Kontzeptua

Hizkuntza-politika eta hizkuntza-plangintza

Soziolinguistika Klusterraren lankidetzarekin eta gidaritzapean

Soziolinguistika aplikatuaren alorrean garrantzi handia dute hizkuntza-politikaren eta hizkuntza-plangintzaren inguruko gaiek, batez ere hizkuntza bat baino gehiago duten lurraldeetan.

Atal honetan hizkuntza-politikaren oinarriak aztertuko dira, arreta berezia eskainita hizkuntza-aniztasuna antolatzeko moduei. Ondoren, politikaren gauzatzea, alegia, hizkuntza-plangintzaren ingurukoak aztertuko dira, kanpoko adibideekin batera euskararen normalizazioan izan diren adibideak nabarmenduta.

Hizkuntza politika eta plangintza, arlo akademiko gisa, XX. mendearen bigarren erdialdean garatu zen, batez ere hizkuntza plangintzaren izenarekin, hainbat faktorek eraginda (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998).

Alde batetik, Afrika eta Asiako herrialde askoren deskolonizazio prozesua gertatzen ari zen eta estatu asko sortzen ari ziren. Horren ondorioz, estatu berri horiek hizkuntzaren inguruko erabakiak hartu behar zituzten eta ez zen lan erraza; izan ere, europarrek ezarritako mugak errespetatu zituzten eta muga horien barruan hizkuntza desberdinetako herriak geratzen ziren. Gehienetan, sekula idatzi ez ziren hizkuntzak hitz egiten zituzten eta ez zuten elkar ulertzeko lingua francarik. Gainera, independentziarako prozesu gehienak metropolian gauzatu ziren, edo behintzat kolonizatzaileen hizkuntzetan hezitako eliteek gidatu zituzten. Egoera horretan, estatu askok kolonizatzaileen hizkuntzarekin jarraitzea erabaki zuten (batez ere frantsesa edo ingelesa) bi argudio erabilita: alde batetik hizkuntza hori talde etniko batena ere ez zenez, taldeen arteko desberdintasunak saihesten ziren eta beste aldetik, mendebaldearekiko eta modernotasunarekiko loturei eusteko bidea errazten zuen. Beste estatu batzuek, berriz, bertako hizkuntzaren bat aukeratu zuten bizitza publikoaren funtzionamendurako. Tanzanian, adibidez, swahilia aukeratu zuten, ordurako lingua franca gisa erabiltzen zutelako bertako herri askok merkataritzarako, edo Magrebeko herrialdeetan arabiera zuen tradizio handiagatik.

Beste alde batetik, immigraziotik jaiotako gutxiengoen egonezin eta aldarrikapenengatik ere (finlandiarrak Suedian eta hispanoak AEBetan) hainbat herrialdetan hizkuntza politikari buruzko erabakiak hartu behar izan ziren.

Gainera, hainbat herrialdetan asko ari zen handitzen hizkuntzaren egoeraren inguruko kezka garai hartan, mugimendu nazionalistak indartzen ari ziren heinean. Quebec-en, adibidez, frantsesdunak gehiengoa izan arren, ingelesa gailentzen ari zen eta frantsesa gero eta egoera arriskutsuagoan zegoen; Belgikan, berriz, frantsesa zen hizkuntza nagusia hainbat eremutan, baita nederlanderaz egiten zuten biztanleak gehiengoa ziren Flandriako eskualdean ere.

Horrek guztiak, azterketa eta jakintza alor berri honetara erakarri zituen zenbait aditu eta ikertzaile. Goian aipatutako gaiei azken hamarkadetan beste interesgune bat gehitu zaie ingelesaren mundu mailako hedapenari eta, horrekin batera, desagertzen ari diren hizkuntza kopuru handiari buruzkoa.

Bi joera egon dira hizkuntza politika eta plangintza aztertu eta lantzearen inguruan (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998) arlo zientifiko-akademikoan zein arlo aplikatuan:

Eredu teknokratikoa: batez ere Ipar Amerikako gune anglofonoan garatu zen. Batez ere, hizkuntzaren balio instrumentalari ematen zitoten garrantzia. Lan asko egin zuten garabidean ziren herrialdeetan. Hizkuntzarekin lotutako gai guztiak gobernuen eta adituen esku egon behar zirela uste zuten, hizkuntzen inguruko erabakiak irizpide "objektiboetan" oinarrituta hartu ahal izateko. Eredu honi jarraitzen ziotenek ez zioten begiratzen horren guztiaren ostean zeuden alderdi sozial, historiko, politiko eta ideologikoei. Goitik beherako ikuspegia zuten, herritarren parte hartzea kontuan hartzen ez zuena, alegia. Euren lanaren alorra adierazteko, batez ere "hizkuntza plangintza" (language planning) terminoa erabili zuten eta horrek eragina izan du geroztik alor honetara beste ikuspegi batetik hurbildu direnek erabili izan duten terminologian.

Eredu parte hartzailea: aurreko ikuspegiarekin ados ez zeuden adituak hasi ziren modu honetan lanean. Adibidez, Quebec-en, ikuspegi desberdinarekin zihardutela nabarmentzeko, terminologia ere desberdina erabili zuten. Hala, "hizkuntza kudeaketa" (aménagement linguistique) terminoa erabiltzen hasi ziren. Beste horrenbeste gertatu zen Katalunian ere, baina han "hizkuntza normalizazioa" (normalització lingüística) terminoa erabiltzeari ekin zioten. Bi lurraldeetan antzeko ikuspegia erabiltzen hasi ziren, behetik gorakoa, herritarren parte hartzea lehenesten zuena, gizarteko eragile guztiek dutelako zeresana hizkuntzaren inguruko erabakietan. Hain zuzen ere, horregatik ematen zioten, adibidez Katalunian, garrantzi handia jendea antolatuta egoteari euren lurraldeko hizkuntza gutxiagotua berrindartzeko helburua zutenek.

Hizkuntza politikak arrakasta izan dezan, ikuspegi bien arteko oreka lortzea ezinbestekoa da; izan ere, gobernuak herritarren parte hartzerik gabe zaila izango du bide demokratikoen bidez nahi dituen aldaketak lortzea hizkuntzen inguruan; baina, era berean, gizarte zibileko erakundeei ere, agintarien elkarlanik gabe, oso zaila egingo zaie hizkuntza aurrera ateratzeko dituzten helburuak lortzea eta lorpenei iraunaraztea.

Estatu guztiek dute hizkuntza politikaren bat, nahiz eta sarritan ez egon idatzita eta ez izan esplizitua. Horrelakoetan, hizkuntza politika inplizitua dela esaten da. Adibidez, Erresuma Batuak edo Amerikako Estatu Batuek ez dute hizkuntza ofizialik legez ezarrita, baina ingelesez jarduten dute (dena den, AEBetan, maila federalean hori gertatu arren, 20 estatu inguruk ingelesa dute hizkuntza ofizial bakartzat eta gero eta eztabaida handiagoa dago gaiaren inguruan). Beste zenbait estatuk (Frantziakoak edo Espainiakoak, tartean), berriz, euren hizkuntza nazionala zein den idatzita daukate, sarritan lege arau nagusia duten konstituzioan.

Hizkuntza politika, hau da, hizkuntzari buruzko erabakiak hartzea, oso lotuta dago lurralde bakoitzeko hiztunen hizkuntza kulturarekin, alegia, hiztunek hizkuntzarekin zerikusia duten kontuetarako erabiltzen dituzten ideia, balio, sinesmen, jarrera, aurreiritzi, mito eta gainerako kultur bagajearekin (Schiffman, 2006). Beraz, hizkuntza politikatzat ez da hartu behar soilik esplizitua, idatzizkoa, de jure eta goitik beherako hizkuntzari buruzko erabakiak hartzea. Oso garrantzitsua da inplizitua, idatzi gabea, ezkutukoa edo-eta gaiaren inguruan dauden ideia ez ofizialak kontuan hartzea hizkuntza politikaren emaitzan sekulako eragina izan dezaketelako. Maiz, hizkuntza politika agerikoa gisa hartu da, eta ezkutuan geratzen diren hizkuntzari buruzko ideia kulturalak ez dira kontuan hartu. Beste askotan, gaiaren inguruan sortu diren mitoekin jokatu da; hain zuzen ere hizkuntza kultura horren ondorioz sortu diren mitoekin. Adibidez, Indian hamabost urteko epea jarri zuten 1950eko konstituzioan ingelesaren ordez hindi hizkuntza egiteko Indiako hizkuntza nagusia. Epea iritsi zenean, tamil hiztunek horren aurka egin zuten oso gogor eta horren arrazoi nagusia izan zen lurraldean hizkuntzari buruz zegoen kultura: euren hizkuntza garbiena zela uste zuten (besteak beste literatur tradizio oso luzea duelako), eta tamil hizkuntza "zikintzen" zuenetariko bat hindia zela pentsatzen zuten.

Hizkuntza aniztasunaren antolamendu juridikoari buruzko arloa oraindik berri samarra bada ere, zenbait aurrerapen egin dira Europar Batasunean, Quebec-en eta Katalunian, besteak beste. Horren ondorioz, hasi dira finkatzen hizkuntza zuzenbideko zenbait printzipio (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998):

Lurraldetasun printzipioa. Printzipio honen arabera herritar guztiei hizkuntzaren aldetik tratamendu berbera eskaintzen zaie bizi diren lurraldearen arabera, bakoitzaren ezaugarri pertsonalak edo sozialak kontuan hartu gabe. Horren oinarria da historikoki lurralde horretan hizkuntza komunitate bat egon dela; horrenbestez, hizkuntza hori izan behar da lurralde horretan nagusi eta kanpotik iristen direnak hizkuntza horretara integratu behar dira. Printzipio honi jarraituta hizkuntza aniztasuna arautzen den lekuetan, estatua hizkuntza-erregimen desberdina duten lurraldeetan antolatu daitezke. Hala egin zuten, adibidez, Suitzan, Finlandian edo Espainian; horietan guztietan estatua hainbat lurraldetan banatu zuten eta lurralde bakoitzari bere hizkuntza politika eman zioten. Lurralde bakoitzean, gainera, hizkuntza bakarra edo gehiago egon daitezke.

Pertsonaltasun printzipioa. Hizkuntza politika lurralde osoan berdina da, baina pertsonaren zenbait ezaugarriren arabera (jatorria, etnia, ama hizkuntza eta abar) bermatzen zaio hizkuntza bat erabili ahal izango duela edo zerbitzuak eskaintzen zaizkio hizkuntza horretan. Aurreko printzipioarekin batera ere aplikatu daiteke, hau da, lehendabizi lurraldearen arabera eta gero pertsonaren arabera.

Funtzionaltasun printzipioa (Bastardas i Boada, 2000). Honen oinarria da biztanle elebidun edo eleaniztunen artean hizkuntzaren funtzioak hierarkiarik gabe bana daitezkeela. Adibidez, Luxenburgon aplikatzen da printzipio hau eta pertsona bakoitzak nahi duen hizkuntzan bete ditzake funtzio guztiak.

Egoeraren arabera, estrategia desberdinak erabili dituzte hizkuntzen aldeko eragileek. Hala, Quebec-en frantsesdunek lurraldetasun printzipioa ezartzeko eskatzen zuten eta frantsesdunak gutxiengoa diren lurraldeetan, berriz, pertsonaltasun printzipioa ezartzeko eskatzen zuten, frantsesaren erabilera ahalik eta neurririk handienean bermatzeko.

Hizkuntza politika zehazteko eredu desberdinak daude onartzen den hizkuntza kopuruari begiratuta. Hemen muturrak nabarmentzen badira ere, continuum bateko osagaitzat dituzte egileek (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998):

Eredu elebakarra. Politika honen aldekoek hizkuntza aniztasuna arazo gisa ikusi izan dute, aurrerapenaren oztopo gisa eta nazioaren osotasunaren eta batasunaren mehatxu moduan. Horregatik hizkuntza nazional bakarra bultzatu dute estatu bakoitzarentzat. Eredu hau nagusia izan da azken mendeetan batez ere nazio-estatuak garatzen hasi zirenetik. Frantziako Iraultzak eragin handia izan zuen arestian aipatu den moduan. Eredu elebakar hau, dena den, bi motatakoa izan daiteke gutxienez. Eredu elebakar erradikala da epe laburrean biztanle guztiak elebakar bihurtu nahi dituena; adibidez, Alemania nazian koakzio fisikoa erabili zuten zenbait gutxiengo nazional germanizatzeko; alegia, zuzenean suntsitu ez zituzten gutxiengoen aurka. Eredu hori izan du nagusi Espainiako Estatuak esate baterako Francoren diktadurapean XX. mendean. Bada eredu elebakar honen beste aldaera liberalagoa ere, epe luzeagora eta bitarteko leunagoekin jokatzen duena, esate baterako Britainia Handikoa edo Ameriketako Estatu Batuetakoa. Herrialde horietan erabiltzen diren argumentuak hizkuntza bakarra erabiltzeko utilitaristak dira, eraginkortasuna da estatu batek zein hizkuntza erabili hautatzeko behar duen irizpidea. Beti ere, jokabide horren atzean ingelesaren nagusitasuna dago; izan ere, nagusitasun hori kolokan ikusi dutenean (adibidez, etorkin hispanoen eraginiz AEBetako zenbait estatutan) diskurtsoa arras aldatu dute eta gero eta erradikalagoa egin dute.

Eredu eleaniztuna. Estatuan hizkuntza bat baino gehiago egotea onartzen du eredu honen arabera zehazten den hizkuntza politikak. Eredu honetan ere gradu desberdinak egon daitezke. Alde batetik, kontrol eredua dago (McRae, 1994). Kontrol ereduak estatu barruko lurralde autonomoetan baimentzen du eleaniztasuna, baina segimendu zorrotza egiten dio, ez dadin hizkuntza nagusia zalantzan jarri (eredu hau dago ezarrita, adibidez, frisierarekin Herbeheretan). Hala, gatazka sortzen da maila desberdinetako erakundeen artean hizkuntza politikaren inguruan. Esate baterako, Espainia mailako erakundeetatik jarraipena egiten zaio gaztelania ez den beste hizkuntzaren bat duten lurraldeetan egiten den hizkuntza politikari. Esate baterako, udaletan ordenantzen bidez edo autonomia erkidegoetako organoetan legeen bidez hizkuntza gutxituen inguruan hartutako erabaki politikoen aurka egin izan dute azken hamarkadetan. Eredu honen beste aldaera bat kontsentsuzkoa da. Kontsentsuzko ereduan estatua osatzen duten hizkuntza komunitate guztiei eskubide eta betebehar berberak aitortzen zaizkie; adibidez, finlandiarrei eta suediarrei Finlandian, kantoien araberako hizkuntzen antolamenduarekin lau hizkuntz ofizialetako hiztunei Suitzan edo flandriarrei eta frantsesdunei Belgikan. Kontsentsuzko eredu honetara bi bidetatik iritsi daiteke: estatuaren hasieratik talde guztiak berdintasunez tratatu direlako (Suitzako kasuan) edo egoerak horretara eraman dituelako (Belgikako kasuan lehen frantsesdunak ziren nagusi).

Aurreko sailkapenez gain, hizkuntza politika bat zer nolakoa den aztertzeko faktore hauek erabil daitezke (Cooper, 1989):

Eragileak. Hauxe da alderik nabarmenena goian azaldu diren parte hartzeko ereduen eta eredu teknokrataren artean; gaur egun estatu-nazioek gero eta askatasun txikiagoa dute euren hizkuntza politika erabakitzeko; izan ere, integrazio politiko eta ekonomiaren ondorioz, estatuaz goragoko erakundeak sortu dira eta gero eta indar handiagoa dute (Europar Batasuna, Mercosur...).

Populazio xedea. Agintariek ezarritako arauak herritar guztientzat izan daitezke. Adibidez, Espainiako Konstituzioaren 3. artikuluak herritar guztientzat ezartzen du gaztelania ezagutzeko beharra eta erabiltzeko eskubidea. Baina gerta liteke hizkuntza politika herritar batzuentzat bakarrik izatea. XX. mende hasierako Palestinan, esate baterako, hebraiera biziberritzeko ahaleginek soilik judutarrak zituzten helburu.

Lortu nahi diren helburuak. Bi izan ohi dira gehien erabiltzen diren helburuak: lurralde bat hizkuntzaren alderditik bateratzea, gainerako hizkuntzak desagerrarazita (hauxe izan da, hain zuzen ere, duela gutxi arte hizkuntza politika gehienek zuten azken helburua, eredu elebakarraren barruan); edo hizkuntza ordezkapenari aurre egitea eta hizkuntza gutxiagotuak indartzea (helburu hau gero eta gehiago erabiltzen ari da azken hamarkadetan).

Baldintzak. Eragin nahi den gizartearen ezaugarriak hartu behar dira kontuan. Faktore koiunturalak une zehatz batekin lotuta daude: egoera ekonomikoa, hauteskunde emaitzak edo eskaintza teknologikoa. Faktore estrukturalak epe luzeagorakoak dira: sistema ekonomikoa, kokapen geografikoa eta abar (adibidez, katalanez egiten den herrialdeetan turismo handia dago Mediterranio inguruan eta horrek Europako biztanle asko erakarri ditu bertara bizi izatera). Faktore kulturalak komunitatearen balioekin eta ideologiekin lotuta daude. Azkenik, badira informazioarekin lotutako faktoreak ere, gizarteari buruzko azterketak eta datuak behar izaten baitira gizarte hori nolakoa den jakiteko.

Bitartekoak. Eragile bakoitzak bere bitartekoak ditu: gobernuek, esate baterako, legeak eta bestelako arauak erabil ditzakete; hedabideek, berriz, iritzi publikoa alda dezakete argitaratzen dutenaren bidez; hizkuntzaren aldeko elkarteek kanpainen edo bestelako ekintzen bidez iritzia sortu dezakete. Hauek dira kontuan hartu behar diren printzipioak bitartekoei ahalik eta etekinik handiena atera ahal izateko (Corbeil, 1983):

  • Konbergentziaren printzipioa. Hizkuntza politikaren barruan hartutako erabaki guztiak bide berean badoaz eta ez badago euren arteko kontraesanik, arauen eragina handiagoa izango da.
  • Dominantziaren printzipioa. Sozialki dominatzaileak diren aktoreen eragina handiagoa izango da gizartean baztertuagoak direnena baino.
  • Persistentziaren edo inertzia sozialaren printzipioa. Portaera sozialek oro har eta hizkuntzaren ingurukoek, bereziki, behin eta berriz errepikatzeko joera dutenez, lehendik dauden portaerak aldatzea zailagoa da berriak sortzea baino.
  • Hizkuntza sistemaren barne koherentziaren printzipioa. Zenbait hizkuntza aldaketa ez dira onartzen hizkuntza sistemaren barne koherentzia zalantzan jartzen dutelako , adibidez, oso fonetika desberdineko hizkuntza batetik datozen maileguak.

Eraginak. Hizkuntza politika baten eraginak zeintzuk diren jakiteko ezinbestekoa da ebaluazioa egitea. Hizkuntza politika bat ebaluatzeko hiru modu egon litezke (Grin, 2006):

  • Arauak, produktuak eta emaitzak zeintzuk diren neurtzea. Arauen eraginkortasuna da neurtu beharrekoa, ez araurik dagoen ala ez; azken finean, ezarritako arauek zenbaterainoko eragina izan duten da jakin beharrekoa. Adibidez, politika baten helburua baldin bada hezkuntza sistemaren bitartez arriskuan dagoen hizkuntza indarberritzea, politika hori behar bezala ebaluatzeko irizpidea izan behar da helburua zenbateraino lortu den adieraziko duen bat, alegia hizkuntza zenbateraino indarberritu den adieraziko duena: adibidez, hizkuntzaren ezagutza edo erabilera zenbateraino hazi den.
  • Kostu ebaluazioa. Oso ikerlan gutxi dago arlo honetan eta hizkuntza politiken kostuen ebaluazio gutxi egiten denez edo ez dutenez behar bezalako hedapenik izaten, sarritan uste faltsuak hedatzen dira. Adibidez, Europako erakundeek, gure inguruko beste erakunde publiko batzuekin konparatuta, hizkuntza askoren erabilera kudeatzen dute eta hori dela eta, askotan entzun izan dira horrek dakarren diru xahuketarekiko kritikak. Bada, Europar Batasuneko erakundeetan, azken hedapena baino lehen atera ziren datuen arabera, 15 kiderekin 11 hizkuntzatan jarduteak sortzen dituen itzulpen kostuak 1,82 ¤-koak ziren biztanleko eta urteko, hain zuzen ere Europar Batasunaren aurrekontuaren %0,8 besterik ez
  • Kontrafaktualtasun kontzeptua. horrek jasotzen du egin dena egin izan ez balitz zer gertatuko zen eta zenbateko gastuak egongo ziren; adibidez, hezkuntza sistema elebidun baten politika batek dakarren kostua neurtzeko, sistema osoaren kostuak hartu daitezke kontuan edo kontrafaktualtasunaren kontzeptua erabilita, sistema elebakarra izatearen eta elebiduna izatearen arteko kostu desberdintasuna. Kasu honetan bien arteko kostuen aldea %3 edo 4koa denez, alde hori izango da hezkuntza sistema elebiduna izateak sortutako kostua.

Dena den, gehienetan aski zaila da hizkuntza politika baten ebaluazioa egitea, eta oraindik ere sarritan ez da daturik egoten edo ez da jakiten nola egin.

