Kontzeptua

Meatzaritza. Mea zamaketariak

Información complementaria


Bizkaiko meatzetako ustiaketa prozesuan, mea erauzteko jarduerez gain, berebiziko garrantzia zeukan lortutako materiala itsasontzietara edo beste nonbaitera garraiatzeak (Urdangarin, 2001). Eginkizun horretarako, animaliak erabiltzen zituzten ohiz. Mea narra eta karretetan kargatzen zuten eta animali horiek, idiak edo mandoak, tiratzen zuten gurdia itsasadarrean bertan edo kostan eraikitako zamalekuetaraino, edota material horren premia zuten fabriketara arte eramaten zuten. L. Aldamak (Aldama, 1851, pág. 369) dioskunez, XIX. mendearen erdialdera mila animalia inguru erabiltzen zituzten mea leku batetik bestera gurdietan eramateko tiratze lanetan. Ez ziren gutxi animalia horiek zaindu behar izaten zituztenak ere. Baina 1880. urtetik aurrera mando eta idiak plano inklinatu, tranbia zintzilikatu eta trenez ordezkatzen hasi baziren ere, animaliak zaintzen zituzten asko Orconera Iron Ore C. enpresako langile zerrendetan agertzen ziren 1948an.

Hasiera batean, batez ere emakumeak arduratzen ziren mea zamaontzietara eramateko lanaz: burugainean edo sorbalda gainetan jartzen zituzten berrogei edo berrogeita hamar kiloko saskiak, gabarretara eramateko. Horretarako, oholezko irtengunea egiten zuten lehorrean lotutako aldamio batetik, gabarrara iristeko zubiaren antzeko zerbait, alegia. Ontzi horiek, bete ondoren, kostaldean itxaroten zuten beste ontzi handiago batzuetara eramaten zituzten. Sistema horren bidez 200 tona inguru zama zezaketen hamabi ordutan.

Baina denborak aurrera egin ahala, Bilboko itsasadarreko zamalekuak garatuz joan ziren eta gainera trena ere etorri zen. Horrek guziak aurrerakuntza handia ekarri zuen mea garraiatzeko eta itsasontzietara eramateko moduan. Antonio Hernándezek (Hernández, 2000) dioenez, XIX. mendearen amaieran, Bizkaiko meategietan hamabi tren inguru ari ziren mea garraiatzen eta Portugalete eta Olabeagako kaiaren artean bederatzi konpainiek hogeita hiru zamaleku zeuzkaten. Horietan 1.000 tonatik 1.800 tonara zama zezaketen egunero mea ontziratzeko isurgailuen bidez; beraz, 30.000 tona inguru egunero.

Itsasadarrean zehar jarritako zamaleku horiez gain, Kantauriko kostaldean zehar mea itsasontzietara eramateko beste instalazio batzuk jarri ziren: cantiléver tipokoak. Horiek Bilboko portutik kanpo, kostaldean, itsaso zabalerantz eraikitako nasa antzekoak izaten ziren; mea itsasontzietan zamatzeko eraikitzen zituzten berariaz. Hala, itsasadarretik urrun ateratako mearen garraioa errazten eta merkatzen zuten, nahiz eta itsaso zabaleko zamalanak arriskutsuagoak izan.

Antonio Hernándezek (Hernández, 2000) era honetara definitzen ditu eraikuntza berezi horiek: maila triangeluarrez eratutako metalezko egiturak, lehorreko eraikuntza bati loturik zuzen itsasoratzen direnak; ohiz gutxi gorabehera pilare edo zutabe bat izaten dute erdialdean, eta isurgailu mugikor bat muturrean. Zamaleku horiek Bilboko itsasadarrekoek izan zuten bilakaera berdintsua izan zuten. XIX. mendearen hondarretan zazpi cantilever inguru zeuden Kantauriko ekialdeko kostan.

Pedro de Icaza Aguirrek asmatu zuen cantilever berezi hau, Luciano Prada Iturbek (Prada, 1996) Alberto del Palacio Elissagek proiektatutakoa dela badio ere. Nolanahi ere, bi autore horiek bat datoz nasa Chávarri y Cía enpresak eskatu zuela eta 1890aren inguruan egin zutela Talleres de Miravallesen ohikoa zen atzerriko teknologiarik erabili gabe. Cantileverra Kantabriako Ontón herrian jarri zuten Bizkaiko mugatik gertu-gertu. Kosta zati hau deskribatzerakoan Hilario Cruzek (Cruz, 1993) zera dio: "senaia txiki baten El Piquilloko zamalekuaren egitura erraldoia nabarmentzen zen". Gaur egun hondakin batzuk baino ez dira gelditzen, batez ere garai batean zamalekua izan zeneko biltegiarenak.

