlijio arloko ikonografia horretatik abiatuz, artistak eboluzionatu egin zuen eskultura garaikidearen berezko arazoekin topo egin zuen neurrian, hau da, materia eta espazioaren arteko harremanarekin lotutako arazoarekin topo egin ahala. Horrela, planteamendu espresibo berrien bidez bere hasierako piezen frontaltasunarekin hautsi zuen. Hastapeneko pieza haietan, pintura arloko aurreko faseko aztarnak eta oroitzapenak antzematen ziren. Esperimentazio abstraktuko sasoia abiatu zen.

Euskalerriaren Adiskideen Elkarteko kide oso modura egindako sarrera-hitzaldian eskultura-lan nagusien eboluziozko ikerketa aipatu zuen. Hitzaldi hura 1981eko abenduaren 1ean irakurri zuen Gasteizko Arte eta Ofizioen Eskolako areto nagusian. Bere dinamika sortzaileari buruz eta bere kezka artistikoei buruz hitz egin zuen. Hala, 1960-1972 bitartean egindako lana Ikonografia atalean barneratzen da: helburu horretara bideratzen diren gurtzako irudiak dira, ez hainbeste artelan modura pentsatuak. Konnotazio ikonografiko horiek gaindituta, euskal sustraien bilaketan eta espazioaren garrantzian kokatu zuen bere interesa. Jorge Oteizak hutsunei buruz egindako gogoetak hautematen zaizkio. Azterketa formala 1969-1973 izeneko sasoian barneratu gara.

Sasoi horren atzetik 1973-1976 bitartean beste bat etorri zen: Morfologia organikoa. Une horietan eskulturen formak kezkatzen zuten autorea. Forma horien oinarrian gizakia naturan txertatzeko modua kokatzen da nagusiki. Eskultura horietako batzuk artikulatuak dira, mugikorrak. Modu horretan, bere formek itxura ezberdinak hartzen dituzte, aldaketaren arabera irakurketa ezberdinak iradokitzen dituztenak.

Espazioa berreskuratuz aroarekin aurreko erreferentzia organikoak, zoomorfikoak, artikulazio eta aldaketarekin lotutakoak, alde batera utzi zituen; izan ere, eskultoreari formaren barneko espazioa interesatzen zitzaion, gorputzaren geruzan baitaratuta biltzen den espazioa. Hutsunea berreskuratu eta espazioan txertatzeko saiakera horren emaitzak 1977-1981 bitartean egindako Uts-Arte sorta eta Espacio-Muga-Hito izeneko saiakera dira. Azken urteetan teknika berri bati heldu zion. Brontze urtua erabiliz hainbat eskultura egin zituen. Hala, hil aurreko hilabetetan Huecos y fisuras izeneko sorta baten ikerketan murgildu zen.

Zendu eta bi hilabete eta erdi baino igaro ez zirelarik, 1988ko azaroaren hastapenean, Arabako Kutxak erakusketa-areto bat inauguratu zuen Dendaraba: Arabako Aretoa izeneko merkataritza gunean. Inaugurazio hartan artistari omenaldi xume bat egin zitzaion. 1993ko azaroan, hiriko Ur Gordailu zaharrean bere eskultura-lan nagusietako batzuk paratu ziren, hogeita hamar inguru, gehienak formatu handian. Jose Gabriel Aguirrek bakarka egindako azken erakusketetako bat 1981eko abenduan Arte eta Ofizioen Eskolan egindakoa izan zen, Euskalerriaren Adiskideen Elkartean barneratzeko lagungarri izan zena. Hil ostean bakarkako bi erakusketa antolatu ziren bere izenarekin. Bilboko Mikeldi galerian ere egin zuen erakusketa 1974ko urrian.

Bizi zen artean, erakusketa kolektibo askotan parte hartu zuen. 1972an Barakaldo eta Tolosako Euskal Artearen Erakusketan; 1973an Aita Barandiaranen omenezko erakusketan, Ataunen; 1974an Donostia, Iruña eta Gasteizen antolatu zen Un escultor y cuatro pintores alaveses izenekoan; 1975ean Escultura vasca izenekoan Hondarribiko Euskal-Jaietan; 1978an Arrasaten ospatu zen Escultura Vasca: Oteiza, Chillida, Basterretxea, Aguirre, Mendiburu, Larrea, Carrera y Ugarte erakusketan; 1979an Gasteizen Orbegozo Fundazioan antolatu zuen Erakusketan; eta laurogeiko hamarkadan bere piezak erakutsi zituen Arteder azokan, Gure Artea lehiaketan, Bilboko Windsor Galerian, Iruñeko zitadelako pabilioietan, Donostiako San Telmo Museoan eta Arabako Probintzia Museoan, jendaurreko beste agerpen batzuen artean.

Horrez gain, Arabako Arte Ederren Museoan bere eskulturak paratzen dira eta baita Gasteizko hiriko hainbat espazio publikotan sakabanatuta ere. Florida parkean, Santa Barbara plazan eta Peñafloridako kondea plazan. Halaber, Udalaren beste hainbat egoitzatan eta baita Vital Kutxaren egoitza ezberdinetan ere.

  • AGUIRRE ÁLVAREZ DE ARCAYA, José Gabriel. Obra 1960-1980. Euskalerriaren Adiskideen Elkartean sartzeko lana. Gasteiz: Arabako batzordea, 1984. (1981ko abenduan irakurritako irakurketa).
  • AREÁN, Carlos. "Josetxu Aguirre". Catálogo Certamen Anual Plástica Contemporánea Vitoria-Arte-Gasteiz. Vitoria-Gasteiz, noviembre, 1993.
  • NOGALES, Miguel; PÉREZ URALDE, Carlos. Catálogo Josetxu Aguirre. Sala Dendaraba, Noviembre, 1988.
  • SERRANO, Javier. Catálogo Aguirre. Esculturas. Bilbao: Galería Mikeldi, 1974 (octubre).
  • VALLE MARTÍ, Joan. Entrevista-cuestionario a Josetxu Aguirre, 1988. (Argitaragabekoa).