Hizkuntza-plangintza terminoaren bidez, beste batzuen hizkuntza-portaeran eragiteko, hizkuntzen eta hizkuntza-aldaeren irakaskuntzan, egituran eta funtzioetan egindako ahalegin kontzienteak adierazten dira (Cooper, 1997). Hizkuntza-politikan hartutako erabakiak gauzatzera bideratutako ekimen planifikatuak biltzen ditu hizkuntza-plangintzak, edo zentzu zabalagoan, hizkuntzen erabileran edo egituran eragiteko esku-hartze kontzienteak (Xavier Lamuela, 1994); izan ere, sarritan, esku-hartze horiek ez dira izaten aski planifikatuak ez baitute plan batek izan behar duen ezaugarririk, nahiz eta hizkuntza-plangintza izena jarri.

Hizkuntza-politika hausnarketa, eztabaida, erabaki eta botereari lotuta dago, eta hizkuntza-plangintza, berriz, exekuzioari eta hartutako erabakien aplikazioari (Bastardas i Boada, 2009). Horixe da bien arteko desberdintasun nagusia.

Hizkuntza-politika batez ere gobernu erakundeei dagokie, baina edozein talde edo erakundek ere, barne-funtzionamendurako zein kanpo-harremanetarako, hizkuntza-politikari loturiko irizpideak izan ditzake; esate baterako, enpresetako euskara-planetan egiten den gauzetariko bat hizkuntza-politika zehaztea izaten da. Era berean, politika horiek gauzatu ahal izatera bideratutako hizkuntza-plangintza gobernuen esku egon daiteke, baina baita erakunde pribatu edo gizarte-erakundeen esku ere. Hala, Katalunian zein Euskal Herrian protagonismo handia izan dute hizkuntzaren aldeko mugimenduek.

Arestian esan dugunez, hasiera batean ingelesezko terminoa (language planning) goitik beherako ikuspegi teknokratarekin garatu zenez, Quebec-en frantsesezko termino desberdina erabiltzeari ekin zioten (aménagement linguistique). Orain, berriz, ingelesera ere igaro da termino hori eta language management erabiltzen hasi dira (Jiri Nekvapil, 2006).

Hizkuntza-plangintza terminoa lehen aldiz Haugen-ek (1959) erabili zuen, batez ere aurrerago azalduko den corpusaren plangintza adierazteko. Geroago, berriz, hizkuntza-plangintzaren kontzeptua zabaldu egin zen, Soziolinguistikaren ikuspegi hertsiaren eta zabalaren bereizketarekin bat, eta ezberdindu egin ziren corpusaren eta estatusaren plangintza (Heinz Kloss, 1969):

  • Corpusaren plangintza: hizkuntzari berari dago lotuta, alderdi linguistikoa lantzen du; emaitzarik esanguratsuenak dira gramatika eta hiztegi arauemaileak, terminologia-lanak, ortografia, puntuazio-arauak eta abar.
  • Estatusaren plangintza: hizkuntzaren alderdi soziala lantzen du; hemen sartzen dira, adibidez, estatus legala ezartzea, hizkuntzaren alde egindako kanpainak, hizkuntza-transmisioa bermatzeko egindako ekimenak, helduak alfabetatzeko ekintzak eta abar.

    Aurreko biak dira hemen erabiliko direnak, nahiz eta egile batzuek hirugarren bat ere bereizten duten (Cooper, 1997): irakaskuntzaren plangintza (acquisition planning). Hain zuzen ere plangintza-mota honetan sartu ziren hizkuntza irakasteari lotutako ekintza guztiak: Israelgo gobernuak hebreera ikasteko ematen dituenak, Zeelanda Berrian maoria ikasteko sortutako kohunga reo edo "hizkuntza habiak" eta abar. Dena den, hemen estatusaren plangintzaren osagai gisa aztertuko da irakaskuntzaren plangintza.

    Estatusaren plangintza da bi plangintza motetan zailena eta gehienetan corpusaren plangintzaren atzetik joaten da, batez ere hizkuntza gutxiagotuetan. Hala eta guztiz ere, estatusari lotutako helburuek gidatzen dute corpusaren plangintza ere (Joshua A. Fishman, 2006a). Adibidez, hizkuntza teknologia berrietan sartu nahi bada, orduan teknologiari lotutako terminologia garatu beharko da, baina herri baten hizkuntza sinboliko soil gisa utzi nahi bada, berriz, ez du zentzurik izango terminologia berriei heltzeak. Dena den, giza eta gizarte-jarduera oro hizkuntzan oinarrituta dagoenez, nolabaiteko akordio bat behar da zenbait punturen gainean gizarteak funtzionatu ahal izan dezan: zein hizkuntza erabiliko den zein funtziotarako eta nola idatziko den.

    Sarritan, bi plangintza-motak elkarrekin doaz eta txanpon beraren (hizkuntza-plangintzaren) aldetzat jo dira. Askotan, dena den, ez da aukerarik egoten biak egiteko eta hizkuntza-plangintzaren mota bakarra hautatzen da. Ez da komenigarria hizkuntza batentzat estatus berri batera iristea horretarako kode egokirik eduki gabe; eta alderantzizkoa ere ez: zertarako amaiera gabeko modernizatze-prozesuetan sartu, ez badu lortzen funtzio horiek betetzeko estatusik (Fishman, 2006b).

    Hizkuntza-plangintza: hizkuntza-plangintza terminoaren bidez, beste batzuen hizkuntza-portaeran eragiteko, hizkuntzen eta hizkuntza-aldaeren irakaskuntzan, egituran eta funtzioetan egindako ahalegin kontzienteak adierazten dira (Cooper, 1997). Hizkuntza-politikan erabakitakoak gauzatzeko ekimen planifikatuak biltzen ditu hizkuntza-plangintzak, edo zentzu zabalagoan, hizkuntzen erabileran edo egituran eragiteko esku-hartze kontzienteak (Lamuela, 1994); izan ere, sarritan, esku-hartze horiek ez dira izaten aski planifikatuak ez baitute plan batek izan behar duen ezaugarririk, nahiz eta hizkuntza-plangintza izena jarri.

Corpusaren plangintzan hizkuntza-kodea edo sistema bera beharrizan berrietarako prestatzen da.

Corpusaren plangintzaren helburuak hainbat izan daitezke hizkuntzaren eta bestelako faktoreen arabera (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998):

  • Normatibizazioa: hizkuntzaren edozein mailatan hizkuntza-arauak zehaztea, idazteko sistema bat aukeratzea (alfabeto latindarra, arabiarra, zirilikoa...), ortografia finkatzea, gramatika edo hiztegi arauemailea egitea. Honi oso estu lotuta dago gero aztertuko den estandarizazioaren kontzeptua.
  • Hizkuntza garbitzea: hizkuntzaren aldetik zer den zuzena eta zer okerra finkatzea. Normalean, beste hizkuntzetatik jasotako mailegu eta kalkoei buruzko irizpideak zehazten dira, baina baita barne-aldaketen ingurukoak ere.
  • Terminologia eta baliabide estilistikoak lantzea: hizkuntza bereganatu edo berreskuratu dituen arloetan (teknikan, zientzian, literaturan...) jardun ahal izateko sistema doitzea da. Hizkuntza teknikoa lantzen duten liburu edo ikasgaiei eta estilo-liburuei lotuta dago.
  • Hizkuntzaren erreforma: arauak aldatzean datza. Eraldaketa hori txikia izan daiteke, portugesak 1980 inguruan, edo alemanak 1990eko hamarkadan egindakoen modukoa. Baina batzuetan sistemaren berregituraketa oso handia izaten da. Esate baterako, Atatürk-ek XX. mende hasieran turkiera guztiz aldatu zuen azken helburu gisa okzidentalizatzea eta desarabizatzea zuela. Horretarako, besteak beste, alfabetoa aldatu zuen eta arabiarra erabiltzetik latindarra erabiltzera pasatu zen; hizkuntzan eragin zituen aldaketa horiek, jakina, gizartean egin ziren beste aldaketa batzuekin bat zetozen eta bere ildo politikoaren barruan zeuden.

Corpusaren plangintzan garrantzitsua da estandarizazio-prozesua, hau da, hizkuntza baten aldaera estandarra zehaztu, ezarri eta lantzeko prozesu linguistiko eta soziala, garaian garaiko funtzioak behar bezala betetzeko prestatuta gera dadin hizkuntza. Haugen-ek (1983) eredu hau proposatu zuen hizkuntza-estandarizazio formalerako, alegia, estandarizazioa programatutako prozesu baten bidez egiten denerako:

12. taula:
Hizkuntza-estandarizazioaren faseak

FormaFuntzioa
(Haugen, 1983)
Gizartea (estatusa)1.- Hautatzea3.- Inplementazioa
Hizkuntza (corpusa)2.- Kodetzea:
-Lexikalizazioa
-Grafizazioa
-Gramatikalizazioa
4.- Elaborazioa

Horrela, Haugen-ek lau faseko eredua sortu zuen, betiere kontuan hartuta lau fase horiek ez dutela zertan bata bestearen ondoren gertatu (Boix i Fuster eta Vila i Moreno, 1998):

  • Hautatzea: estandarraren oinarrian zein aldaera egongo den aukeratzen da. Normalean dialekto bat aukeratzen da estandar gisa (hori egin zuten italierak edo frantsesak); beste aukera bat da aldaera berri bat garatzea, osagaiak dialekto batetik baino gehiagotik hartuta (aukera honi konponentziala deitzen zaio, eta horrela egin dute Filipinetan filipinera sortzeko tagalog hizkuntza herrialdeko beste hizkuntza batzuekin osatu zutenean). Sustatuko den aldaera zein izango den aukeratzeko irizpideak hainbat izan daitezke: sarritan dagoeneko botereguneetan erabiltzen dena aukeratzen da, eta dialektorik hedatuena edo prestigiorik handiena duena izan ohi da gehienetan.
  • Kodetzea: hiztun guztientzat arau esplizitua jartzean datza, hizkuntza erabiltzerakoan modu bat baino gehiago egoteak sortzen dituen zalantzak ezabatzeko; forma bakarra onartzen da, gehienetan.

  • Faktore hauek eragiten dute kodetzean (J. Bañeres, 1987):
    • Ekonomikoak: normalean aukeratzen den aldaera jende gehienak erabiltzen duena izaten da, ekonomikoki indartsuena den lurraldekoa, sektorerik aberatsenean erabiltzen dena edo sektore intelektualek erabiltzen dutena.
    • Nazionalak: hizkuntza dominatzailearen antz gutxien duten aldaerak, edo mugimendu nazionala indartsuen dagoen eskualdeetan hitz egiten dena aukeratu izan da zenbait kasutan.
    • Kultural eta literarioak: hizkuntza klasikotik hurbilen dagoena edo prestigiodun idazleek erabiltzen dutena.
    • Pertsonalak: kodetzearen egileari hurbilen egiten zaizkion formak aukeratzen dira faktore hauek indar handia hartzen dutenean.

    Kodetzeak hiru azpiprozesu ditu (Haugen, 1983):
    • Grafizazioa: grafia eta ortografia aukeratu behar dira; hau da, hizkuntza horretan nola idatzi behar den.
    • Lexikalizazioa: hiztegi arauemailea sortu edo, behintzat, lexikoaren forma estandarrak zehaztu behar dira, hiztunek jakin dezaten zeintzuk diren hitz zuzenak eta zeintzuk okerrak eta hitz bakoitzaren zein forma dagoen onartuta eta zein ez.
    • Gramatikalizazioa: gramatika arauemaileak adierazten du hizkuntzaren osagai gramatikalak nola erabili behar diren.
  • Inplementazioa: araututa dagoena hedatu egin behar da, bai ezagutza-mailan, hiztunek forma estandarra ezagutu dezaten, baita erabilera-mailan ere. Fase hau gizarteari askoz ere lotuago dago eta oso garrantzitsua da; izan ere, arestian esan bezala, hizkuntza estandarizatzeko aurretik egindako ahalegin guztiek ez dute ezer askotarako balio izango, baldin eta hiztunek erabiltzen ez badute.
  • Elaborazioa: baliabide terminologiko, sintaktiko eta estilistikoak garatzen dira. Fase hau bat dator hizkuntzak funtzio berriak irabaztearekin, horrek beharrizan berriak sortzen baititu. Askoz ere garrantzitsuagoa da fase hau gizartean aldaketa handiak gertatzen direnean, teknologian eta bestelako jakintza-arloetan, adibidez. Horrek guztiak behar terminologiko berriak sortzen ditu abiadura handian.

Eredu honen arabera, beraz, desberdinak dira hizkuntza kodetuak eta hizkuntza estandarizatuak. Hizkuntza kodetuek araututako aldaera bat dute, baina baliteke oraindik ere gainerako faseak bete gabe izatea eta gizartean hedatu gabe egotea; hizkuntza estandarizatuek, aldiz, azaldutako lau faseak bete dituzte.

Corpusaren plangintzan norabide desberdinak daude, eta hartzen den norabidea ideologikoki bat etorri ohi da agintariek duten ideologia orokorrarekin. Hauek izan litezke corpusaren plangintzaren norabideak (Fishman, 2006a):

  • Garbitasuna edo herrikoitasuna: askotan egin izan da garbitasunaren alde plangintzetan; adibidez, Espainiako Hizkuntzaren Akademiaren leloa Limpia, fija y da esplendor da. Hizkuntzaren garbitasunaren alde egiten denean, batez ere beste hizkuntza batzuetatik hartutako maileguen aurka egiten da (euskaraz, adibidez, telefono hitzaren ordez urrutizkina erabiltzea). Ingelesaren kasuan, berriz, akademiarik ez dagoenez, gehiago jo da herrikoitasunaren ildotik, itxura batera, behinik behin. Horrek guztiak hizkuntzarekin berarekin baino herrialdearen historiarekin eta faktore politikoekin du zerikusia (adibidez, Turkian frantsesaren forma "garbiak" begi onez ikusten zituzten, eta arabierazko maileguak, berriz, arbuiatu egiten zituzten Atatürk-en garaietan).
  • Berezitasuna edo mendebaldetasuna: aurrekoari lotuta dago; berezitasunaren izenean uko egiten zaio maileguak onartzeari, hizkuntza isolatzeari ematen diote garrantzia. Mendebaldetasunaren aldekoek, berriz, hizkuntza ingelesera hurbiltzeko ahalegina egiten dute.
  • Klasikotasuna edo panifikatzea: hizkuntza bat noiz jaiotakoa den zehatz-mehatz esatea ezinezkoa da, baina hizkuntza batzuk beste batzuk baino zaharragoak dira zalantza barik (hala, latina zaharragoa da galiziera baino, jakina). Hizkuntzen antzinatasunak halako erakarpen-indar bat izan ohi du eta sarritan planifikatzaileek klasikotasunerantz jo izan dute; adibidez, Indian hindi hizkuntza nagusi bilakatzeko modernizatu zutenean, sanskritoko elementu asko erabili zituzten, besteak beste, hizkuntza klasikoa zenez, prestigio handia zuelako sanskritoak, nahiz eta horrek zailtasun handiak sortu jende askok, batez ere musulmanek, ez zituelako sanskritozko hitzak ulertzen. Panifikazioaren alde egiten dutenek, berriz, zenbait herriren batasunaren alde egiteko, noizbait herri horiek guztiek hitz egin omen zuten hizkuntza desagertua berreraikitzera jotzen dute. XIX. mendean, adibidez, Iliria herrialdearen batasunaren alde egin zuten Balkanetan eta, ustez, han hitz egindako hizkuntza berreraikitzen saiatu ziren. Horrelako saiakerek ez dute arrakastarik izan eta ez dute lortu euren helburua betetzerik; aipatutako adibidean ez zuten lortu Iliriako hizkuntza berreraikitzerik.
  • Einbau eta Ausbau sistemak: hizkuntza-araua ezartzean izaten diren irizpideen joera ezberdinak bi sistema hauetan lerra daitezke. Lehenengoak (Einbau) inguruko hizkuntza indartsutik hurbil geratzea izaten du helburu; bigarrenak (Ausbau), aldiz, inguruan duen hizkuntza indartsutik ahalik eta urrunen geratzen diren erabakiak hartzea, desberdintasunak ahalik eta handienak izan daitezen. Eraginak oso desberdinak izaten dira: Einbauk sarritan hizkuntza-ordezkapena bultza dezake. Pakistan XX. mendean Indiatik bereizitako herrialdea da, batez ere erlijioarengatik (pakistandar gehienak musulmanak dira). Pakistanen urdua dute hizkuntza nagusia, eta Indian, berriz, hindia. Bi hizkuntzak oso-oso antzekoak dira, baina bi estatuen arteko desberdintasunak nabarmentzeko gero eta desberdinago egiten ari dira bi hizkuntzak (hindiak sanskritorantz jo duelako).

Beraz, corpusaren plangintza ere, nahiz eta itxura batera politikoki neutroa izan, autoritateak hizkuntza-ordezkapena bultzatzeko erabil dezake. Beti dago lotuta hiztun-komunitatean denboran zehar gertatzen diren aldaketa ekonomiko eta politikoei. Adibidez, moldaviera errumanieraren dialektotzat hartzen zen II. Mundu Gerra baino lehen. Gero, Moldavia sobietarren mendean geratu zenean, hizkuntza desberdintzat hartu zuten eta alfabeto zirilikoa jarri zioten idazteko. Ondoren, Moldavia independentearen lehen urteetan errumanieraren hurbileko hizkuntza gisa aurkeztu zuten eta alfabeto latindarrean idazteari ekin zioten berriro. Orain, berriz, errumanieraren ahozko aldaera gisa onartu da ofizialki, eta idatzizko errumaniera jarri zaio literaturarako eredu gisa (Fishman, 2006b). Horrenbestez, corpusaren plangintzan hartzen diren erabaki askok ere eragin sozial handia dute eta taldeen arteko botere harremanak alda ditzakete, talde bataren edo bestearen aldaera edo alfabetoa aukeratu delako, esate baterako.

Esperientzia askotan ikusi da corpusaren plangintza dela lehendabizi egin beharrekoa, estatusaren plangintzaren aurretik. Gainera, agintariak hizkuntza-aniztasunaren aurka daudenean, errazagoa da botereak corpusaren plangintza egiteko baimena ematea estatusarekin lan egitekoa baino.

Corpusaren plangintza: hizkuntza-plangintzaren osagaietako bat da, alderdi linguistikoa lantzen duena. Honen barruan lantzen dira, besteak beste, gramatikak, hiztegiak, ortografia-arauak... Azken helburua hizkuntza-kodea bera beharrizan berrietarako prestatzea da. Helburu hori lortzeko garrantzitsua da plangintza-mota honetan hizkuntzaren estandarizazio-prozesua, hau da, hizkuntza baten aldaera estandarra zehaztu, ezarri eta lantzeko egiten den prozesu linguistiko eta soziala.

Euskararen corpusaren plangintza

Euskararen kasuan aurrerapen handiak egin dira XX. mendearen bigarren erdialdean eta batez ere azken hamarkadetan.

Euskal Herria administrazio eremu desberdinetan zatituta egon da mendeetan zehar eta azken mendeetan, gainera, Bidasoaren alde banatan erdara desberdin bat izan da nagusi (gaztelania Hegoaldean eta frantsesa Iparraldean). Herrialde desberdinetako euskaldunen artean harreman gutxi egon denez, dialekto asko garatu dira eta elkarri ulertzeko zailtasunak gero eta handiagoak izan dira. Gainera, euskara Euskal Herri osorako goi-mailako zereginetan ez denez erabili ez da egon maila horretako euskara-eredu bakarrik.

Euskararen historian zehar, banaketa izan da nagusi eta horrek galarazi du euskara estandarra sortzea. XVI. mendean Iparraldean Lapurdiko kostaldeko euskarak hartu zuen indar eta prestigio handia, baina indar hori ez zen iritsi Hegoaldera eta XVII. mendean ahultzen hasi zen. Hegoaldean, berriz, XVIII. mendean Gipuzkoako euskara indartu zen eta euskalkiekiko errespetuaren aldeko aldarriak gertatu ziren Larramendi, Kardaberaz eta Mendibururen eskutik. Bizkai aldean ere izan zuen jarraitzailerik Gipuzkoako euskara erabiltzearen aldeko ideiak (adibidez, Mogel). Dena den, XIX. mendean indartu egin zen Bizkaian bertako euskalkiaren aldeko jarrera eta zenbaitek gainerako euskalkietatik gehiago bereizteko ahalegin handiak egin zituzten arkaismoak berpiztuta eta tokian tokiko berezitasunak bultzatuta.

XIX. mendearen bigarren erdian Sabino Aranak Eusko Alderdi Jeltzalea sortu zuen. Euskararen batasunaren aurka agertu zen eta horrek eragin handia izan zuen bere garaian eta hurrengo hamarkadetan, batez ere Hegoaldean eta bereziki Bizkaian. Aranak hainbat arrazoi eman zituen euskararen batasunaren aurka (Zuazo, 2005): euskalkien artean ez zegoela alde handirik, galdu egingo litzatekeela euskalkien aberastasuna, desberdintasunak sortuko liratekeela jende ikasiaren eta ikasi gabearen artean eta ez zegoela horrelako egitasmoa bideratzeko jende aditurik. Sabino Aranaren helburua Euskal Herri federala lortzea zen, sei herrialdez osatua eta bakoitza bere euskalkiarekin. Gainera, euskara erdaretatik ahalik eta gehien urruntzeko helburuarekin garbizaletasuna bultzatu zuen Sabino Aranak, maileguak gaitzetsi zituen eta ustez euskara garbikoak ziren hitzak asmatu zituen, emaitza gisa oso euskara ulergaitza sortuz.

Hala eta guztiz ere, Sabino Arana hil eta gero, XX. mendearen hasieran, izan ziren euskararen batasunaren aldekoak Eusko Alderdi Jeltzalean, batez ere euskara lan-tresna nagusi zutenen eskutik (idazleak, kazetariak eta irakasleak). Hala ere, EAJren zuzendaritzak euskararen batasunaren aurkako erabakia plazaratu zuen 1916an Aranaren arrazoiak berretsita; izatekotan ere, Bizkaiko euskarari aitortzen zioten euskalkien arteko nagusitasuna.

Giro horretan sortu zen Euskaltzaindia. Bera da euskararen corpusari lotutako gaietarako erakunde nagusia. Sorrera 1919. urtean izan zuen Frantziako eta Espainiako hizkuntza-akademien ereduari jarraituta. Bere egiteko nagusien artean euskararen estandarizazioa zuen. 1920an estandarizazioaren gaia aztertzeko batzarra izan zen eta gaiaren inguruko txosten asko aurkeztu ziren. Gaiaren inguruan zegoen iritzi-aniztasuna agerian utzi zuen batzar hark: euskaltzain asko batasunaren kontra zeuden eta alde zeudenak ere ez ziren iritzi berekoak. Hauek ziren han aurkeztutako aukerak (Zuazo, 2005): jatorrizko euskara berreraikitzea, Bizkaiko euskarari ematea lehentasuna, Gipuzkoako euskara lehenestea, gipuzkera osotua eta euskara osotua. Ortografiaren batasunari buruz, berriz, gehienak aldekoak ziren, nahiz eta horretan ere aukera bat baino gehiago egon. Ortografiari buruzko zenbait erabaki hartu ziren 1920an.

Espainiako Gerra Zibilak eta II. Mundu Gerrak eragin handia izan zuten garaiko gizartean eta geldialdi handia ekarri zuten euskararen estandarizazio-prozesu zailean. Geroztik izandako industriaren gorakadak aldaketa handiak ekarri zituen: hiriak hazi egin ziren, etorkin asko iritsi ziren Hegoaldera eta ideologia berriak hasi ziren hedatzen. Hala, gizartean ere haustura sortzen hasi zen, esate baterako, hirietako eta baserri giroko jendearen artean eta erlijiozaleen eta ezkerzaleen artean. Banaketa horrek eragin handia izan zuen XX. mendearen bigarren erdialdean gertatu zen euskararen estandarizazio prozesuan. Izan ere, batasunaren aldekoek gizarte hiritar eta industrial berrira egokitu nahi zuten euskara eta horretarako estandar baten beharra ikusten zuten. Beste batzuek, berriz, euskara batez ere tokian tokiko ahozko jardunerako aldarrikatzen zuten eta horretarako nahikoa zuten euskalkiekin. Federiko Krutwigek, adibidez, euskara goi-mailako kulturara hedatu beharraren alde egin zuen eta horretarako Leizarragaren lapurtera klasikoaren bidetik jo zuen; hasieran jarraitzaile asko izan bazituen ere, aldendu egin zitzaizkion gero. Iparraldean, berriz, eredu nafar-lapurtarra zen nagusi bertako komunikabide idatzietan.

Gainera, 1960ko hamarkadan mugimendu politikoa eta kulturala asko indartu ziren: besteak beste, ikastolak sortu ziren, helduentzako gau eskolak ere bai, euskal kantariak eta artistak indar handiz agertu ziren, Euskal Herri batu eta independentearen aldeko ideiak hedatu ziren. Horrek guztiak handitu egin zituen euskara tresna gisa erabiltzen zutenen estandar baten beharra.

Prozesu luze eta zaila izan da, saiakera bat baino gehiago izan dituena.

Horrenbestez, Baionan Euskal Idazkaritza sortu zen garaiko eragile politiko eta sozial garrantzitsuenen ordezkariekin (Txillardegi, Telesforo Monzon, Roger Iriart, Xabier Kintana, Jean Louis Davant...), herrialde gehienetako pertsonak tartean zirela. Euskararen batasunaren oinarriak finkatzeko txosten bat prestatu zuten eta Baionako biltzarra antolatu zuten 1964an proposamena eztabaidatzeko. Batzarrak arrakasta handia izan zuen, euskara batua sortu beharra aldarrikatu zuten eta Euskaltzaindiari horren alde lan egin zezala eskatu.

Euskaltzaindiak Koldo Mitxelenari eskatu zion prestatu zezala euskararen batasunari buruzko txostena eta Arantzazuko biltzarra antolatu zuen 1968an. Mitxelenaren proposamenak Baionako erabakiak hartu zituen oinarri eta handik atera ziren euskara idatziaren batasunerako lehenengo arau-multzoa, ortografiari, morfologiari, deklinabideari eta neologismoei buruzkoa. Estandar hori proposatzeko, oinarri hartu zuten, lehenik, gipuzkera eta nafarrera eta, bigarren mailan, ertzetako euskalkietako aldaerak (Zuazo, 1988).

Hegoaldean, batez ere, gatazka gogorra sortu zuten orduko erabakiek. Eztabaida sutsuak izan ziren ortografiaren arloan eta h letra hartu zen desadostasunen ardatz moduan. Hizkuntzaren arlotik zeharo urrundu ziren eztabaidak eta politikaren alorrean garatu ziren batez ere: h letraren aurkakoek letra hori marxismoaren, iraultzaren eta elizaren aurkakoen sinbolo gisa hartu zuten eta ETA egin zuten h-a zabaltzearen erantzule. Euskaltzaindiaren buru zen Luis Villasante frantziskotar fraideak ere parte hartu behar izan zuen eztabaidan hartutako erabakiak defendatuz.

Biltzar hartan hartu zen bidea batzuek gogor kritikatu bazuten ere, ez dira haien jarrerak testuinguru politiko eta kulturaletik kanpo ulertu behar. Are gehiago, kritiko agertu ziren gehienak euskara batuaren aldeko jarrera garbia izan zuten eta aldaera berriaren sustapenean modu aktiboan hartu zuten parte. Era berean, idazle gehienak arauak erabiltzen eta euskara batuan idazten hasi ziren eta, handik aurrera indar handiz sortu ziren alfabetatze- eta euskalduntze-ikastaroetan ere, euskara batua irakatsi zuten. Geroztik sortu ziren komunikabide gehienek ere euskara batua erabili izan dute, batez ere, Euskal Herri osora iristen zirenek. Gainera, handik gutxira, frankismoaren ondoren, administrazio publikoan euskara idatzia erabiltzen hasi zenean ere, euskara batua erabili zen.

Hurrengo urteetan, 1980ra bitartean, hainbat oinarrizko erabaki hartu zituen Euskaltzaindiak (aditzaren paradigmak, ortografiari buruzko zenbait kontu...). Ondoren, zenbait lan egin dira, deskriptiboak (alegia, hizkuntza nola erabili izan den deskribatzen dutenak) eta arau emaileak (hain zuzen ere, euskara nola erabili behar den esaten dutenak):

  • Lexikogintzan Orotariko Euskal Hiztegiak 1970. urte arte euskaraz historia guztian argitaratu den literatura-corpusa aztertu du, XX. mendeko euskararen corpus estatistikoa osatu da eta hiztegi batuko zerrendak argitaratzen joan dira urteetan (zerrenda horietan zenbait aldaera hobesten dira baturako eta beste batzuetan gomendioak ematen dira forma baten edo besteren alde).
  • Gramatikagintzan, gramatika deskriptiboa argitaratu da Euskal Gramatika. Lehen Urratsak (EGLU) izeneko liburuetan. Euskal literaturan gramatikazko osagaiak nola erabili izan diren jasotzen dute.

Azken urteetan, gainera, Euskaltzaindiak bere arau eta gomendioak argitaratu ditu hizkuntzaren corpuseko zenbait osagai finkatzen joateko. Gaur egun, material horiek guztiak Interneten daude edonoren eskura Euskaltzaindiaren webgunean (www.euskaltzaindia.net), eta zenbait ikastaroren eta argitalpenen bidez, hartutako erabakien hedapena egin da.

Hiztegigintzan ere aurrerapauso handiak egin dira eta hiztegi asko argitaratu dira, orokorrak zein espezializatuak eta hainbat hizkuntzatarakoak. Gehienak gaur egun Internet bidez kontsultatzeko moduan daude. Terminologiaren alorrean EUSKALTERM terminologiaren banku publikoa sortu da. Teknologia berrien aurrerakadari erantzuteko ere zenbait tresna sortu dira, tartean XUXEN ordenagailuan erabiltzeko zuzentzaile ortografikoa.

Internetek aurrerapen eta erraztasun handiak ekarri ditu dagoeneko euskararen corpusaren plangintzara: edozeinen eskura jarri ditu ahalmen handiko bilaketa tresnak formatu berrietan (hiztegiak, Euskalbar, euskararen corpusa...), hartutako erabakien hedapena asko erraztu du (Euskaltzaindiaren arauak, hiztegi batua...) eta kontsultak egiteko eta elkarlanerako bideak ireki ditu (Duda-muda, Itzul posta zerrenda, zalantzak argitzeko Jagonet zerbitzua...).

Beraz, zenbait mendetan lortu ezin izan den euskararen batasuna hamarkada oso gutxitan lortu da arrakasta handiz. Koldo Zuazoren (2005) ustez, hori horrela izan ahal da aukeratutako aldaerak betetzen zituelako estandarrerako behar diren baldintzak:

  • Demolinguistikoa: hiztun asko izatea.
  • Sozioekonomikoa: azpiegitura egokia izatea hizkera zabaltzeko, herri haziak, besteak beste.
  • Soziolinguistikoa: prestigioko hizkera izatea.
  • Linguistikoa: hiztun gehienentzat ulerterraza eta ikasterraza izatea; horretarako, lagungarri izan ohi da erdigunean egotea geografikoki.
  • Literatura-tradizioa.

Dena den, batuak zailtasunak ere sortu zituen, eta oraindik ere sortzen ditu nahiz eta gero eta gutxiago, jatorrizko hiztunengan. Adibidez, euskarazko telebista sortu berriko euskara ulertu ezin izateak kontrako jarrerak sortu zituen: batzuek Hori ez da euskara esaten zuten, eta beste batzuek, berriz, Gure euskara txarra da. Horrelako aurreiritzi asko sortu izan dira, esate baterako, mendebaldeko euskara hiztunengan, batuarekiko distantzia handiagoa dutelako, eta lehen azaldu diren eztabaiden eta desadostasunen ondorioz. Azken urteetan euskalkiek eta batuak zer nolako harremanak eta bakoitzak zein funtzio izan beharko luketen lantzen ari da eta zabaltzen ari da euskalkien alde egin daitekeela eta egin behar dela, eta, aldi berean, batuaren alde ere bai; hain zuzen ere, batua eta euskalkiak osagarriak direla eta guztien beharra dagoela (Zuazo, 2001).

Euskara batua: euskararen aldaera estandarra. Euskaltzaindiak, euskararen akademiak, 1968an onartu zituen euskara batuaren oinarriak. Proposamena Koldo Mitxelenak prestatu zuen Txillardegik eta beste zenbaitek 1964an Baionan Euskal Idazkaritzan erabakitakoak oinarri hartuta. Erdialdeko euskara hartu zen euskara batuaren sustrai gisa. Zenbait desadostasun sortu baziren ere, batez ere Hegoaldean h letra hartuta aitzakia gisa, gizartean onarpen zabala izan zuen eta denbora gutxian hedatu zen euskara lan-tresnatzat zutenen artean. Aurretik ere izan ziren hainbat saio euskararen batasuna lortu eta hizkuntza estandarra lortzeko, baina batek ere ez zuen izan arrakastarik.

Plangintza-mota honen helburua hizkuntza-aldaera bat bultzatzea izan ohi da. Beraz, lotuta dago hizkuntzaren funtzioei. Hizkuntza-plangintzaren helburua gizartean aldaketa eragitea da, eta hori askotan oso zaila izan ohi denez, ez dira beti arrakastatsuak izaten arlo horretako ekimenak.

Plangintza dimentsio ezberdinetan izan daiteke (J.I. Marko, argitaratu gabea):

  • Norbanakoetan: adibidez, hizkuntza ikasteari lotutako planak.
  • Taldean: belaunaldi arteko transmisioa bultzatzeko planak, esate baterako.
  • Organizazioetan: enpresetan zein elkarteetan hizkuntza bat sustatzeko planak.
  • Sektore ekonomiko eta sozialetan: merkataritzan euskara sustatzeko planak.
  • Komunitatean: adibidez, herrietako euskara-planak.
  • Ekosisteman: maila orokorrean egiten diren planak, Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia edo Bai Euskarari Akordio Estrategikoa.

Plangintzaren aplikaziorako maila sistemikoak (Marko, 2001).

13. irudia

Piramide honen goieneko geruzetan egiten den plangintza makro-mailakoa da eta erditik behera egiten denean, berriz, mikro mailakoa.

Estatusaren plangintza: hizkuntza-plangintzaren osagaietako bat da. Hizkuntzaren alderdi soziala lantzen du; hemen sartzen dira, adibidez, estatus legala ezartzea, hizkuntzaren alde egindako kanpainak, hizkuntza-transmisioa bermatzeko egindako ekimenak, helduak alfabetatzeko ekintzak eta abar. Estatus-plangintzaren azken helburua da hizkuntza batek, edo hizkuntza-aldaera batek gizartean duen egoera aldatzea. Bi plangintza-motetan zailena da, gizartean aldaketa bat lortzea duelako helburu.

Makro-plangintzak gizarte osoa edo talde ezberdinak dituzte helburu eta, ondorioz, egitura konplexua duten eremuetara bideratuta daude, ekosistema, komunitate edo sektore jakinetara, beraz. Hizkuntza gutxituak dituzten herrialdeen testuinguruan kokatuta, hizkuntza-normalizazioa da guri egokien datorkigun terminoa.

Herrialde katalanetan hizkuntzaren inguruan zegoen egoerari eta giroari egokitzeko hizkuntza-politika edo -plangintza kontzeptuak nahikoa ez zirelakoan, Lluís Aracil (1965) valentziarrak hizkuntza-normalizazioa terminoa asmatu zuen, hizkuntza-ordezkapenaren aurkako prozesu soziala adierazteko, hain zuzen ere, eremu urriko hizkuntzak sustatzeari lotuta. Dinamikotasuna eta aldaketa adierazten zituen eta arrakasta handia izan du Euskal Herrian ere. Kontzeptuan Katalunian hizkuntza indarberritzeko landu beharreko guztia bildu zuten: kodea arautzea edo corpusaren plangintza, sustapen terminologikoa, ezagutza hedatzea, erabilera hedatzea, etorkinak elebiduntzea, pertsona arteko hizkuntza-portaera aldatzea... Kontzeptua hain zabala bihurtu zenez, nahasmena sortu du eta zehaztasuna galdu du gehiegizko polisemiaren eraginez. Nazioarteko arlo akademikoan Katalunia sartu ahala gero eta gutxiago erabili da terminoa: orain legearen izenean ez da normalizazioa agertzen, politika baizik (Bastardas i Boada, 2009).

Ez da nahasi behar hemen aurkeztu den hizkuntza-normalizazioa frantsesezko normalisation linguistique terminoarekin; izan ere, horrek hizkuntzaren egiturari buruzko arau bakarra ezartzea esan nahi baitu, hain zuzen ere, corpusaren plangintzari buruzko atalean aztertu den hizkuntza-estandarizazioa.

Normalizazioaren helburuak maila desberdinekoak izan daitezke (Boix i Fuster; Vila i Moreno, 1998):

  1. Helburu politiko eta juridikoak
    • Gutxieneko helburua: nahi dutenek hizkuntza gutxitua erabili ahal izatea alor guztietan; hau da, hizkuntza-eskubideak bermatzea.
    • Helburu ertaina: gutxieneko helburua eta orain arte gutxitua izan den hizkuntza erakunde guztien hizkuntza ofiziala izan dadila; hau da Katalunian eta Euskal Herrian ardatz gisa erabili dena.
    • Gehienezko helburua: hizkuntza gutxitua izan dadila hizkuntza ofizial bakarra bere lurraldean. Helburu horixe aukeratu zuten Txekian edo Polonian.
  2. Helburu soziolinguistikoak
    • Gutxieneko helburua: hizkuntza gutxituak erabilera eremu guztiak bere egitea.
    • Helburu ertaina: gutxienekoa eta hizkuntza hori ez dakiten herritarrak elebiduntzea.
    • Gehienezko helburua: lehengoak eta aloglotak (kanpotik beste hizkuntza batekin iristen direnak) integratzea hiztun-komunitateko kide aktibo bihur daitezen eta ondorengoei hizkuntza transmiti diezaieten.

Normalizaziorako neurriak

Helburu juridikoak ezarrita, ofizialtasuna ezarrita eta eskubideak finkatuta, horiek garatzeko neurriak ezarri behar dira; izan ere, lortu nahi den helburua erdiesteko neurriak hartu beharra dago. Estatusaren plangintzan oso desberdinak izan daitezke hartzen diren neurriak (Boix i Fuster; Vila i Moreno, 1998):

  • Neurri enblematikoak: balio sinbolikoa dute eta errazenak dira hartzen; adibidez, erakunde bati izena hizkuntza gutxituan jartzea (Irlandan garda poliziari eta Eire Irlandari; Euskal Herrian ere asko eta asko dira horrelako kasuak bai eremu formaletan eta baita informaletan ere; adibidez, Hegoaldeko osasun zerbitzuei euskarazko izena jarri zaie: Osasunbidea eta Osakidetza).
  • An Garda Siochana
  • Neurri zigortzaileak eta penalizatzaileak: honelako neurriek ondorio praktiko handiagoak dituzte eta asko erabili izan dira historian zehar batez ere oso ideologia hierarkiko edo autoritarioetan (adibidez, Francoren diktadurapean Espainiako Estatuan).
  • Neurri despenalizatzaileak: honelako neurrien bidez lehen debekatuta egondako hizkuntzaren funtzioei bide ematen zaie: adibidez, aurretik haurrei euskarazko izenak jartzea debekatuta egon zen eta gero hori egin ahal izateko baimena eman zen.
  • Jarduera afirmatiboak edo diskriminazio positibokoak: hizkuntzen inguruan sortutako desberdintasunak konpontzeko ezartzen dira, eta ez dituzte soilik eremu urriko hizkuntzetarako ezartzen; adibidez, merkatua zuzentzeko neurriak hartzen dira Espainian eta gaztelaniazko filmak egiteko diru-laguntzak ematen dituzte, nahiz eta gaztelania ez izan eremu urriko hizkuntza.

Hizkuntza bati ofizialtasunaren estatusa esleitzen zaionean, eraginkortasun juridiko osoz erabili ahal izango da; alegia, gure kasuan, euskaraz egiten diren ekintza zein adierazpen guztien baliozkotasun eta eraginkortasun juridikoaren aitortzaren ondorioa da ofizialtasuna. Are gehiago, herritarrek beren hizkuntza-eskubideak baliatzeko aurkitzen dituzten oztopoak zein zailtasunak kentzeko betebeharra dute herri-aginteek.

Espainiako Auzitegi Konstituzionalaren ekainaren 26ko 82/1986 Epaiak ezarri zituen, neurri batean, ofizialtasunaren mugak. Aipatu epaiak honela dio:

..."es oficial una lengua, independientemente de su realidad y peso como fenómeno social, cuando es reconocida por los poderes públicos como medio normal de comunicación en y entre ellos y en su relación con los sujetos privados, con plena validez y efectos jurídicos".

Hala ere, formalki, errealitate soziolinguistikoak berdintasun juridikoa desitxuratu ezin dezakeen arren, egia ere bada errealitate soziolinguistikoa hartu dela ofizialtasunaren muina modulatzeko. Alegia, formalki berdintasun juridikoa legoke bi hizkuntza ofizialen artean, baina materialki ez. Hartara, botere publikoen jarduerak egoerak orekatzera zuzendu beharko lirateke.

Halaber, kontuan izan behar dugu euskararen ofizialtasuna lurralde eremu zehatz batean aplikatzen dela, baina horrek ez du esan nahi lurralde horretako tokiko erakundeek besterik ez dutela horren bermearen erantzukizuna. Aitzitik, lurralde horretan dauden administrazio guztiek dute ofizialtasunaren ondorio juridikoak bermatzeko derrigortasuna: gobernu autonomikoek eta horien mendeko erakundeek, udalek eta toki-administrazioek, lurralde historikoetako administrazioek, ofiziala den eremuetan kokatutako Estatuko administrazioak, erakunde autonomoaren izaera duten administrazio-erakundeek (INEM, INSS, RENFE...) eta abar. Hortaz, ofizialtasuna estatus hori aitortzen zaion lurralde osora zabaltzen da.

Lege-estatusa: hizkuntzari esleitzen zaion legezko aitortza. Lege-estatus ohikoena ofizialtasuna izaten da.

Ofizialtasuna: hizkuntzari esleitzen zaion lege-estatusa. Horren ondorioz, hizkuntza horrek lege balioa izango du estatus hori esleitu zaion lurralde horretan.

Hizkuntza-aniztasunaren kudeaketa Euskal Herrian

Euskal hizkuntza-komunitatearen lurraldeak 20.950 km² besterik ez hartu arren, euskararen estatusa eta, ondorioz, euskaldunon hizkuntza-eskubideak bost/zazpi erregimen juridikoren mende daude: Ipar Euskal Herria; Euskal Autonomia Erkidegoa; Nafarroan, legeak ezarritako eremu euskalduna, mistoa eta ez-euskalduna; Kantabrian, Turtzioz eta Gaztela Leonen, Trebiñu.

- Ipar Euskal Herria

Hizkuntzaren inguruko legeria, aginduak eta ebazpenak izan arren, 1992ra arte ez zen hizkuntzen inguruko aipurik izan Frantziako Konstituzioan. Urte horretan Konstituzioaren bigarren artikulua moldatu, eta subirautzari lotutako I. tituluaren bigarren artikuluan frantsesa Errepublikako hizkuntza zela jaso zen: la langue de la République est le français.

Ordutik, Frantziako Konstituzioa aldatzeko zenbait saiakera izan badira ere, 2008ko uztailera arte ez da aldaketarik izan.

Alta, 2008ko uztailaz geroztik Bosgarren Errepublikako Frantziako Konstituzioaren 75.1. artikulu berriaren arabera, erregio-hizkuntzak Frantziako ondare dira: Les langues régionales appartiennent au patrimoine de la France. Hala ere, oraingoz, eta Frantziako Ministerioek herritarren eskaerei emandako erantzunetan oinarriturik, artikulu berri horrek ez dio ireki aterik inolako eskubide berriri.

Hizkuntzaren beraren araubideari dagokionez, eta 1992ko Konstituzioaren aldaketaren ondoren, 1994ko abuztuaren 4an 94-665 Legea onartu zen, Jacques Tubon Kultura eta Frankofonia Ministroak sustatua. Lege berri horrekin hizkuntza-arau berri bat jarri nahi izan zuten abian, Estatuko jardun guztiak arautzeko, hain zuzen ere. 94-665 Legeak frantsesaren erabilerara mugatzen du araudia, eta kanpoan geratzen dira Frantziako Estatuko beste hizkuntzak, berezkoak eta berezkoak ez direnak. Hartara, frantsesa ez beste hizkuntzak erabiltzeko askatasuna legeak arautzen ez dituen eremuetara mugatuko da, edota, frantsesaz gain, beste hizkuntzen erabilera baimentzen duten eremuetara.

Arrazoi horrengatik herritarren hizkuntza-eskubideak ez daude legez aitortuta, eta horien egikaritzea administrazio bakoitzaren borondatearen mende geratzen da. Bestalde, eskubidearen alde aktiboa, hau da, euskaraz zuzentzearena, ez dago aitortuta frantsesa erabiltzen ez bada. Hartara, euskararen erabilerak balio sinbolikoa du; balio juridikorik gabekoa, alegia.

- Hego Euskal Herria

Hego Euskal Herrian hizkuntza-eskubideak nola dauden araututa aztertzeko, interesgarria da Espainiako Estatuan aplikatzen den sistemaren lau ezaugarri nagusiak kontuan izatea:

  • Gaztelania ezagutzeko derrigortasuna: Espainiako Konstituzioaren hirugarren artikuluak ezarria. Hartara, ez dago gaztelaniaren ez-jakintasuna argudiatzerik.
  • Berezko hizkuntzaren izaera: zenbait autonomia erkidegotan tokiko hizkuntzak berezko izaera hartzen du. Izaera hori tokiko hizkuntzaren erabilera lehenesteko neurriak justifikatzeko ezaugarri bihur daiteke.
  • Hizkuntzarengatiko diskriminazio-eza: Espainiako Estatuak berretsitako nazioarteko hainbat itunek propio jasotzen badute ere, Espainiako Konstituzioak saihestu egin zuen hizkuntzarengatiko diskriminazioa jasotzea.
  • Ofizialtasuna: herritarren eskubideak aitortzeko sistema. Espainiako Estatuak berezko hizkuntza desberdina duten lurraldeetan hizkuntza-ofizialtasun bikoitzaren sistemak arautu zituen.

Hori horrela izanik, hona hemen lurraldeetako bakoitzean indarrean dauden legeen arabera euskarari esleitzen zaizkion estatusak:

Euskarak estatus ofiziala

Euskal Autonomia Erkidegoan (EAE): Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan.

Euskadiko Autonomia Estatutuaren 3/1979 Lege Organikoaren seigarren artikuluaren arabera, euskarak, Euskal Herriaren berezko hizkuntzak, hizkuntza ofizialen maila izango du gaztelaniarekin batera, eta herritar guztiek izango dute bi hizkuntzok ezagutzeko eta erabiltzeko eskubidea.

Nafarroako legeriak ezarritako eremu euskaldunean.

Abuztuaren 10eko Nafarroako Foru Eraentza Berrezarri eta Hobetzeari buruzko 13/1982 Lege Organikoaren bederatzigarren artikuluaren arabera gaztelania da Nafarroako hizkuntza ofiziala eta euskarak ere hizkuntza ofizialaren maila izanen du Nafarroako eskualde euskaldunetan.

Halaber, 13/1982 Lege Organikoak eskualde horiek zehaztu eta euskararen erabilera ofiziala arautuko zuen foru-lege bat izanen zela aurreikusi zuen, hain zuzen ere, 18/1986 Foru Legea, euskarari buruzkoa.

18/1986 Legearen 2. artikuluak gaztelania eta euskara Nafarroako berezko hizkuntzak izendatu zituen, eta hortaz, hiritar guztiei aitortzen zaie ezagutzeko zein erabiltzeko eskubidea. Hala ere, 3. artikuluaren 2. atalean gogorarazi egiten du Nafarroako hizkuntza ofiziala gaztelania dela, eta euskararen ofizialtasuna eremu batean besterik ez dela aitortzen.

Azkenik, 18/1986 Legeak 5. artikuluan legearen ondorioetarako hiru eremu bereizi zituen: eremu euskalduna, eremu mistoa eta eremu ez-euskalduna. Hartara, ofizialtasunak eragiten dituen betebehar juridiko guztiak legeak ezarritako eremu euskaldunean besterik ez dira aplikatzen.

Euskarak estatus ofizialik ez

Euskarari estatus ofiziala esleitu ez zitzaion guneetan hiru egoera jasotzen dira:

  • Nafarroako legeriak ezarritako eremu mistoa
    18/1986 Legearen III. kapituluak legeak ezarritako eremu mistoan euskararen erabilpena arautzen du. Eremu mistoan, hortaz, ez da euskararen erabilpen ofiziala arautzen, eta ondorioz, ofizialtasunaren ondorio juridikoak ez daitezke aplikatu. Edozelan ere, euskararen zenbait erabilera aitortzen dira.
  • Nafarroako legeriak ezarritako eremu ez-euskalduna
    18/1986 Legearen IV. kapituluak legeak ezarritako eremu ez-euskaldunean euskararen erabilpena arautzen du. Eremu mistoan bezalaxe, ez da erabilpen ofiziala arautzen
  • Kantabriako eta Gaztela-Leongo legeriek ezarritako ofizialtasun-eza, Turtziozen eta Trebiñun, hurrenez hurren.
    Bi autonomia-erkidego horietako estatutuetan ez da jasotzen euskararen inguruko aipurik.

Hizkuntza-eskubideak: norbanakoak edota taldeak eremu pribatuan zein publikoan hizkuntza edo hizkuntzak hautatzeko duten giza eskubide zibila da.

Administrazioa

Ipar Euskal Herria: Frantziako Estatuko 94-665 Legearen ezaugarri nagusia botereek hizkuntzaren aferan ezartzen duten derrigortasun-maila handia da. Horrela, 1. artikuluak adierazi bezala, frantsesa irakaskuntzaren, lanaren, hartu-emanen eta zerbitzu publikoen hizkuntza da. Horren ondorioz, administrazio publikoarekiko jardunak frantsesez izan behar du halabeharrez, eta administrazioek ez dute inolako derrigortasunik herritarren eskubidea bermatzeko (ez ikuspegi aktibotik, ezta pasibotik ere).

Hego Euskal Herria: Hego Euskal Herriari dagokionez, eta euskarak estatus ofiziala duen eremuetan, Azaroaren 26ko Herri Administrazioen Araubide Juridikoaren eta Administrazio Prozedura Erkidearen 30/1992 Legeak administrazioarekiko harremanetan herritarren hizkuntza-eskubide batzuk onartzen ditu. Horrela, 35. artikuluaren arabera, autonomia-erkidego bakoitzean lurralde horretan ofizialak diren hizkuntzak erabil daitezke prozeduretan. Hala ere, Legearen 36. artikuluak Estatuko Administrazio Orokorraren prozedurak gaztelaniaz izapidetuko direla jaso zuen. Dena den, interesdunek autonomia-erkidegoan ofiziala den beste hizkuntza ere erabil dezakete, autonomia-erkidego horretan kokatutako Estatuko administrazio orokorreko organoetara jotzen dutenean. Kasu horretan, interesdunak aukeratutako hizkuntzan izapidetuko da prozedura. Hartara, prozedura euskaraz egin ahal izango da, baldin eta autonomia-erkidegoan kokatuta dagoen organoetara jotzen bada. Hala ere, kontuan izan behar dugu lege hori Estatuko administrazio periferikoari zuzentzen zaiola, erkidegoetako eta toki-administrazioetako hizkuntza-eraentza erkidegoetako legeriak arautzen baitu.

EAE: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 3/1979 Lege Organikoaren seigarren artikuluaren garapenerako onartu zen 10/1982 Legea, azaroaren 24koa, Euskararen Erabilera Normalizatzeko Oinarrizkoa. Lege horren seigarren artikuluaren arabera, herritar guztiei aitortzen zaie, Autonomia Erkidegoaren lurraldean, herri-administrazioarekiko harremanetan euskara zein gaztelania erabiltzeko eskubidea, eta beren aukerako hizkuntza ofizialean hartuak izatekoa.

Horretaz gain, aipatu behar da Euskal Funtzio Publikoari buruzko 6/1989 Legeak, bosgarren tituluan, hizkuntza ofizialen erabilera bermatzeko hizkuntza-eskakizunak zehaztuko zirela agertzen duela, baita lanpostuak betetzeko zein lan egiteko beharrezkoak diren euskarazko hizkuntza-gaitasunaren mailak ere.

3/1979 Lege Organikoak, 10/1982 Euskararen Legeak eta Euskal Funtzio Publikoari buruzko 6/1989 Legeak jasotakoa egikaritzeari begira, hainbat dekretu eta lege jarri izan dira indarrean. Horietarik nagusiak aipatuko ditugu:

  1. Administrazioetan euskararen erabilera normalizatzeko 86/1997 Dekretua. Lau elementu nagusi arautzen ditu: lanpostuei dagozkien hizkuntza-eskakizunak egiaztatzea, lanpostuak betetzeko hautaketa-prozesuetan eskakizunak baloratzeko modua definitzea, baliokidetasunak zein salbuespen-arauak eta derrigortasun-datak zehaztea.
  2. Euskal Antolamendu Sanitarioaren 8/1997 Legea. Osakidetzak, Euskal Osasun Zerbitzuak, euskara normalizatzeko plan berezia ezarriko zuela jasotzen du, hain zuzen ere, herritarren nortasuna, duintasuna eta intimitatea errespetatzeko, baita zerbitzu sanitarioez baliatzerakoan berdintasun-printzipioa bermatzeko ere.
  3. Euskararen erabilera Osakidetzan normalizatzeko 67/2003 Dekretua. Aurreko Legeak aurreikusitako planaren oinarriak arautzen ditu, Osakidetza arian-arian euskaraz baliatzen joateko.
  4. Euskal Herriko Poliziari buruzko 4/1992 Legea. Euskal Administrazio Publikoak beren mendeko poliziako funtzionarioek behar bezalako hizkuntza-gaitasuna lor dezaten saiatuko direla jasotzen du, herritarren hizkuntza-eskubideei erantzun ahal izateko.
  5. Ertzaintzan euskararen normalkuntza-prozesua arautzen duen 30/1998 Dekretua. Arestian aipatutako legeak ezarritakoa egikaritzen du, polizia-kidegoaren izaera eta berezitasun funtzionalak kontuan hartuz.

Nafarroa: Nafarroari dagokionez, 18/1986 Legearen II. kapituluak euskararen erabilpen ofiziala arautzen du eremu euskaldunean, eta, beraz, ofizialtasunaren ondorio juridikoak jasotzen ditu: administrazio publikoekin euskara erabiltzeko eskubidea, euskarazko jardueren balio juridikoa, etab. Esan behar dugu euskara erabiltzeko eskubideaz ari garenean, Auzitegi Gorenak 5284/2005 epaiaren bidez argitu egin duela bi norabideetan bermatu behar dela eskubide hori. Izan ere, Nafarroako Gobernuak Nafarroako Administrazio Publikoetan euskararen erabilera arautzen duen otsailaren 10eko 29/2003 Foru Dekretuaren 15. artikuluaren arabera, egoitza eremu mistoan duten Nafarroako Foru Komunitateko Administrazioko zerbitzuetatik eremu euskalduneko pertsona fisiko nahiz juridikoei igortzen zaizkien komunikazio eta jakinarazpenak gaztelaniaz bidali behar ziren, hartzaileak euskarazkoa propio eskatu arte. Epai horren arabera, aldiz, ofizialtasunak herritarrei dokumentazioa euskaraz ere jasotzeko eskubidea aitortzen die, eta, beraz, ez dute zertan propio eskatu. Ondorioz, artikulu hori baliogabetu dute.

Legeak ezarritako eremu mistoari dagokionez, 18/1986 Legearen 17. artikuluak hiritar guztiei administrazio publikoei euskaraz zuzentzeko eskubidea aitortzen die. Hala ere, 18/1986 Legean ez dago aitortuta legeak ezarritako eremu euskaldunerako aurreikusten den eskubidearen antzekorik, alegia, zerbitzua, jakinarazpenak edota komunikazioak euskaraz jasotzerik. Eskubidearen alde pasiboa ez dago aitortuta, beraz, legeak ezarritako eremu mistoan.

Administrazio publikoetan euskararen erabilera arautzeko 29/2003 Dekretuak ezarri zuen egoitza eremu mistoan duten Nafarroako administrazio publikoen eta haiei lotutako zuzenbide publikoko entitateen bulego, langela eta egoitzetako errotuluak, paperen idazpuru eta menbreteak, zigilu ofizialak eta gainerako identifikazio- nahiz seinalizazio-elementuak gaztelaniaz idatzi beharko direla; baita xedapenak, oharrak, argitalpenak, iragarkiak eta mota guztietako publizitatea ere.

Legeak ezarritako eremu ez-euskaldunean 18/1986 Legeak hiritarrei administrazio publikoetara euskaraz zuzentzeko eskubidea aitortzen die, baina administrazioek gaztelaniazko itzulpena eska diezaiekete. Eremu horretan ere, eta 29/2003 Dekretuaren arabera, administrazio publikoek eta haiei lotutako zuzenbide publikoko entitateek egiten duten jarduera, inprimaki, zigilu, agiri, jakinarazpen, komunikazio, seinalizazio, errotulazio, argitalpen eta publizitate oro gaztelaniaz izango dira.

Herritarren eskubideak bermatzeari begira 203/2001 Foru Dekretuaren bidez Administrazioaren eta haren erakunde autonomoen plantillan euskararen ezagutza zein lanpostutan zen derrigorrezko eta zeinean merezimendu zehaztu zen. Euskara langaia duten lanpostuak (euskara-teknikariak, itzultzaileak..) baino ez zituen jaso euskara-eskakizuna dutenen zerrendan. Halaber, beste bakan batzuen kasuan euskara merezimendutzat hartzea ezarri zuen. Hala ere, merezimendu gisa baloratzeko azken irizpideak ekainaren 15eko 55/2009 Dekretuak arautu zituen. Horren arabera, legeak ezarritako eremu mistoan % 3 baloratuko da euskararen ezagutza eta zenbait lanpostutan % 6. Legeak ezarritako eremu euskaldunari dagokionez, % 6 baloratuko da euskararen ezagutza, eta zenbait lanpostutan % 10. Azkenik aipatu behar dugu 2009tik aurrera A mailako lanpostuetan ingelesaren ezagutza merezimendu gisa baloratuko dela, % 10 gehienez.

Hezkuntza

Ipar Euskal Herria: 1951ko Deixonne Legeak propio jaso zituen eskualdeko hizkuntzak, eta bigarren artikuluaren arabera, hizkuntza horiek erabili ahal izango dira frantsesaren ikasketarako onuragarri baldin badira. Halaber, erregio-hizkuntzen hautazko irakaskuntza ere aurreikusten du.

Bestalde, Hezkuntza Kodearen 312. artikuluan ere jaso egin zen eskualdeko hizkuntzen eta kulturen irakaskuntza aukerakoa izango zela eta haur zein lehen hezkuntzan posible izango zela eskualde-hizkuntza erabiltzea frantsesaren ikaskuntza-prozesua errazteko. Halaber, kontuan izan behar dugu 94-665 Legeak, Toubon legeak, propio jaso zuela frantsesa zela irakaskuntzaren hizkuntza.

2001eko uztailaren 31ko Arrêté edo erabaki betearazle batek hiru hezkuntza-eredu bereizi zituen eta, ondoren, zirkularren bidez zehaztu ziren aipatu ereduak: euskara ikasgai hartzen duen eredua, hezkuntza elebiduna eta murgiltze bidezko eredua. Horietaz gain, zalantzarik gabe, frantses hutsean zen eredua ere bazegoen. Hala ere, 2002ko urriaren 28ko Estatu Kontseiluaren Erabakiak baliogabetu egin zituen murgiltze bidezko eredua zein hezkuntza elebiduna arautzen zituzten zirkularrak. Dena den, 2003ko ekainaren 5eko zirkular batek baliozko bihurtu zuen hezkuntza elebiduna. Hartara, murgiltze bidezko irakaskuntza zentro pribatuetan besterik ez dago eskuragarri.

Hego Euskal Herria: ofizialtasunaren ondorioz, botere publikoek beren hizkuntza-planetan hizkuntza ofizialen irakaskuntza txertatzeko beharra dute, betiere, derrigorrezko hezkuntza amaitutakoan hizkuntza ofizialen ezagutza bermatzeari begira. Horrela jaso zuen Auzitegi Konstituzionaleko 1983ko urriaren 27ko 87/1983 Epaiak: una regulación de los horarios mínimos escolares que no permita una enseñanza eficaz de las 2 lenguas oficiales resultaría inconstitucional.

Bi hizkuntza ofizial dauden erkidegoetan bi hezkuntza-eredu jarri zituzten abian Estatu Espainolean. Antoni Milianek baliatzen dituen kategoriei jarraiki, alde batetik, hautazko hizkuntza-separatismoa legoke, eta bestetik, hizkuntza-baterakuntza edo elebitasun osoa. Lehen eredua EAEn, Nafarroako eremu euskaldunean, mistoan eta Valentzian aplikatzen da. Eredu horrek ikasleak hizkuntza ereduka banatzen ditu; bigarren sistemak, aldiz, ez ditu ikasleak banatzen, maila batetik gora, behinik behin. Hau da, lehen eskolatze-unean ikasle bakoitzaren ama-hizkuntza baliatzen bada ere, maila batetik aurrera ikasle guztiak elkarrekin jartzen dira eta denek hizkuntza berean jasotzen dute hezkuntza.

Hartara, azaroaren 24ko 10/1985 Legearen 17. artikuluak propio jaso zuen derrigorrezko ikastaldia bukatzerakoan ikasleek, aukera berdinak izanda, bi hizkuntza ofizialak benetan erabiltzeko adina jakingo dituztela ziurtatzera bideratutako neurri guztiak hartuko dituela.

EAE: halaber, EAEko 1/1993 Legeak, Euskal Eskola Publikoari buruzkoak, hirugarren artikuluan jaso egin zuen ikasle guztiek, baldintza berberetan, derrigorrezko irakaskuntza-aldia bukatzean, bi hizkuntza ofizialen ezagupen praktikoa izango dutela bermatu behar dela, euskararen erabilera bultzatuz eta normalkuntzari lagunduz.

10/1985 Legeak ezarritakoa ahalbidetzeko uztailaren 11ko 138/1983 Dekretuak Euskal Herriko irakaskuntza ez-unibertsitarioan hizkuntza ofizialen erabilera araupetzekoak, irakaskuntza elebiduna hiru ereduren araberakoa izango zela jaso zuen: A, B eta D ereduak hain zuzen ere. Lehenak gaztelania du irakaskuntza-hizkuntza eta euskara ikasgaia besterik ez da; bigarrenak bi hizkuntzak izango ditu irakaskuntza-hizkuntza; azkenak euskara izango du irakaskuntza-hizkuntza.

Nafarroa: Euskararen Foru Legearen 24. artikuluak ofizialtasunak derrigorrezko hezkuntzan ezartzen dituen betebeharrak jaso zituen, eta ondorioz, hezkuntza-maila ez-unibertsitarioetan derrigorrezkoa da euskara eta gaztelaniaren irakaskuntza, ikasle guztiek oinarrizko eskolaratzearen bukaeran bi hizkuntzetan gaitasun-maila nahikoa frogatu ahal izan dezaten. Horren ondorioz, hezkuntza-ereduak arautzen dituen 159/1988 Foru Dekretuaren eta Dekretu hori garatzen duen abuztuaren 30eko 848/1988 Foru Aginduaren arabera, legeak ezarritako eremu euskaldunean euskararen eta gaztelaniaren irakaskuntzak derrigorrezkoak dira eta euskarazko irakaskuntza ere bermatu behar da, B eta D ereduen bitartez.

Legeak ezarritako eremu mistoari dagokionez, Euskararen Foru Legearen 25. artikuluak jaso zuen euskara irakaskuntzan sartzea mailaka eginen dela, ikastetxeetan eskatzen dutenendako euskarazko irakaskuntza duten ereduak sortuz. Hortaz, eskaeren arabera eskainiko ditu administrazio publikoak euskarazko irakaskuntza-eredua edota euskara ikasgai duen eredua, eta inolako eskaerarik egin ezean haurrek gaztelania hutsean jasoko dute hezkuntza. 159/1988 Foru Dekretuaren eta 848/1988 Foru Aginduaren arabera, A, B eta D ereduak eskaeraren arabera eskainiko dira. Eskaerarik izan ezean, G eredua eskainiko da, hain zuzen ere, gaztelania hutsean.

Euskararen Foru Legearen 26. artikuluak legeak ezarritako eremu ez-euskalduneko irakaskuntza arautu zuen. Hartara, euskararen irakaskuntza bultzatua izanen dela jaso zuen, baina ez dio aipurik egiten euskarazko irakaskuntzari. 158/1988 Dekretuak eta 848/1988 Foru Aginduak jaso bezala, euskara irakasgai duen eredua borondatezkoa izango da eta administrazioak baimenduko du, baldin eta taldea osatzeko gutxieneko ikasle-kopurua biltzen bada. Euskarazko irakaskuntza, aldiz, ez du ahalbidetzen.

Justizia

Ipar Euskal Herria: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan legeak ez du euskaraz egiteko eskubiderik aitortzen, ez idatziz, ezta ahoz ere. Esan behar da, hala ere, auzitegi batzuetan euskara-frantsesa interpretea jarri zaiela Hego Euskal Herriko herritarrei, Frantziako nazionalitatea ez izateak frantsesaren ezagutzatik salbuesten dituelako.

Hego Euskal Herria: euskara ofiziala den eremuetan gurea bezalako hizkuntzei esleitu zaien ofizialtasun-estatusak prozedura juridikoetan ere hizkuntza hori erabiltzeko eskubidea zabaldu beharko lieke. Horren aurrean, Botere Judizialari buruzko 6/1985 Lege Organikoaren 231. artikuluaren arabera, jarduketa judizial orotan, epaile, magistratu, fiskal, idazkari eta epaitegietako gainerako funtzionarioek Estatuko hizkuntza ofiziala, hots, gaztelania erabiliko dute. Hala ere, epaile, magistratu, fiskal, idazkari eta epaitegietako gainerako funtzionarioek Autonomia Erkidegoetako berezko hizkuntza ofizialak ere erabili ahal izango dituzte, betiere, aldeetako bakar bat ere aurka agertuko ez balitz, indefentsioa alegatuz hizkuntza ez ezagutzeagatik. Hartara, akusatua ez den parte batek erabaki dezake prozedura beste hizkuntza batean egitea. Horrek Espainiako Estatuak Erregio edo Gutxiengoen Hizkuntzen Europako Ituna berretsitakoan hartutako konpromisoen kontra egiten du. Izan ere, 9. artikuluan hartutako konpromisoen arabera, herritarrek eskubidea beharko lukete prozedura zibila, penala edo administratiboa euskaraz burutzeko. Hala ere, Europako Kontseiluko Adituen Batzordeak bat egin du Espainiako Auzitegi Konstituzionalak 166/2005 Autoaren bidez esandakoarekin. Auto horren bidez, aski garbi utzi zuen ez dagoela zertan egin aldaketarik egungo araubidean Euroitunean hartutako konpromisoak betetzeko; izan ere, itzultzaileak eta interpreteak herritarren eskubidea bermatzeko mekanismo egokiak dira.

Hedabideak

Ipar Euskal Herria: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan abuztuaren 4ko 1994-665 Legeak inposatu egin zuen frantsesaren erabilera telebista- zein irrati-saioetan.

Conseil Supérior de l'Audiovisuel erakundeak, artikulu horretan oinarritutako irizpideak kontuan hartuta, ikus-entzunezkoetan frantsesaren erabilerari buruzko urtarrilaren 18ko 2005-2 Gomendioan, frantsesa ez erabiltzeko salbuespenak eta kasu zehatzak azaldu zituen, baina une oro atzerriko hizkuntzez ari da.

EAE: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 5/1982 Legeak, 1996an eta 1998an aldatua, EITB kate publikoa sortu zuen eta telebistetan zein irratietan euskara hutsezko kanalak eta irrati-etxeak bermatu zituen.

Irrati pribatuei dagokienez, azaroaren 11ko 240/1986 Dekretuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, Maiztasun Modulatutako Uhin Metrikoetako Irrati hedapeneko etxeentzako baimena emateko prozedura jartzen du. Dekretu horrek baimenak ematerakoan kontuan hartu beharreko irizpideak zehaztu zituen. Irizpideen artean, bereziki, Euskal Autonomia Erkidegoko bi hizkuntza ofizialen erabilera orekatua azpimarratzen zen; baina ez zen kuota zehatzik ezarri. Halaber, ez zuen bermatzen euskarazko irrati-kate pribaturik.

Telebistei dagokienez, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan urriaren 3ko Lurreko Uhinen bidezko telebista-zerbitzua arautzen duen 190/2006 Dekretua dago indarrean. Euskarazko eskaintza bermatzeari begira, 22. artikuluan indize soziolinguistikoen araberako hizkuntza-irizpide progresiboak zehaztu ziren, bai udalek zuzenean kudeatutako telebista-kanaletan, baita subjektu pribatuek kudeatutako telebista-kanaletan ere. Honetan ere, ez zen bermatzen euskarazko telebista-kate pribaturik.

Nafarroa: Nafarroak ez du telebista-kate publikorik, eta, irratiei dagokienez ere, ez dago Nafarroan euskaraz emititzen duen irrati publikorik. Bestalde, 439/2004 Errege Dekretuaren ondorioz, Nafarroari lurreko telebista digitalean esleitutako demarkazioak legeak ezarritako eremu mistoan eta ez-euskaldunean daudenez, ez dago euskarazko telebista sortzeko aukerarik.

Eremu sozioekonomikoa

Ipar Euskal Herria: Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan herritar euskaldunek ez dituzte aitortuta kontsumitzaile gisa hizkuntza-eskubideak. Bestalde, kontuan izan behar dugu abuztuaren 4ko 94-665 Legearen ezaugarri nagusia eragiten duen eremuetan datzala. Izan ere, legeak bi eremu subjektibotan eragiten du, hain zuzen ere, zuzenbide pribatuko pertsonengan eta zuzenbide publikoko pertsonengan. Bigarren taldeak barnean hartzen ditu zerbitzu publikoaren egitekoa duten zuzenbide pribatuko pertsonak.

Horrela, 94-665 Legearen bigarren artikuluan propio jaso zen ondasun baten, produktu baten edo zerbitzu baten izendapenean, erabilera-jarraibideetan, deskribapenean eta bermerako baldintzetan frantsesaren erabilera derrigorrezkoa dela, baita faktura zein ordainagirietan ere. Hartara, euskararen erabilera borondatezkoa izango da beti.

Halaber, kontsumitzaileen eta erabiltzaileen eskubideak biltzen dituen Code de la consommation delakoaren 121-68 artikuluaren arabera, erabiltzailea Frantzian bizi bada edo ondasunetako bat Frantzian badago, eskaintza frantsesez idatziko da.

Horrez gain, lege-babesik eza agerikoa izan arren, badago egoera makurtzen duen beste faktore bat, hain zuzen ere, Europako Batasuneko zuzenbidea. Hainbat arteztarautan produktuen etiketak eta abarrak arautzen dira, eta derrigortasuna ezartzeko aukera Europako hizkuntza ofizialei besterik ezin zaie ezarri. Hartara, Euskal Herri osoan zaila gertatzen da euskararen derrigorrezko erabilera ezartzea.

EAE: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 6/2003 Legeak, Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Estatutuarenak, zioen azalpenean ez ezik 4. artikuluan ere propio jasotzen ditu kontsumitzaileen hizkuntza-eskubideak. Hartara, aipatu Legearen VIII. kapituluak luze eta zabal jaso zituen kontsumitzaileen eta erabiltzaileen hizkuntza-eskubideak, besteak beste, ondasun eta zerbitzuei buruzko informazioa euskaraz jasotzeko eskubidea, edota enpresa edo establezimenduekin dituzten harremanetan euskara erabiltzeko eskubidea.

6/2003 Legeak aitortutako eskubideen bermea garatzeari begira, Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Hizkuntza-eskubideei buruzko uztailaren 1eko 123/2008 Dekretua jarri zen indarrean. Dena den, Dekretu horrek ez zuen 6/2003 Legeak jasotzen duen eremu guztia arautzen.

Nafarroa: araudiak ez du inolako eskubiderik jasotzen kontsumitzaile eta erabiltzaile euskaldunei dagokienez. Kontsumitzaileak eta erabiltzaileak babesteari buruzko ekainaren 20ko 7/2006 Legeak ez ditu hizkuntza-eskubideak aipatzen eta, beraz, Nafarroan dagoen bestelako ordenamendu juridikoari eutsi behar zaio herritarrek aitortuta izan ditzaketen eskubideak identifikatzeko.

Gizarte batean indarrean dagoen legeriak hainbat eskubide aitortzen dituen arren, ezin ondoriozta daiteke eskubide horiek osoki bermatzen direnik. Arrazoi horrengatik, besteak beste, administrazioak berak mekanismoak izaten ditu legeriak aitortutako eskubideak berma daitezela segurtatzeko. Hartara, legeriak aitortzen dituen hizkuntza-eskubideak bermatzeko ere baliagarriak dira administrazioak aurreikusten dituen mekanismoak.

Hego Euskal Herriari dagokionez, legeak aitortzen dituen eskubideen babeserako erakundeak Ombudsman delakoaren figura baliatzen dute. Horrela, Espainiako Kongresu eta Senatuak, Eusko Legebiltzarrak eta Nafarroako Parlamentuak hautatzen dituzten Herri-Defendatzaile edo Arartekoak ditugu.

Herritarrek legeak aitortzen dizkien hizkuntza-eskubideak Herri Administrazioaren jardunaren ondorioz urratu zaizkienean aipatu instituzioetara jo dezakete. Instituzio horiek kasua aztertu eta urraketa gertatu dela ondorioztatutakoan, berau eragin duen erakunde zein administrazioetara jotzen dute horri buruzko informazioa jasotzeko. Erantzuna aztertutakoan, Arartekoak zein herri-defendatzaileek gomendioak egiten dizkiote erakundeari. Hala ere, Arartekoak edota herri-defendatzaileak egiten dituzten gomendioak ez dira lotesleak, baina horiei erreparatzen ez badiete, propio jasotzen dute urtero parlamentuen aurrean aurkezten dituzten txostenetan.

Hizkuntza-eskubideei loturik, Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzak ELEBIDE, hizkuntza-eskubideak bermatzeko zerbitzua, abian jarri zuen 2006ko urriaren 17an. Zerbitzu horretara herritarrek legeak aitortutako hizkuntza-eskubideen urraketak helaraz ditzakete. Aipatu erakundeak gestioak egiten ditu eskubideak urratu dituzten erakundeekin.

Azkenik, aipatu behar dugu Euskalgintzako hainbat eragilek sortutako Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluak ere zerbitzu publiko bat jarri zuela abian 2001ean herritarren hizkuntza-eskubideen babeserako, Hizkuntz Eskubideen Behatokiaren Euskararen Telefonoa, hain zuzen ere. Aipatu zerbitzuak ez dio zuzenean erreparatzen indarrean dagoen legeari. Izan ere, Euskal Herri osorako egiten du lan, eta legea oinarri izango balu, hainbatetan herritarrak eskubidez gabeturik egongo lirateke. Behatokiak berezko hizkuntza-komunitateko edozein hiztunek bere lurraldean bere hizkuntza erabiltzeko duen eskubidea hartzen du oinarri eskubide-urraketei izaera emateko. Prozedurari dagokionez, Behatokiak herritarrek salatutako urraketen berri zuzena helarazten die kexak eragin dituzten erakunde, instituzio zein enpresei. Halaber, kudeatutako urraketa guztiekin hizkuntza-eskubideen egoera jasotzen duen txostena argitaratzen du urtero.

Aurreko ataletan hizkuntza-politika eta plangintzari buruzko kontzeptuak azaldu dira. Atal honetan, berriz, hizkuntzak berreskuratzeko zenbait eredu aztertuko dira, arlo horretako ekimenak ulertzeko oinarri zientifikoa eskaintzeko asmoz. Batez ere Euskal Herrian eraginik handiena izan duten egileak aztertuko dira: Txepetx eta Fishman.

José María Sánchez Carrión "Txepetx" Cartagenan jaio zen eta batez ere 1980ko hamarkadan jardun zuen lanean Euskal Herrian. Bere lanik ezagunena Un futuro para nuestro pasado da (Sánchez Carrión, 1987). Liburu horrek eta Txepetxen lanak eragin handia izan du Euskal Herrian. Txepetxen lanaren inguruko dibulgazio liburu erakargarria egina du Xamarrek Orekan izenburuarekin (Juan Carlos Etxegoien "Xamar", 2001).

Txepetxek landu duen ezagutza-arlo berriari bi izen eman dizkio: Hololinguistika eta Hizkuntza Esperientziaren Teoria Autokonsistentea (Sánchez Carrión, 1999).

Txepetxek, Hizkuntza-ideologia atalean ikusi bezala, garrantzi handia eman dio hizkuntza bat ikastean eragiten duten faktoreak aztertzeari. Ikaskuntzaren Teoria osatu du eta hiru faktoreren bidez azaltzen du hizkuntza ikasteko egiten den ibilbidea: motibazioa, ezagutza eta erabilera.

Faktore horiek elkarri lotuta daude. Txepetxek ontzi komunikatuak balira bezala irudikatzen ditu.

Hala, hiru ontziek elkar elikatzen dute, betiere nahikotasun-mailatik gorago baldin badaude. Ontziren bat ez bada iristen nahikotasun-mailara ontzien arteko konexioa hautsi egiten da eta ikaskuntza prozesua eten. Hori gertatzen da, adibidez, hizkuntza ikasteari ekin dion pertsona heldu batek denbora aurrera joan ahala gogoa galtzen badu: bere motibazioa asko jaisten bada, eskoletara joateari laga egingo dio eta ezin izango du gehiago ikasi, ezta erabili ere. Oso garrantzitsua da hori kontuan hartzea hizkuntzak ikasteko prozesuak luzeak izan ohi direlako eta gorabehera handiak sor daitezkeelako bidean. Ikaskuntza prozesuan, beraz, hiru faktoreak dira zaindu beharrekoak.

Hizkuntzaren ikaskuntzan bi ibilbide mota bereizten ditu:

  • A ibilbidea: primarioa edo naturala; haurtzaroan gertatzen da eta hizkuntzarekiko motibazioa, ezagutza eta erabilera berezkoak dira; ibilbidea berezko erabilerarekin hasten da; izan ere, haurrak bere inguruan entzungo du hizkuntza eta poliki-poliki erabiltzen hasiko da. Horrek berezko ezagutza gero eta handiagoa ekarriko dio eta ingurukoekin komunikatzearen bidez bere beharrak aseko dituenez, berezko motibazioa indartuko zaio.
    Hizkuntza ikasteko ibilbide naturala (Etxegoien "Xamar", 2001).
  • 14. irudia
  • B ibilbidea: sekundarioa edo kulturala; heldu batek hizkuntza ikasten duenean gertatzen da eta motibazioa, ezagutza eta erabilera induzituak dira. Ibilbide honen hasieran motibazioa dago (lanerako behar duelako, norberaren arbasoen hizkuntza berreskuratu nahi duelako, bidaiatzeko, inguruan integratzeko...), horrek bultzatzen du hizkuntza ikastera. Ezagutza handitu ahala, erabiltzeko aukera handiagoa da eta erabilerak motibazioa sustatzen du. Horrela, zirkuituak etengabe jarraitzen du funtzionatzen.
    Hizkuntza ikasteko ibilbide kulturala (Etxegoien "Xamar", 2001).
  • 15. irudia

    Egoera normal batean, hiztun batek lehendabizi A ibilbidea egingo du, ibilbide naturala, alegia, baina gero B ibilbidearekin osatuko du eskolaren eta ingurune kulturalaren bidez. Horrela sortzen dira hiztun osoak, berezko ibilbidea eta kulturala, biak, eginak dituztenak. Hiztun oso horiek AB ikurrarekin adierazten dira. Baliteke prozesua alderantzizkoa izatea, hau da, heldu bat hizkuntza ikasten hasten denean lehendabizi B ibilbidea egiten du eta gero naturaltasunez barneratzera iristen bada, A ibilbidea. Beraz, mota horretako hiztunak BA hiztunak izango dira. Horiek ere hiztun osoak dira, AB motakoak bezalaxe. Hiztun osoak, AB zein BA, egon behar dira komunitatearen erdigunean, eta eurak izan behar dira gainerako hiztunen erreferentzia eta eredu.

    Laburbilduz, honela multzokatzen dira hiztunak:

    • AB, jatorrizko hiztun kulturizatuak: txikitan A ibilbidea egin zuten eta gero eskolan osatu zuten B ibilbide kulturalarekin; ama-hizkuntza dute eta eskolan ere hizkuntza horretan ikasi dute.
    • BA, heldu bertakotuak: heldu eta gero ikasi dute hizkuntza (B ibilbidea) eta naturaltasunez barneratzera iritsi dira (A ibilbidea).
    • A: jatorrizko hiztun primarioak; ez dute ibilbide kulturala egin eta, ondorioz, alfabetatu gabe daude. Ama hizkuntza dute, baina ez dute eskolan ikasi; duela gutxi arte euskaldun ia guztiak horrelakoak ziren, eskolatu gabeak zirelako edo eskolan erdaraz bakarrik irakasten zelako.
    • B: ikasle helduak; ikasten ari dira, baina oraindik ez dute hizkuntza naturaltasunez barneratu.
    • Ø: ez dakite hizkuntza.

    Hizkuntzen egoera sailkatzeko ere erabil daiteke terminologia hori. Mota hauetako hizkuntzak izan ditzakegu:

    • AB: naturalki eta kulturalki transmititzen diren hizkuntzak (ingelesa Erresuma Batuan, frantsesa Frantzian edo portugesa Portugalen).
    • A: transmisio naturala besterik ez duten hizkuntzak; eskolan ez dira irakasten (euskara duela gutxi arte, munduko beste hizkuntza asko).
    • B: transmisio kulturala besterik ez duten hizkuntzak, soilik eskolan irakasten dira (latina, greziera klasikoa...).
    • Ø: transmititzen ez diren hizkuntzak.

    Kasu honetan ere, AB egoera da orekatu eta osatu bakarra, eta, hain zuzen ere, egoera horretara iristea izango da hizkuntza-normalizazioaren helburua.

    Txepetxen lanaren beste osagai garrantzitsu bat esparruen edo funtzioen teoria da. Esparrua oinarrizko unitate bat da, eta bertan kokatzen diren hiztunen hizkuntza-portaera baldintzatu edo aldatzen du (Sánchez Carrión, 1981). Esparruak ez dira espazio fisikoak, burukoak baizik eta lotuta daude hizkuntzak betetzen dituen funtzioei.

    Hauek dira hizkuntzaren funtzioak:

    • Norberaren identitatea: funtzio hau soilik betetzen duten hizkuntzak ez ditu inork hitz egiten, soilik hiztun isolatuak dituzte; gaur egun gero eta hizkuntza gehiago ari dira egoera honetara hurbiltzen; hizkuntzaren funtzio hau hizkuntzaren ikasketa naturalari oso lotua dago. Hiztun guztiek dute euren burua talde baten barruan definitzeko beharra. Ez egitea antinaturala da.
    • Familia: gehienez ere funtzio hau betetzera iristen diren hizkuntzek desagertzeko arrisku handia dute eta egoera horretan daude leku askotan okzitaniera edo aragoiera, esate baterako.
    • Lana: globalizazioaren eraginez, hizkuntza-funtzioen eskalan lana mailaz igotzen ari da gero eta harreman gehiago dagoelako hizkuntza desberdina duten herrialdeen artean, enpresak nazioartekotzen ari direlako eta jendearen mugikortasun fisikoa askoz ere handiagoa delako orain.
    • Herria: gaur egun, herria ere aldatzen doa hizkuntza-funtzioen eskalan, jendea gero eta gehiago mugitzen delako bizilekuz eta mugikortasun sistemak indartu egin direlako.
    • Nazioa: adibidez, esloveniera, albaniera, estoniera gehienez ere maila honetara iristen dira.
    • Kultura edo zibilizazioa: bere lurraldetik kanpo irakasten eta ikasten diren hizkuntzak multzo honetan sartzen dira; adibidez, alemana, gaztelania, portugesa, italiera...
    • Nazioartea: funtzio hau betetzen duten hizkuntzak dira prestigiorik handiena dutenak; gaur egun, mundu-mailan nazioarteko hizkuntza nagusia ingelesa da, herrialde desberdinetako biztanleek elkar ulertzeko erabiltzen dutelako.

    Nazio-mailara arteko funtzio guztiak betetzen ditu normalizatuta dagoen hizkuntzak. Ordea, horietako baten bat betetzen ez badu, egoera gutxituan dagoela esan nahi du.

    Kontuan hartzeko hiru puntu azpimarratzen ditu Txepetxek hizkuntzen funtzioen inguruan:

    • Hizkuntzaren prestigioa lotuta dagoela betetzen dituen funtzioei, ez dela berezko ezaugarri bat eta denborarekin edo egoerarekin aldatu egiten dela; adibidez, errusierak oso nazioarteko balio handia zuen Europako herrialde komunistetan, baina ez zuen batere nazioarteko funtziorik hortik kanpo; gainera, erregimen komunistak erortzearekin batera errusieraren egoera ere asko aldatu da.
    • Hizkuntza guztiak daude besteren batekin lehian, nahiz eta kasu bakoitzean maila desberdinean gertatu lehia hori; frantsesa ingelesarekin lehian dago nazioarteko funtzioetan (gero eta gutxiago, borroka hori galtzen ari delako azken urteetan); alemana, berriz, lehian dago ingelesarekin kultura-mailan, baina hor ere ingelesa garaile ateratzen ari da; izan ere, alemanez ikasteko gero eta behar txikiagoa dago jakintza-arloetara iristeko.
    • Prozesua dinamikoa eta ezegonkorra denez, egoerak asko aldatzen dira.

    Horretatik guztitik, hizkuntzaren normalizaziorako bi ondorio ateratzen ditu Txepetxek:

    • Hizkuntza guztiak lehian daude hizkuntza erabiltzeko nazioarteko baldintzak aldatzen ez diren bitartean.
    • Hizkuntza batek hizkuntza nazionala izan behar du kultura-hizkuntzatzat onartua izan dadin; beraz, hizkuntza bat kultura gisa balora dezaten, bere hiztunek hizkuntza nazional bati dagozkion funtzio guztiak bete behar ditu; izan ere, bestela ondoko hizkuntza hartuko du komunitateak eta berea utzi egingo du.

    Txepetxen iritziz, oso garrantzitsua da hizkuntza-komunitatea. Hiztuna, hizkuntza eta gizartea lotzen dituen unitate soziala da hizkuntza-komunitatea.

    Hau da hizkuntza-komunitatearen egitura zirkulu zentrokideetan adierazita: erdian AB taldea eta ondoan BA taldea, hau da, hiztun osoak; gero A taldea (jatorrizko hiztun primarioak) eta ondoren B taldea (ikasten ari direnak); hizkuntza-komunitatetik kanpora Ø taldea geratzen da, hain zuzen ere hizkuntza hori ez dakitenak.

    Hizkuntza-komunitate egituratua (Sánchez Carrión, 1987).

    16. irudia

    AB eta BA taldeek osatzen dute komunitatearen zentroa eta horri deitzen dio Txepetxek gune sinbolikoa, hizkuntzari garapen osoa ematen diotelako. Zenbat eta handiagoa izan gune hori, orduan eta indartsuagoa izango da hizkuntza.

    Dena den, hizkuntza-komunitatea desartikulatuta dagoenean, egitura aldatu egiten da eta horren ordez erdian Ø taldea egongo da eta hizkuntza-komunitatea hutsune horren inguruan egongo da.

    Hizkuntza baten funtzioak beste batek hartzen dituenean hizkuntza-ordezkapena gertatzen da. Hizkuntza batek iraun dezan, berriz, oso garrantzitsua da gune sinbolikoaren indarra, eta gune horixe da, hain zuzen ere, hizkuntzaren normalizatzeko gakoa.

    Txepetxek lantzen duen beste kontzeptu bat estatu hedakorra da eta horrela definitzen du: estatu mota honek bide ematen du boterea duen gutxiengoak bere hizkuntza-komunitatea erabil dezan estatuaren barruan dituen bestelako hizkuntza-komunitate naturalak suntsitzeko eta deuseztatzeko.

    Estatu hedakorrek euren burua nazio-estatutzat aurkezten dute, baina Europan, adibidez, oso gutxi dira benetako nazio-estatuak (Islandia, Malta, Monako...), hau da, hizkuntza bakarra dutenak. Estatu hedakorrek hizkuntza bakarrari uzten diote lekua eta bestelako hizkuntzak dialektotzat eta kategoria gutxiagokotzat jotzen dituzte. Hori lortzeko, estatu hedakorrek beste hizkuntzen estandarren aurka egiten dute, estandar hori debekatuta edo estandarrik ez dagoen kasuetan ez utzita estandar hori garatzen.

    Estatu hedakorra oso garrantzitsua da hizkuntza-ordezkapenean; izan ere, bere erdigunean hizkuntza arrotzaren hiztunak daude eta hizkuntza horretan adierazten dira erabaki eta mezu guztiak. Hori dela eta, jendeak hizkuntza hori ikasten du eta kanpoko hizkuntza hedatzen da eta jatorrizko hizkuntza-komunitatea desartikulatuta geratzen da.

    Hizkuntza-ordezkapenetik normalizaziora jauzi egiteko, eskema batean jasotzen ditu Txepetxek galera eta normalizazio bilakabideen eskema:

    Galera- eta normalizazio-prozesuak (Sánchez Carrión, 1987).

    17. irudia
    • Galera-prozesua. Oklusio-puntuan hasten da eta urrats hauek ditu: funtzio-defizita, aldebakarreko elebitasun soziala, gutxiagotasun-konplexua, hizkuntza-komunitatea desegituratzea eta legezko diskriminazioa; urrats hauek elkarri oso lotuta daude eta Txepetxek traba deitzen die.
    • Normalizazio-prozesua: urrats hauek ditu: gune sinbolikoa nuklearizatzea, hizkuntza-komunitatea trinkotzea, legezko babesa lortzea hizkuntzarentzat, funtzioak berreskuratzea, lurraldetasunezko elebakartasuna lortzea, gutxiagotasun konplexua galtzea eta autokonfiantza berreskuratzea eta, azkenik, irekitasun puntu batera iristea.
      Ordena horri jarraitu ezean, alferlanean jarduteko arriskua dagoela dio Txepetxek. Normalizazioa lortzeko diskurtso berri bat behar dela aldarrikatzen du hiztun osoak batzeko eta gune sinbolikoa trinkotzeko, hizkuntza-komunitatea artikula dadin.
    • Haustura-tentsioa euskarak hiztunak galtzeari utzi eta hiztun komunitatea berreraikitzeari ekiten dion unea da; galera-prozesuaren zirkulu suntsitzaile hori apurtzen du menpekotasun-harremanari buelta emateko, baina horrek bi gauza eskatzen ditu: zirkulu horretan indarrez ekitea eta zirkulu horretako norantza aldatzea; horrela, diglosia glotofagikoari, alegia, hizkuntza desagertzea dakarrenari, aurre egingo zaio eta normalizazio-prozesuari ekin.
      Haustura tentsioak aldaketak eskatzen ditu hiru mailatan:
      1. Hizkuntzan: funtzio nazionala eta kultura-mailakoa lortzea edo berreskuratzea esan nahi du.
      2. Banakako hiztunengan: hiztun osoentzat hizkuntzaren gune sinbolikoan sartzea, ondo ez dakitenentzat ondo ikastea eta hiztun oso bilakatzea, umeentzat hizkuntzaren ikaskuntza naturalean haztea, ezer ez dakitenentzat ikasten hastea eta hizkuntza-komunitatetik zeharo kanpo geratu direnentzat motibazioa lantzea.
      3. Hiztun-taldeetan: AB eta BA hiztunek osatzen duten gune sinbolikoaren inguruan biltzea dakar.

    Beraz, normalizazioaren lehen pausoa da AB eta BA hiztun osoak trinkotzearena, eurak baitira hizkuntza horretan osorik bizitzeko moduan daudenak eta horregatik eurek sor ditzakete gainerako hiztunen egoera optimizatzeko erakundeak eta mekanismo sozialak. Era berean, garrantzitsua da normalizazio prozesuak baldintza batzuk betetzea: berdintasunaren diskurtsoan oinarritzea eta izateko nahia edukitzea (norberaren hizkuntzaren alde zerbait egiteko gogoa izatea, beste inoren zain egon gabe).

    Hizkuntza-komunitatea trinkotzean elementu hauek lotu behar dira, betiere, herri-mailatik hasita gero nazio-mailara iristeko:

    • Hizkuntzaren ikaskuntzaren ibilbide naturala eta kulturala.
    • Ezagutza eta erabilera, elkarrekin parekatzera iritsi arte.
    • Talde soziolinguistikoak, belaunaldien arteko loturak indartzeko.

    Haustura-tentsiora iristeko trabak bi motatakoak izan daitezke: alde batetik, hizkuntzarekiko motibazioaren eta ezagutzaren artean daudenak, eta, beste aldetik, hizkuntzaren ezagutzaren eta erabileraren artean daudenak. Ontzien arteko fluxua alde bietarakoa denez, trabak ere alde bietarakoak izan daitezke (motibaziotik ezagutzara eta ezagutzatik erabilerara, edo alderantziz).

    Normalizazio-prozesuan traba horiek hautsi eta hizkuntzaren garapen osora iristea da helburua. Hizkuntzaren garapen osoak AB motako hizkuntza izatea esan nahi du, hain zuzen ere, funtzio guztiak betetzea. Normalizaziorako hiru axioma nagusi ematen ditu Txepetxek:

    • Hizkuntza gutxiagotu bateko hiztunentzat hizkuntza-garapen osoa lortzea eta hizkuntza horretan lortzea garapen hori gauza berbera da.
    • Estatu baten barruan gutxiagotuta dagoen hizkuntza-komunitate batek ezin du espero izan bere egoeraren konponbidea estatu horren ekimenetik etorriko zaionik; izan ere, konponbide hori batez ere komunitatearen trinkotzetik etorriko zaio.
    • Arriskuan dagoen hizkuntza-komunitate baten normalizazioa ez zaie bakarrik komunitate horretako hiztunei interesatzen, baizik eta gainerako herritar guztiei eta gizateria osoari ere bai, gizartea giza garapenerako bidean jartzen duelako.

    Garrantzi handia ematen dio Txepetxek boterearen gaiari. Normalizazioa lortzeko hizkuntza-botereak eta botere politikoak bat egin behar dute, lurraldean garrantzirik handiena duten pertsonaiak hizkuntzarentzat ere garrantzitsuak izan daitezen. Bi botereak ez badatoz bat, botere politikoa hizkuntzaren zerbitzura jarri beharko litzateke.

    Goian esan bezala, Txepetxek diskurtso berri baten beharra sumatzen du normalizazioa lortzeko. Diskurtso berri hori berdintasunaren diskurtsoa da (Sánchez Carrión, 1999). Hizkuntza gutxituak funtzioak berreskuratu behar ditu, baina, gainera, hizkuntza nagusiak ez duen funtzio garrantzitsu berria lortu behar du, ez baita nahikoa hizkuntza nagusian egiten den guztia berdin-berdin baina hizkuntza gutxiagotuan egitea. Funtzio berri horrek hizkuntzen berdintasuna bultzatu eta eredu iraunkorra garatuko du herri, hizkuntza eta kultura guztien artean. Helburua, beraz, ez da hizkuntza gutxitua gehiengoaren hizkuntzaren ordez ezartzea; gainera, hizkuntza nagusiaren hiztunak ez dira etsaiak, eta normalizazioak ez du esan nahi inor baztertzea.

    Azken helburua, beraz, hizkuntza-nazioen elkarbizitza da, eta horrek bi forma izan ditzake:

    • Autonomia osoa (LAUS eredua edo TAU egitura): nazio bakoitza oso-osorik autonomoa da eta beste nazio batzuekin batzen da nazioarteko erakundeetan.
    • Konfederazioa (NYR eredua edo Hed egitura): kolinguismoa, hizkuntza-nazio bat baino gehiago elkarrekin federatzen dira, berdintasunean.

    Bere ekarpen teorikoak Bilbon nola gauzatu aztertu zuen Txepetxek (Sánchez Carrión, 1999). Lan horretan berretsi egiten du Bilbon euskararen normalizazioa lortzeko oinarria euskaldunen komunitatea trinkotzean oinarritu behar dela eta, gainera, oinarrizko baldintza kuantitatiboak (hiztun-kopurua) eta kualitatiboak (izateko nahia) badaudela horretarako.

Joshua A. Fishman mundu-mailan soziolinguistikako egilerik garrantzitsuenetakoa da. Aitzindaria izan da hizkuntzaren soziologian eta oso egile emankorra da. Euskal Herrian behin baino gehiagotan egon da, tartean Eusko Jaurlaritzaren aholkulari-lanetan, eta eragin handia izan du azken hamarkadetan egin den hizkuntza-politikan (Zalbide eta Erize, HIZNET argitaratu gabe).

Fishmanek kezka handia du munduko leku askotan gertatzen ari den hizkuntza-ordezkapenarekin (ingelesez language shift) eta kezka horri erantzun nahian argitara eman zuen hizkuntzak indarberritzeko bere eredua (ingelesez Reversing Language shift, RLS) (Fishman, 1991). Geroztik, eredu horrek oihartzun handia izan du eta duela gutxi berritu egin du (Fishman, 2001) zenbait hizkuntzaren egoera, tartean euskararena ere bai, bere ereduaren arabera aztertuta.

Bi hizkuntza lurralde berean dauden egoera hartzen du aztergaitzat: bat menpeko hizkuntza da (X-era eta bere hiztunak X-dunak) eta bestea hizkuntza nagusia (Y-era eta bere hiztunak Y-dunak). Hizkuntza-ordezkapena gertatzen da hiztun-talde batek hainbat funtziotan X-eratik Y-erara aldatzen duenean sistematikoki. Garrantzitsua da azpimarratzea aldaketa hori ez zaiola gertatu behar banakako hiztunari, baizik eta hiztun-talde bati. Gainera, hizkuntza-ordezkapena ez da bat-batean eta arlo guztietan batera gertatu ohi, jardungune batzuetatik hasita baizik (hauek dira jardunguneak: familia, auzoa, lana, aisia, eskola, eliza eta administrazio publikoa). Jardungune bakoitzean ere baliteke harreman sare guztietan ez gertatzea aldi berean hizkuntza-ordezkapena (adibidez, familiako harreman-sareak hauek dira: senar-emazteen artekoa, anai-arreben artekoa, gurasoen eta seme-alaben artekoa...). Hori guztia hizkuntza-trebetasunekin lotzen du Fishmanek eta hizkuntza-ordezkapena horietako bakoitzean gerta daitekeela azaltzen du (lau trebetasunak hauek dira: hitz egin, entzun, idatzi eta irakurri). Beraz, hizkuntza-ordezkapenaren ardatzetariko bat erabilera esparruena da, erabilera esparrutzat hartuta jardunguneak eta harreman sareak.

Hizkuntza-ordezkapenaren beste ardatza denborarena da, bat-batean ez denez gertatzen, garrantzitsua delako aztertzea urteetan zer-nolako bilakabidea izan duen hizkuntzaren erabilerak.

Fishmanen hizkuntza indarberritzeari buruzko teoriak oinarri bat du: hizkuntza bati eustearen zutabe nagusia belaunaldi arteko transmisioa da. Hizkuntza bat ez bada gurasoengandik seme-alabengana transmititzen ez du etorkizunik eta hori oso kontuan izan behar da hizkuntza indarberritzeko ahaleginak egiterakoan.

Bere ustez, hizkuntza-ordezkapena ez da isolatuta gertatzen, bestelako faktore eta egoerekin batera baizik. Hauek dira hizkuntza bat zergatik ordezkatzen den aztertzerakoan aurkitzen diren zenbait arrazoi:

  • Hizkuntza erabiltzeko eta defendatzeko debekua: hori bi komunitateen arteko egoera gatazkatsuaren erakusgarri da, hizkuntza nagusiko komunitateak menpeko hizkuntza duena ez duela errespetatzen adierazten duelako; hizkuntzaren gaian hala gertatzen bada, beste horrenbeste gertatuko da bestelako arloetan ere. Euskal Herrian hori gertatu da urte luzeetan bai Frantziako Estatuaren aldetik, bai Espainiako Estatuaren aldetik.
  • Dislokazio fisikoa eta demografikoa. Dislokazio honek hiru arrazoi fisiko izan ditzake: gosetea, katastrofe naturalak eta beste pertsona batzuek eragindako txikizioak (adibidez gerrak edo genozidioak); arrazoi demografikoen artean, berriz, migrazioak daude (etorkinak iristea edo bertakoek alde egitea), jaiotze tasak jaistea eta urbanizazioa. Oso garrantzitsua da fisikoki osasuntsuak eta demografikoki X-dunez kontzentratuak diren guneak izatea X-erak bizirik jarrai dezan. Gune horietan X-era izango da nagusi; hizkuntzaren arnasguneak izango dira. Arnasgune horiek ez dira ghetto isolatuak izango, are gutxiago gaur egungo gizarte globalizatuan isolatuta egotea ia-ia ezinezkoa delako.
    Hizkuntzaren arnasguneak: Fishmanek breathing space deitzen ditu. Hizkuntza gutxitua indarberri dadin ezinbestekoa da hizkuntza hori nagusi izango den gune geografikoak egotea. Ez dira ghettoak, ez baitira isolatuta egon behar. Gune horietako biztanle gehienek dakite hizkuntza gutxituan hitz egiten eta hizkuntza hori normaltasunez erabiltzeko baldintzak daude eta belaunaldiz belaunaldiko transmisioa naturaltasunez gertatzen da.
  • Dislokazio soziala askotan gertatzen da X-dunen taldea egoera sozial txarragoan dagoela, botere gutxiago daukalako; horrenbestez, X-dunei dagozkien elementuek ere, tartean hizkuntzak, prestigio txikiagoa izango dute eta egoera sozial hori hobetzeko Y-era ikasi beharko dute, sarritan X-dun izateari lagata eta suizidio kulturalari bide emanda. Horren aurrean, Fishmanek elebitasun egonkorra eta aniztasun kulturala proposatzen ditu, maila orokorrean ezin bada, gutxienez X-dunen artean. Komenigarria iruditzen zaio, gainera, X-dunen kontrolpean egongo den oinarri ekonomiko bat edukitzea; izan ere, oso garrantzitsua da X-era gizarteko ordainsari sisteman behar bezala txertatua egotea, X-dunen taldea ere erakargarria izan dadin.
  • Dislokazio kulturala modernizazioaren eta demokratizazioaren ondorioz eragin liteke dislokazio mota hau; izan ere, gizarte-mota desberdin asko elkarrekin harremanetan jartzen dituzte batak zein besteak eta ahuldu egiten dituzte tokian tokiko desberdintasun kulturalak eta homogeneizazio handia eragin hezkuntzaren eta komunikabideen bitartez, esate baterako. Dena den, irtenbide gisa Fishmanek dio menpeko hizkuntza duten komunitateek ezin diotela uko egin ez demokraziari eta ezta modernizazioari ere, eta horregatik lotu egin behar direla kultura eta hizkuntza indarberritzea modernizazioarekin eta demokratizazioarekin. Hizkuntzak aurrera egin dezan oso garrantzitsua da komunitateak sentimendu positiboa izatea hizkuntza horrekiko eta bere nortasun sozialarekiko.

Hizkuntza-ordezkapenaren prozesua gelditu eta buelta emateari Fishmanek Reversing Language Shift (RLS) deitzen dio, eta euskaraz hizkuntza indarberritzea esaten zaio.

Hizkuntza indarberritzeko, berebiziko garrantzia du diagnostiko egokia edukitzeak eta Fishmanek tresna bat eskaintzen du egoeraren diagnostikoa egiteko: belaunaldi arteko etenaren eskala (Graded Intergenerational Disruption Scale, GIDS). Lurrikarak neurtzeko Richter-en eskalaren antzeko funtzionamendua duen eskala da, zenbat eta handiagoa izan eskalan dagokion zenbakia, orduan eta larriagoa izango da egoera.

Hauek dira Fishmanen eskalaren zortzi mailak, larrienetik hasita (Fishman, 1991):

8. maila: hizkuntza berreraikitzea azken mohikanoen artean. Geratzen diren hiztunak zaharrak dira eta ez dute harremanik beste hiztunekin, ez dago hiztun komunitaterik edo sarerik. Horrelako egoera batean egin litekeena da adituek hizkuntza berreraiki eta ikasi nahi duten heldu batzuei irakatsi. Behin egoera honetara iritsiz gero oso zaila da egoerari buelta ematea. Maila hau gertatu zen Nafarroako edo Arabako zenbait herritan azken euskalduna isolatuta gelditu zenean.

7. maila: zaharrek bakarrik hitz egiten dute. Badago hiztun sare bat, baina hiztun gehienei seme-alabak izateko garaia pasa zaie eta ondorengoek ez dakite hizkuntza horretan hitz egiten. Gazteei hizkuntza irakasteko eta eurekin X-erazko harreman sareak sortzeko erabil litezke X-dun zaharrak. Helburua da seme-alabak izan ditzakeen belaunaldia X-eraz jakin eta egingo duena eta hurrengoei hizkuntza horretan egingo diona. Adibidez, Zeelanda Berrian haur eskola maorietan aitona-amonak erabili dituzte haurrek hizkuntza ikasi eta erabil dezaten (Benton eta Benton, 2001). Eskalaren maila hau Ipar Euskal Herriko herri askotan gertatzen ari da XXI. mendearen hasieran.

6. maila: belaunaldi arteko ahozkotasun informala, kontzentrazio demografikoa eta sustapen instituzionala lortzea. Egoera honetan belaunaldi guztietako jendeak daki X-eraz, baina gero eta sarriago egiten dute beste hizkuntzan euren artean, baita ingurunerik intimoenetan ere. Fishmanen ustez ezinbestekoa da hizkuntzari bizirik eustea etxe barruan eta lagun artean. Egoera honi aurre egiteko bi puntu ikusten ditu: gazteek X-eraz egitea lortu behar da eta demografikoki kontzentratua eta belaunaldien arteko etenik gabeko guneak sustatu behar dira. Gure kasuan gazteek arazorik gabe leku guztietan euskaraz egingo duten guneak dira horiek, batez ere euskaraz biziko diren guneak. Ezinbestekoa da hizkuntzarentzat arnasguneak izatea. Horrelako gunerik sortu ezin denerako, beste proposamen batzuk egiten ditu: ahal diren bide guztiak erabiltzea X-dunek elkarrekin harremana izan dezaten Internet bidez, telefonoz, elkarrekin egiteko ekintzak antolatuta... komunitate-sentimendua indartzeko eta horrekin batera familia barruko ekintzak eratzea X-eraz ez dakiten kideak hizkuntzara ahalik eta gehien hurbiltzeko. Seigarren maila hau funtsezkoa da, hori gainditu ezean ez dagoelako zereginik. Maila honetako egoera gaur egun Euskal Herriko toki askotan gertatzen da.

5. maila: X-dunak euren hizkuntzan alfabetatzea. Horretarako, kontuan hartu behar da seigarren maila gaindituta egon behar dela. Alfabetatzeak beste hizkuntzarekiko menpekotasunetik askatzen lagunduko die hizkuntza gutxituko hiztunei eta elkarrengandik hurbilago egoten. Azken hamarkadetan lan handia egin da alor honetan Euskal Herrian.

Hemen bukatzen da eskalako multzo bat eta beste bat hasten da. Hemendik aurrera ezinbestekoa da agintarien parte-hartzea, baina honainoko lau mailetan batez ere hiztun-komunitateak egin behar du lan eta izan behar du protagonista ezinbestean.

4. maila: lehen mailako derrigorrezko hezkuntza X-eraz. Bi motatakoa izan liteke maila hau: 4a) X-dunen kontrolpean eta X-dun irakasleekin dauden eskolak edo 4b) Y-dunen kontrolpean dauden eskolak X-era sartu dutenak. Fishmanentzat argi dago 4a motako eskolek aukera gehiago dutela hizkuntza indarberritzen laguntzeko. Maila honetan ere lan handia egin da Euskal Herrian, XX. mendeko 60ko hamarkadatik aurrera.

3. maila: hizkuntza lanean erabiltzea. Lagungarri da hau hiztunei oinarri ekonomikoa ematen dielako. Bi motatako enpresak bereizten dira: X-dunen esku daudenak eta Y-dunen esku daudenak nahiz eta X-dun langileak eduki. Dena den, arriskutsua ere izan daitekeela dio Fishmanek; izan ere, ekonomikoki arrakastatsua suertatzen bada komunitatearen lurraldea, baliteke Y-dun etorkinak iristea lan bila eta X-eraren egoera artean ere zailagoa bihurtzea. Berriro ere praktikotasunerako deia egiten du Fishmanek eta egingarritasunari arreta berezia jartzeko eskatzen du: hizkuntzaren arnasguneetan edo hortik hurbil daudenetatik ekiteko eta gogoan izateko familia eta lagunarte hurbila dela garrantzitsuena hizkuntzaren indarberritzean. Maila honetan, XX. mendeko azken hamarkadatik aurrera egin da lan batez ere Gipuzkoa eta Bizkaian, baina oraindik ere enpresa gehienetara ez da iritsi.

2. maila: hizkuntza administrazio publikoan eta tokiko komunikabideetan erabiltzea. X-dunentzako lanpostuak sortzen dira eta horrek X-dun izatearen bideragarritasun ekonomikoa handitzen du. Eremu honetan ere egingarrienetik ekiteko gomendatzen du, hain zuzen ere, hizkuntzaren arnasguneetan daudenetatik. Horrek arrisku bat duela esaten du, hain zuzen ere gorago egiteko Y-erazko lanpostuetara igaro behar izatea.

1. maila: hizkuntza goi-mailako hezkuntzan, lan-munduan, komunikabideetan eta administrazio publikoan. Hau da maila gorena hizkuntza indarberritzean, baina arriskua ez da desagertzen; izan ere, hizkuntza-ordezkapena gertatzeko arriskua ez da sekula desagertzen eta komunitateak erne egon beharko du.

Hizkuntza indarberritzea lortzeko, helburu errealistak jarri behar dituzte hizkuntza-politikako eragileek, duten boterearen, bitartekoen eta baldintzen arabera, hizkuntza-ordezkapenaren muina zein den ahaztu gabe, hain zuzen ere belaunaldien arteko transmisioa. Ahaleginak modu egokian sekuentziatu behar dira alferlanik ez egiteko.

Prozesuari buelta emateko oinarria hiztunen eta hizkuntzaren defendatzaileen autoantolamendua izan behar da; ezin da prozesua utzi hizkuntzaren biziberritzean interesik ez dutenen esku, Fishmanen ustez, oso garrantzitsua iruditzen baitzaio hizkuntza-komunitatearen zeregina. Plangintzaren eragin-eremuei dagokienez, garrantzi handia ematen dio familiari, norberaren hurbileko komunitateari (Gemeinschaft deritzon horri) eta identitateari; hain zuzen ere botereari eta kanpoko gizarteari (Gesellschaft deritzon horri) baino garrantzi handiagoa. Hizkuntza berarekin batera doan kultura osoarekin ulertu behar da. Etengabe gertatzen da kultura-aldaketa gizarte batean, baina gizarteak aldaketa hori gidatzeko ahalmena behar du, autoerregulatzeko, horrela X-erazko arnasguneak eta harreman sarea eraiki ahal izateko. Hizkuntza galtzen duen gizarteak, besteak beste, autoerregulatzeko gaitasuna ere galtzen du.

Hizkuntza-politika asko nazio-mailan bakarrik eztabaidatzen dira eta hori ez da maiz mailarik egokiena Fishmanen ustez; izan ere, makro mailako politikak baino mikro mailakoak beharko ditu oso egoera larrian dagoen hizkuntzak eta familietatik hasi beharko da, edo ahozkotik idatzizkotik baino lehentasun handiagoarekin, edo lehen mailako eskoletatik goi-mailakoetatik baino. Lehentasunak argi edukitzeari oso garrantzitsua deritzo Fishmanek hizkuntza indarberritzeari ekiteko orduan.

Fishmanek behin eta berriz dio ezerk ez duela ordezkatzen hizkuntza eguneroko bizitza informalean presente egotea, ezinbestekoa baita hori hizkuntzak bizirik iraun dezan. Dena den, arlo hori oso zaila da lantzen eta aurrerapenak ez dira errazak lortzen zenbait arrazoi direla medio: alde batetik, plangintzarako aukera handirik ez du ematen eremu informalak eta, beste aldetik, hizkuntza indarberritzearen aldekoek Y-dunak nagusi diren gizarte-eremuetatik aldentzea eskatzen du eta horien ordez X-eraz funtzionatuko duten sareak sortzea.

Gainera, RLSk askoz ere eragin handiagoa eta zabalagoa izan dezake gizateriaren arazo nagusiak konpontzen laguntzeko potentziala baitu. Izan ere, hizkuntzak ordezkatzeko prozesuak asko azkartu dira bizimodu modernoaren alderdi negatiboen ondorioz (aldaketa sozialeko eta botere teknikoko desberdintasun handiengatik) eta horren beste ondorio batzuk anomia eta alienazioa dira. Beraz, RLSrekin, hizkuntzaren gaiari heltzeaz gain, modernotasunaren dislokazio soziokulturala gainditzeko bidea irekitzen da.

RLS (Reversing Language Shift), hizkuntza indarberritzea: funtzioak eta erabilgarritasuna galduz doan hizkuntza batek hizkuntza-ordezkapeneranzko joera hori etetea eta egoera iraultzea. Joshua A. Fishmanek ordezkapena jasaten ari diren hizkuntzak indarberritzeko sortutako eredua da. Hizkuntza bat indarberritzeko, hiztunak eta jardunguneak edo eremuak irabazi behar ditu. Fishmanek zortzi mailako eskala sortu zuen hizkuntzaren egoeraren diagnostikoa egiteko eta maila bakoitzean hizkuntzaren ordezkapen prozesua geldiarazteko zeintzuk diren lehentasunak definitu zituen. Garrantzi handia ematen dio hizkuntza harreman hurbilenetan erabiltzeari.

Euskal Herrian ahalegin asko egin dira euskara bultzatzeko batez ere azken hamarkadetan. Hemen horietako batzuk aztertuko dira, maila, alor eta mota desberdinetakoak: bi maila orokorrekoak, hau da, makro mailakoak (bata gizarte-mugimenduak bultzatua eta bestea gobernuaren eskutik doana); eta beste hirurak mikro mailakoak (bata ekimen pribatuan batez ere erakunde-mailari dagokiona eta besteak pertsonen arteko hizkuntza-erabilerari buruzkoak talde-mailari dagokiona eta pertsona-mailakoa).

Euskalgintzako hainbat eragilek Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseilua sortu zuten 1997an euskararen normalizazio-prozesua azkartzeko eta hiru lan-ildo hartu zituen hasieratik: gogoeta, plangintza orokorra eta presio edo eragin soziala.

Kontseilua

Bai Euskarari Akordioa eskaini zitzaien arlo guztietako gizarte-eragileei, eta horren bidez euskararen normalizazio-prozesuan parte hartzeko hitza eman zuten. Akordioan parte hartzen zutenek hizkuntza-normalizaziora iristeko plan estrategikoa prestatu eta ezartzeko konpromisoa hartzen zuten.

Lehen eragileen sinatze ekitaldia 1998an egin zen (Koldo Castañeda, 2002); geroztik, beste eragile batzuei zabaldu zitzaien eta guztira 899 erakundek sinatu zuten akordioa. Sektoreka antolatuta (Hegoaldean 23 eta Iparraldean 10: mundu asoziatiboa, sindikatuak, mundu asistentziala, lan-mundua, unibertsitatea...), bakoitzak sektorean euskarak zuen egoeraren diagnostikoa egin zuen AMIA matrizea erabilita, helburuak formulatu zituzten eta sektore bakoitzerako euskararen inguruan hartzeko modukoak ziren konpromisoak zehaztu zituzten eta horietatik gutxienekoak zeintzuk ziren erabaki. Ondoren, eragile bakoitzak konpromiso horietatik zeintzuk hartuko zituen adierazi zuen. Hala, 2000. urtean Hegoaldean eta 2001ean Iparraldean 520 gizarte-eragilek konpromiso minimoak hartu zituzten.

Konpromisoak erakunde-mailakoak edo sektore-mailakoak ziren eta funtzionamenduaren arlo desberdinak hartzen zituzten: hizkuntza-paisaia, barne-komunikazioa, langile edo kideen euskalduntzea, giza baliabideen kudeaketa, bezeroen aurreko komunikazioak, euskara lan-hizkuntzatzat hartzea, euskara-plan osoa lantzea eta egiturazkoak (Gutiérrez, 2008).

Kontseiluak Bai Euskarari Ziurtagiria sortu zuen erakunde batek konpromisoak betetzen dituela ziurtatzeko. Hiru maila ditu ziurtagiriak: Bidean euskararen normalizaziorako gutxieneko neurriak hartzen dituzten erakundeentzat, Guk zerbitzua euskaraz zerbitzua euskaraz eskaintzen dutenentzat eta Guk zerbitzua eta lana euskaraz zerbitzua euskaraz eskaini eta euskara lan-hizkuntzatzat duten enpresa, saltoki eta bestelako erakundeentzat. Erakunde bati zein ziurtagiri mota dagokion erabakitzeko, arlo hauek aztertzen dira: erakundeko kideen hizkuntza-gaitasuna, irudia eta hizkuntza-paisaia, kanpo harremanak, barne harremanak eta programa informatikoak.

Bai Euskarari Ziurtagiriaren mailak.

18. irudia

Geroztik, Bai Euskarari Akordioa herrietara zabaltzeko ekimena gauzatu zuen Kontseiluak 2000. urtean hasita.

Kontseiluak Eusko Jaurlaritzarekin hitzarmena sinatu zuen 1999an Bai Euskarari Akordioa eta Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia bateragarri egiteko.

Prozesu osoan garrantzi handia eman zaio metodologiari: enpresetan plan estrategikoak egiteko metodologia erabili da gizarte-eragileekin eta hori berrikuntza nabarmena izan zen euskalgintzan. Gainera, adierazpen sinbolikoetatik haratago joan nahi izan da eta horregatik konpromiso zehatzak hartzeko bidea sustatu da maila desberdinak ezarrita. Prozesu guztian komunikazioa ere nabarmen landu da, jendaurreko agerpen asko egin dira, komunikabideetan presentzia handia izan du eta Internet ere erabili da gizarteari egiten ari zenaren berri emateko. Beste ezaugarri garrantzitsu bat parte hartzea izan zen, bai gizarte-eragileena sinatze-ekitaldietan edo plan estrategikoa lantzeko prozesuan eta hori gauzatzean, baita herritarrena ere egin ziren ekitaldietan (Bai Euskarari kanpaina eta bukaeran futbol-zelaiak betetzea, edo lanordu bat akordioaren alde emateko kanpaina) (Gutiérrez, 2008).

Euskaraz

Eusko Jaurlaritzak antolatutako Euskararen Aholku Batzordeak aurreko bi hamarkadetan gauzatutako hizkuntza-politikaren emaitzak eta hizkuntza-normalizazioan erabilitako baliabideak aztertu zituen 1996 eta 1998 artean (Miren Mateo, 2002). Hortik abiatuta Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia onartu zuen Euskararen Aholku Batzordeak eta Eusko Jaurlaritzak. Plan hori 1999an onartu zuen Eusko Legebiltzarrak.

Diagnostikoa egiteko AMIA (hurrengo puntuan sakontzen da kontzeptu honetan) matrizea erabili zuten eta han jasotako aurkako eta aldeko faktoreak kontuan hartuta EBPN izeneko plan estrategikoa diseinatu zuten Euskal Autonomia Erkidegoko administrazio publikoak aurrera eramateko ekimenak eta lan-lerroak bideratzeko. Helburu nagusia hau zen: euskaraz bizi nahi duten herritarrei horretarako aukerak bermatzeko behar diren hizkuntza politikako neurriak erabakitzea eta bultzatzea (Eusko Jaurlaritza, 1999). Hiru helburu estrategiko ezarri zituzten:

  • Euskara ondorengoetaratzea: euskararen transmisioan etenik ez egotea.
  • Euskararen erabilera: euskararen aldeko auzogintza eta zerbitzugintza. Euskaldun gazteentzat euskara helduaroan atsegin eta gaztelania bezain baliozko egitea eta hori lortzeko euskarazko zerbitzuen eskaintza eskolaz kanpoko beste erabilera eremuetara zabaltzea.
  • Euskararen elikadura: euskaraz eroso eta erraz hitz egiteko elikatzea liburu, irrati, aldizkari, egunkari, telebista eta abarren bidez.

Helburu estrategiko bakoitzari helburu zehatzak eta egitasmo-proposamenak gehitu zizkioten diagnostikoko arloak erabilita: irakaskuntza, euskalduntze-alfabetatzea, familia bidezko jarraipena, administrazioa, informazioaren eta komunikazioaren teknologia berriak, enpresa mundua, aisia, kirola, erlijioa, corpus-plangintza eta euskararen kalitatea, prentsa idatzia, liburugintza, irratia, telebista, publizitatea eta kulturgintza.

Horretaz gain, EBPNk hizkuntza-politikarako behar diren giza eta diru-baliabideei buruzko irizpideak ezartzen ditu.

EBPN herrietara hedatzeko hamar eredu desberdin sortu ziren biztanle-kopurua eta egoera soziolinguistikoa kontuan hartuta eta Euskal Autonomia Erkidegoko hiriburuetarako eredu bana prestatuta.

Hona hemen udalerrien sailkapena:

Udalerrien sailkapena EBPNren arabera
HIZTUN EUSKALDUN-KOPURUABIZTANLE-KOPURUAHIRIBURUAK
>10.000<10.000
< % 15A1A2BILBODONOSTIAGASTEIZ
% 15-% 50B1B2
% 50-% 70C1C2

Makro mailako ekimenak oso garrantzitsuak dira egiten ari denari osotasuna ematen diotelako, marko orokorra ezarri eta norabidea finkatzen dutelako eta duten bolumenagatik sarritan gizartean oihartzun handia izaten dutelako. Dena den, ekimen horiek aplikatzerakoan mikro mailari heldu behar izaten zaio neurriak eraginkorrak izatea nahi bada. Atal honetan, plangintzaren aplikaziorako maila sistemikoetatik barrenengoak aurkeztuko dira, hain zuzen ere, organizazioa, taldea eta norbanakoa. Maila hauetan oraindik ere zeregin handia dago eta garrantzitsua izango litzateke praktikaren eta teoriaren loturak indartzea eta beste jakintza-arlo batzuetan landutakoak aplikatzea.

Edozein planek honako faseak ditu:

  • Planaren definizioa: horretarako komenigarria izango da egoeraren diagnostiko ona edukitzea, helburuak argi ezartzea eta helburu horietara iristeko ekintzak eta bitartekoak zehaztea (nork zer noiz nola egingo duen). Diagnostikorako tresna ezagun bat AMIA matrizea da eta oso erabilgarria da egoera laburbiltzeko balio baitu; lau zatiko lauki batean zati bakoitzean faktore-multzo bat jasotzen da: aukerak, mehatxuak, indarguneak eta ahuleziak. Honen arabera, planaren funtsa izango da aukerak aprobetxatzea norberaren indarguneak erabilita etor daitezkeen mehatxuei aurre egiteko norberaren ahuleziak gaindituta. Plana arrakastatsua izan dadin, garrantzitsua da definizioaren fase honetatik eragileen parte-hartzea bermatuko duten bideak eta teknikak erabiltzea.
  • AMIA matrizea
    AUKERAK (kanpoko faktore positiboak)
    -
    -
    -
    MEHATXUAK (kanpoko faktore negatiboak)
    -
    -
    -
    INDARGUNEAK (barruko faktore positiboak)
    -
    -
    -
    AHULEZIAK (barruko faktore negatiboak
    -
    -
    -
  • Planaren inplementazioa: plana exekutatzean edo gauzatzean datza; planak aurrera egin ahala behar diren aldaketak egingo zaizkio, betiere aurreko fasean definitutakoa kontuan hartuta. Inplementazioa behar bezalakoa izan dadin, garrantzitsua da beste faseak ondo prestatuta izatea eta behar besteko bitartekoak izatea dirutan, pertsonetan eta egituretan.
  • Planaren ebaluazioa: fase honetan planean aurreikusitakoak zein neurritan bete diren aztertzen da; komeni da fase hau ez uztea harik eta plana bukatu arte, batez ere plan luzeetan. Etengabeko ebaluazioa egitea komeni da, inplementazioa egiten ari den bitartean behar diren zuzenketak eta aldaketak egin ahal izateko. Ebaluazioa bi motatakoa izan daiteke: prozesuarena (egindakoak behar bezala egin diren) eta emaitzena (zer lortu den). Adibidez, hiztunen alfabetatzea sustatzeko plan bat egiten bada, prozesuaren ebaluazioan neur daiteke zenbat ikastaro antolatu diren, zenbat jendek parte hartu duen, guztira zenbat eskola ordu eman diren eta abar; baina emaitzak ebaluatzeko, esate baterako, alfabetatze-maila lortu duten ikasleen ehunekoa neurtu beharko da.

Ebaluaziotik ondorioak atera behar dira eta planaren definizioa berritu. Horrek esan nahi du ebaluazioa maila desberdinetakoa izan daitekeela eta planaren garai desberdinetan egin beharko dela, plana bukatu arte zain egon gabe.

Plangintzaren ziklo honi PDCA zikloa deitzen zaio, faseen ingelesezko siglengatik (Plan, Do, Check eta Act; alegia, planifikatu, egin, egiaztatu eta doitu).

PDCA zikloa

19. irudia

Denboraren aldagaia kontuan hartuta planak alde batetik epe laburrerakoak edo operatiboak izan litezke eta beste alde batetik epe luzerakoak edo estrategikoak. Gainera, plan baten barruan hierarkia desberdinetan multzokatu litezke ekimenak: plan batek hainbat programa izan ditzake; programa bakoitzak, berriz, zenbait proiektu eta proiektu bakoitza jardueretan eta atazetan banatu liteke, orokorrenetik zehatzenera. Dena den, sarritan erakunde bakoitzak bere terminologia erabiltzen du.

Ondoren, mikroplanen adibide batzuk ikusiko ditugu. Euskal Herrian helburu eta jomuga askotara bideratutako mikro mailako planak gauzatu dira, sarritan makroplanen babespean. Aipagarriak dira, besteak beste, transmisioa indartzeko programak, EraLan (http://www.soziolinguistika.org), Buruntzaldeko egitasmoa, merkataritzan eragiteko egitasmoak, Kirola euskaraz, Ulibarri programa (http://www.ulibarri.info/) eta ahozko erabilera sustatzeko egitasmoak. Guztiak hemen jasotzea ezinezkoa denez, goian aipatutako maila bakoitzerako adibide bakar bat azalduko dugu:

  1. Organizazio-mailarako, lan-munduko euskara-planak.
  2. Talde-mailarako, Kuadrillategi.
  3. Eta norbanakoaren mailarako, .

Irakaskuntzan ahalegin eta aurrerapen handiak egin ondoren, nabarmena zen euskaraz ikasitako gehienek lan-mundura jauzi egiten zutenean erdaraz funtzionatu behar zutela. Horregatik eta lanak helduen bizitzan duen garrantziagatik (bai eskaintzen zaion denboragatik, baita sozialki duen garrantziagatik ere) lan-munduan euskara bultzatzeari gero eta garrantzi handiagoa ematen hasi zitzaion, azken urteetan lehentasunezko helburu bihurtzeraino. Arlo honetan erreferentzia garrantzitsua izan da Quebec-en enpresen frantsestean izan duten esperientzia.

Plan pilotuak egin ziren 1990eko hamarkadako hasieran hainbat enpresatan Eusko Jaurlaritzaren parte hartzearekin. Horren ondorioz, arlo sozio-ekonomikoan euskara sustatzeko tresna garatu zen: euskara-planak. Prozesu planifikatua proposatzen zen, hain zuzen ere, enpresako beste hainbat arlotan ekimenak garatzeko metodologia erabilita osagai hauek kontuan hartuta: egoeraren diagnostikotik abiatuta lortu nahi diren helburuetara iristeko egin beharrekoak zehazten dira epe batzuen barruan eta baliabide zehaztuekin.

Hasierako proba pilotuetatik, enpresa mundura hizkuntza-plangintzak indar handiz heldu dira, enpresa bakoitzaren ezaugarriei egokitutako planak ezarriz. Ondorioz, enpresa askoren kudeaketan, hizkuntza-irizpideek garrantzia hartu dute.

Beste plangintza askotan bezala, honako urratsak dira enpresetako plangintzetan eman beharrekoak (Elhuyar, Erabili.com):

Diseinua

Planak izango dituen ezaugarriak definitzen dira fase honetan. Horretarako:

  • Enpresaren gaineko informazioa bildu: elkarrizketa eta behaketen bidez enpresaren ezaugarriak, euskararen presentzia, hizkuntzarekiko sentiberatasunak eta bestelako informazioak biltzen dira.
  • Euskara Batzordearekin planaren ardatzak, helburuak, adierazleak eta egitura adostu.

Abiatzea

Diseinuan zehaztutako plana martxan jartzean datza fase hau. Teknikariak fase honetan dituen eginkizun nagusiak:

  • Planaren berri eman langile eta arduradunen artean eta haien iritziak bildu.
  • Diseinuan zehaztutako ardatzak eta helburuak noiz/nork eta nola gauzatuko dituen zehaztu.
  • Planeko egiturak (lantaldeak, euskara-batzordea) abiatu.
  • Langileen euskalduntze-programa abiatu.

Garapen-fasea

Fase honetan euskara-planak dakartzan aldaketa nagusiak gauzatzen dira. Teknikariak ondoko lanen ardura izan ohi du:

  • Euskara Batzordea gidatu.
  • Helburuak lantzen dituzten lantalde edo hobetze-taldeak gidatu.
  • Euskalduntzea antolatu eta euskaltegiekiko harremanak gauzatu.
  • Planaren eboluzioa jasotzen duten adierazleak elikatu.
  • Planaren memoriak landu.
  • Euskararen erabilera areagotzeko bitartekoak enpresaren eskura jarri.

Atal honen azken epealdian jarraipen fasearen oinarriak ezartzen dira. Garapenean aurreikusitako egiturak eta neurriak gauzatutakoan, etorkizunean enpresak bere kabuz euskara kudeatzeko. Horretarako, teknikariak ondoko lanak garatzen ditu:

  • Euskararen eta planaren egoeraren diagnosia egin.
  • Euskararen jarraipena arautuko duen hizkuntza-politika adostu.
  • Planaren jarraipena ziurtatuko duen egitura diseinatu.

Jarraipen-fasea

Euskara-planaren garapen-faseak dakartzan aldaketa eta sistematizazio-faseen ostean jarraipen-fasea zabaltzen da. Fase honetan enpresa bera da euskararen kudeaketaren arduradun osoa, eta soilik aldizkako laguntza jaso ohi du aholkularien aldetik (auditoretza edo ikuskapenak egiteko, itzulpenak, etab.).

Enpresetako euskara-planen azken helburua erakundean euskararen erabilera handitzea da, euskara enpresaren funtzionamenduan txertatzea. Hori lortzeko, hizkuntzaren erabilera lantzeaz gain, euskararen ezagutza eta hizkuntzarekiko motibazioa ere landu behar dira. Beraz, euskara eskoletatik askoz harago doaz euskara-planean jasotzen direnak.

Euskara-planetan enpresaren inplikazioa ezinbestekotzat hartu da hasieratik eta hori bermatzeko plana dutenek euskara-batzordea osatu behar dute, enpresako zuzendaritzaren ordezkapen eta guzti. Euskara-batzorde horren eginkizun nagusia planaren gidaritza izaten da, gaiak aztertu eta hartu behar diren erabakiak hartu edo dagokion organoari bideratu erabaki dezan.

Planaren inplementazioan askotan erabiltzen den tresna erabilera-taldeak dira. Talde hauek kalitate planetako komunikazio-zirkuluetan dute oinarria, partaideak langileak dira eta euren eguneroko lanean euskararen erabilerari lotutako gaiak lantzen dituzte motibazioa eta ezagutza ere landuta.

Enpresa askotan euskara-planaren ondorioz hizkuntza-politika esplizitatu eta zehaztera iristen dira hizkuntzen kudeaketa araututa gera dadin erakunde barruan. Hauek dira, beraz, enpresetako planen urrats nagusiak: diseinua, abiatzea, garapen-fasea eta jarraipen-fasea.

Eusko Jaurlaritzak urtero diru-laguntza deialdiak atera ditu euskara-plana duten enpresentzat. Eta gaiak duen garrantziaren adierazgarri LanHitz programa eratu zuen euskara-planen berri emateko Euskal Autonomia Erkidegoko enpresei. Programa horren barruan euskara-planetarako hainbat tresna ere garatu dira eta Interneten jarri dituzte.

Erakunde batek euskararen normalizazioan egin dituen aurrerapenak frogatzeko bi ziurtagiri daude: Kontseiluak sortutako Bai Euskarari Ziurtagiria, Bai Euskarari Akordioari buruzko atalean azaldu dena, eta Eusko Jaurlaritzak sortu duen Bikain ziurtagiria (Eusko Jaurlaritzaren 53/2009 Dekretua). Bikain ziurtagiriak hiru maila ditu eta antz handia du kalitatea kudeatzeko EFQM ereduarekin.

Bikain ziurtagirian guztira 1.000 puntu lor daitezke euskarak erakundean duen presentzia, erabilera eta kudeaketa baloratuta lau ardatzetan: komunikazioa eta irudi korporatiboa, kanpo-harremanak, barne-harremanak eta hizkuntza-kudeaketa. Talde batek egindako ebaluazioan erakundeak lortzen duen puntu-kopuruaren arabera hauek dira ziurtagiriaren hiru mailak:

Bikain ziurtagiriaren mailak.

20. irudia
  • Beltza: oinarrizko maila da (200-399 puntu).
  • Zilarra: tarteko mailakoa (400-699 puntu).
  • Urrea: goi-maila (700-1.000 puntu).

Lan-munduaren arloan aurrerapenak egin badira ere, oraindik ere enpresen gutxiengoak dauka edo eduki du euskara-planen bat.

Hizkuntza bat bizi dadin ezinbestekoa da hiztunak edukitzea eta hiztun horiek hizkuntza erabiltzea. Hizkuntza biziberritzeko, erabilera sustatu nahi izaten da, baina askotan zaila izaten da pertsonen arteko hizkuntza-ohituretara iristea, eremu oso pribatua delako. Horren mota desberdinetako ekimenak jarri izan dira abian: ezagunak dira Euskal Herrian hiztunak kontzientziatzeko eta euskaraz egitera animatzeko egin izan diren publizitate-kanpainak. Dena den, azken urteetan zenbait ekimen sortu dira zuzenean pertsona artean euskararen erabilera zuzenean bultzatzeko eta horietako bi azalduko dira hemen.

Kuadrillategi egitasmoa

Gazteen lagunartean euskararen erabilera sustatzeko hainbat herritan egin den esku-hartzea eta ikerketa da Kuadrillategi egitasmoa. Batez ere 2000. urtetik aurrera egin dira esperientzia sistematizatuak herrietako euskara-elkarteen edo udaletako euskara-zerbitzuen eta Kuadrillategi Ikerketa eta Aholkularitza elkartearen eskutik (Egizabal eta beste, 2004).

Talde batean euskararen aldeko jokaera errazago gerta dadin zenbait baldintza objektibo bete behar dira: taldekide gehienek jakin behar dute euskaraz, taldearen lidergoa euskaldunen esku egon behar da, taldearen inguruko giroa euskalduna izatea. Badira, gainera, beste zenbait baldintza subjektibo: euskaraz egitea desiragarritzat jo behar dute, euskaraz egitea egingarria eta erabilgarria iruditu behar zaie, euskaraz egiteak neurriko ahalegina eskatu behar die.

Egitasmo honen oinarria da lagun-taldearen arauek finkatzen dutela zein hizkuntzatan egin eta erdaraz egiten badute, hori aldatzeko modu bakarra taldearen araua gainditzea dela, hain zuzen ere, euskaraz hitz eginez, horrela araua hautsi egiten baita. Horretarako, aisialdiko eskaintza bat egiten zaie herriko gaztetxoen lagun-taldeei eta eskatzen zaie egitasmoan parte hartzen ari diren denboran euskaraz egiteko konpromisoa.

Beraz, Kuadrillategi egitasmoa aisialdiko eskaintza soilaren itxurarekin eskaintzen zaie gaztetxoei. Gaztetxoek taldeka eman behar dute izena, B edo D ereduan ikasiak izan behar dira eta egitasmoko jardueretan euskaraz hitz egin behar dute. Egitasmoan kulturako tailerrak eta oporraldietako jarduera ludikoak eskaintzen dira dinamizatzaile baten ardurapean.

Bi urtean, 2001etik 2003ra, egindako ikerketan emaitza hauek lortu zituzten:

15. taula: Kuadrillategi egitasmoaren emaitzak 2001-2003
Hasierako gazte-kopuruaBukaerako gazte-kopurua
(Egizabal eta beste, 2004)
Euskararen aldeko joera55 (% 52,3)62 (% 59)
Joera nabarmenik ez27 (% 25,7)40 (% 38,1)
Erdararen aldeko joera23 (% 21,9)3 (% 2,8)
Guztira105 (% 100)105 (% 100)

Datu horien arabera, beraz, Kuadrillategi tresna erabilgarria izango litzateke gaztetxoen lagun arteko harremanetan euskararen erabilera sustatzeko.

Mintzapraktika-programak

Programa hauetan euskaraz hitz egiteko ohitura duten pertsonak harremanetan jartzen dituzte ohiturarik ez dutenekin euskara-maila hobetu eta erabiltzeko ohitura indartzeko. Sarritan tokian tokiko euskara-taldeak antolatzen du programa, eta berrogeita hamarren bat horrelako egitasmo daude Euskal Herri osoan, bakoitza bere izenarekin: Mintzalagun, Berbalagun, Zahar-berri, Solaskide, Mintzakide...

Mintzapraktika

Programari esker hiru, lau edo bost pertsonako taldeak sortzen dira, euren gustuko ekintzak egin ditzaten, astean behin elkartuta eta horretaz gain noizean behin ekintza osagarriak antolatzen dira talde guztientzat. Gainera, urtean behin Mintza Eguna antolatzen da Euskal Herriko osoko mintzapraktika-programetako jendea elkartzeko.

Horrelako lehen programa Donostian sortu zen 1993an Bagera euskara-taldearen eskutik eta gero beste herri batzuetara hedatu zen. Ekimenaren arrakasta ikusita, Topaguneak (euskara-elkarteen federazioak) eta zenbait euskaltegik egitasmoa gehiago landu zuten eta hedatu egin zuten.

Aurrez aurreko programez gain, badira programa birtualak ere, Internet bidez egiten direnak. Ekimen horiek e-mintzapraktika izena dute.

Programa honen bidez euskararen inguruko kezka bati konponbidea eman nahi zaio; hain zuzen ere, azken urteetan euskaraz dakitenen kopuruak gora egin du, baina euskaraz egiten dutenen kopurua ez da hainbeste igo eta horrek mugatu egiten du euskararen erabilera. Mintzapraktika-ekimenaren bitartez, euskararen erabileran gehien eragiten duten faktoreetan eragin nahi da: hiztunaren euskaraz hitz egiteko gaitasun erlatiboan, harreman-sareko euskaldunen dentsitatean eta hizkuntzarekiko atxikimenduan. Gainera, iristen oso zaila den eremu batera iristea lortzen dute; alegia, eremu pertsonalera, harreman pertsonalen arlora, bizitza pribatura (Oskar Zapata, 2007).

Hauek dira antolatzaileek partaideen helburu pertsonalez gain landu nahi dituzten helburuak: euskal hiztunen kopurua handitzea, euskara erabiltzeko gune berriak irabaztea, euskaraz egiteko sare berriak sortzea, euskara naturaltasunez transmititzea ingurune informaletan, hizkuntzarekiko atxikimendua sortzea. Erronken artean, antolatzaileek programa hauen eraginkortasuna neurtzearena aipatzen dute.

Katalunian ere bada antzeko programa bat, Voluntaris per la llengua izenekoa. Han bikoteak egiten dituzte eta 5.000 bikote inguru egitera iritsi dira (Guerrero eta Sanz, 2008).

Asko dira, beraz, euskara sustatzeko azken hamarkadetan abian jarri diren ekimenak, auzo-mailakoak zein nazio-mailakoak. Hizkuntza aurrera ateratzeko nahia adierazten du horrek guztiak. Dena den, sarritan aipatu izan dira ekintzailetasun hutsaren arriskuak eta komenigarria izango litzateke hizkuntza biziberritzeko ekintzen inguruko ikerketa indartzea, ekimenak zenbateraino diren eraginkorrak aztertzeari lehentasuna emanda, diziplina anitzeko ikuspegia erabilita.

  • ARACIL, Lluís Vicent. 1965. Conflit linguistique et normalisation linguistic dans l'Europe nouvelle. Nancy: Centre Universitaire Européen.
  • BAÑERES, J. 1987. "Aspectes legals i administratius de l'eslovè en el marc del pluralisme igualitari iugoslau". Revista de Llengua i Dret 10: 83-116.
  • BASTARDAS I BOADA, Albert. 2000. "De la 'normalització' a la 'diversitat' lingüística: cap a un enfocament global del contacte de llengües". Revista de llengua i dret 34: 151-168.
  • BASTARDAS I BOADA, Albert. 2009. "Vint-i-cinc anys de política i planificació lingüístiques". Revista de llengua i dret 51: 125-132.
  • BENTON, Richard; BENTON, Nena. 2001. "RLS in Aotearoa/New Zealand 1989-1999". In FISHMAN, Joshua (arg.). Can threatened languages be saved? Reversing Language Shift revisited: a 21st century perspective. Clevedon: Multilingual Matters.
  • BOIX I FUSTER, Emili eta VILA I MORENO, F. Xavier. 1998. Sociolingüística de la llengua catalana. Bartzelona: Ariel.
  • CASTAÑEDA, Koldo. 2002. "Bai Euskarari Akordioaren plan estrategikoa: gizartean eragiteko esperientzia". BAT Soziolinguistika aldizkaria 45: 85-88.
  • COOPER, Robert L. 1997. La planificación lingüística y el cambio social. Cambridge: Cambridge University Press.
  • CORBEIL, J.C. 1983. "Éléments d'une théorie de la régulation linguistique". In BEDARD, E. eta MAURAIS, J. (arg.) La norme linguistique. Quebec: Conseil de la langue française.
  • EGIZABAL, Diego; HUEGUN, Axier eta JAUREGI, Pello. 2004. "Kuadrillategi egitasmoa". BAT Soziolinguistika aldizkaria 53: 103-111.
  • EUSKO JAURLARITZA. 1999. Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • EUSKO JAURLARITZA. 2009. 53/2009 Dekretua, martxoaren 3koa, Bikain-Hizkuntza Konpromisoaren Zigilua eta Euskararen Kalitate Ziurtagiria arautzen dituena. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • FISHMAN, Joshua A. 1991. Reversing Language Shift. Theoretical and empirical foundations of assistance to threatened languages. Clevedon: Multilingual Matters.
  • FISHMAN, Joshua A. (arg.) 2001. Can threatened languages be saved? Reversing Language Shift, revisited: a 21st century perspective. Clevedon: Multilingual Matters.
  • FISHMAN, Joshua A. 2006a. Do not leave your language alone. The hidden status agendas within corpus planning in language policy. Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates.
  • FISHMAN, Joshua A. 2006b. "Language policy and language shift". In RICENTO, Thomas (arg.). An introduction to language policy. Theory and method. Oxford: Blackwell.
  • GRIN, François. 2006. "Economic considerations in language policy". In RICENTO, Thomas (arg.). An introduction to language policy. Theory and method. Oxford: Blackwell.
  • GUERRERO, Àngels eta SANZ, Viqui. 2008. "Voluntariat per la llengua. Un programa que creix". Llengua i ús 40: 8-15.
  • GUTIERREZ, Rober. 2008 (argitaratu gabe). "Bai Euskarari Akordioaren prozesua eta Bai Euskarari Ziurtagiria: gizartean eragiteko esperientziak". In HIZNET Hizkuntza Plangintza Ikastaroa. 2008-2009 ikasturtea. Asmoz Fundazioa, Eusko Ikaskuntza.
  • HAUGEN, Einar. 1959. "Planning for a standard language in modern Norway". Anthropological linguistics 1/3: 8-21.
  • HAUGEN, Einar. 1983. "The implementation of corpus planning: theory and practice". In COBARRUBIAS, J.; FISHMAN, J.A. (arg.) Progress in language planning. Berlin: Mouton.
  • KLOSS, Heinz. 1969. Research possibilities on group bilingualism: a report. Quebec: Université Laval. Centre International de Recherches sur le Bilinguisme.
  • LAMUELA, Xavier. 1994. Estandardització i establiment de les llengües. Bartzelona: Edicions 62.
  • MARKO, J. Inazio. 2001. Hizkuntza normalizaziorako adierazle-sistema integralak eraikitzen. EusLab kasua: Gida-Panela Integrala. V. Euskal Soziologia Kongresuan aurkeztutako komunikazioa. Bilbo, 2001eko martxoan.
  • MARKO, J. Inazio. 2008 (argitaratu gabe). "Plangintzaren funts teoriko eta teknikoak". In HIZNET, Hizkuntza Plangintza Ikastaroa. 2006-2007 ikasturtea. Asmoz fundazioa, Eusko Ikaskuntza.
  • MATEO, Miren. 2002. "Euskara Biziberritzeko Plan Nagusia, Eusko Jaurlaritzaren hizkuntza-politikaren adierazgarri". BAT Soziolinguistika aldizkaria 45: 105-117.
  • McRAE, K.D. 1994. "El establecimiento de una política lingüística en sociedades plurilingües: cinco dimensiones cruciales". In BASTARDAS eta BOIX (zuz.) ¿Un estado una lengua? La organización política de la diversidad lingüística. Bartzelona: Octaedro.
  • McROBERTS, Kenneth. 2003. "Per què els estats tenen polítiques lingüístiques: construcció d'estats i construcció de nacions". Treballs de sociolingüística catalana 17: 23-44.
  • NEKVAPIL, Jiri. 2006. "From language planning to language management". Sociolinguistica 20: 92-104.
  • RICENTO, Thomas (arg.). 2006. An introduction to language policy: theory and method. Oxford: Blackwell.
  • SÁNCHEZ CARRIÓN, José María "Txepetx". 1981. El espacio bilingüe. Aspectos etnolingüísticos del bilingüismo y teoría lingüística de los espacios. Burlata: Eusko Ikaskuntza.
  • SÁNCHEZ CARRIÓN, José María "Txepetx". 1987. Un futuro para nuestro pasado: Claves de la recuperación del euskara y teoría social de las lenguas. Donostia: egilearen argitalpena.
  • SÁNCHEZ CARRIÓN, José María "Txepetx". 1999. Aplicación sociolingüística de la territorialidad. Márgenes de encuentro, Bilbao y el euskara: sistemas modélicos de interpretación, modelos sistémicos de actuación. Bilbo: Bilboko Udala.
  • SCHIFFMAN, Harold. 2006. Language policy and linguistic culture. In RICENTO, Thomas (arg.). An introduction to language policy. Theory and method. Oxford: Blackwell.
  • SIGUAN, Miquel. 1996. La Europa de las lenguas. Madril: Alianza.
  • UZEI; SOZIOLINGUISTIKA KLUSTERRA; HPS. 2009 (argitaratu gabe). Soziolinguistika Hiztegia - Euskal Soziolinguistikaren eremuan erabiltzeko. Lexikoa SL hiztegia 20090318-UZEI-SLK-HPS.doc.
  • ETXEGOIEN, Juan Carlos "Xamar". 2001. Orekan. Herri eta hizkuntzen ekologiaz. Iruñea: Pamiela.
  • ZALBIDE, Mikel; ERIZE, Xabier. 2008 (argitaratu gabe). "Hizkuntza gutxituen berreskurapenerako hainbat hurbilpen teoriko". In HIZNET, Hizkuntza Plangintza Ikastaroa. 2008-2009 ikasturtea. Asmoz fundazioa, Eusko Ikaskuntza.
  • ZAPATA, Oskar. 2007. "Mintzapraktika programak: euskararen erabileran eragiteko tresna eraginkorrak". BAT Soziolinguistika aldizkaria 62: 119-124.
  • ZUAZO, Koldo. 1988. "Euskararen batasuna". Iker 5.
  • ZUAZO, Koldo. 2001. "Ohar zenbait euskara normaltze aldera". BAT Soziolinguistika aldizkaria 40: 69-74.
  • ZUAZO, Koldo. 2005. Euskara batua. Ezina ekinez egina. Donostia: Elkar.