Kantauriko ekialdeko itsasertz guztian cantilever handiena izan zen El Piquilloko hori. Ehun metro eta zertxobait gehixeago zuen luze; horietatik hirurogeita hamar inguru hegalkinean ziren, arroka batzuen gainetik bideratzen zelako itsasoan sakontasun nahiko hartu arte. Bukaeran isurgailua zeukan kostan ainguratutako zamaontziak kargatzeko. Isurgailuari buruz zamatzaile zaharrenek diotenez "tramankulua asko higatzen zen mearen marruskaduraz". Hamazazpi metroko garaiera hartzen zuen ekinozioko itsasgora izaten zenean eta hogeita bi itsasbeheretan. Eta batzuek gogoratzen dutenez, cantileverrak hogei zentimetro inguruko gorabehera izaten zuen lehorreko lotura baino ez zuelako.

Batzuek kalkulatzen zutenez, laurehun tona inguruko pisua zuen; baina beste batzuek ziotenez askoz ere gehiago pisatzen zuen (Luciano Prada Iturbek mila tona zirela dio), eta halaxe ziurtatu zen "1985eko abenduaren hamarrean, asteartea, izandako ekaitzak desegin"(Prada, 1996) eta ondoren desmuntatu zutenean.

Cantilever edo nasa hau hasiera batez Josefa del Hoyo eta Galerna meategietan ateratako mea zamaontzietara eramateko zen, baina langile beterano batek gogorarazi digunez "gero La Lorenza meategitik ateratako mea ere eramaten hasi ziren. Ohiz karbonatoak eramaten zituzten, baita errubioak ere, baina gutxiago". El Piquillora 2,6 km-ko bidea egin ondoren iristen ziren Covaronetik. Hor kaltzinatzen zuten mea hala behar zenean. Lurrinezko makina batek tiratzen zuen tren batean egiten zuten mea, hiru tonako mea hartzen zuten bagoietan; trenbidea 0,7 metro zabalerakoa izan ohi zen. Javier Ibarzabal Zalbabeitiak (Baltazana-Kantrabria, 1935) cantilever honetan lan egin zuen, eta berak adierazi digunez, XX. mendeko azken berrogeita hamar urtetan, Europako gerra amaitu berritik ekarritako GMC kamioiek hartu zuten trenaren txanda. Horiek trenbide zaharretik ibiltzen ziren cantilever honetaraino mea eramateko, ibilbidea, jakina, egokitu ondoren.

Cantileverretik gertu hainbat biltegi handi zeuden. "El Puerto" izeneko biltegi horiek konpartimendu batzuk zituzten trenak ekarritako materiala beraietan banatzeko. Ibarzabalek dioskunez, "biltegi horietan 15 eta 18 urte bitarteko behargin gazteek lan egiten zuten arrastelu batez, "pericacho" izeneko saskiak (25-30 kiloko edukiera) mearekin batera pilatzen zen material antzuaz betetzen. Material hori batzuetan itsaso zabalean botatzen zuten.

"Lan hura gogorra zen benetan, karbonatoek batzuetan berotasun handia botatzen zutelako, baita gasak eta hautsa ere. Kontuan izan behar da gainera zelako posturetan lan egin behar izaten zuten; eguraldia ere kontuan izan behar da, aire zabalean jarduten zutelako".

Biltegietako konpartimendu bakoitzak, behealdean, tobera bat edukitzen zuen, "ahoa" izenekoa. Hori eskuz mugitutako palanka baten bidez ireki eta mea bagoietara (bakoitza 1,8 tonako edukierakoa) erortzen zen. Batzuetan materiala trabatu egiten zen toberako ahoan eta orduan zamatzaileek "ziztatu egin behar izaten zuten materiala ahoa libratzeko". Tobera ixteko, sistema bera erabiltzen zuten. Biltegietako giroa hobetzearren, keak kanpora bideratzeko tximinia jarri behar izan zuten.

Cantileverrak 6,2 metroko zabalera erabilgarria zeukan, eta hiru trenbide: alboetako biak mineralez zamatutako bagonetak (bakoitzak guztira 2,5 tona mineral garraia zezakeen) ibiltzeko eta erdikoa bagoneta hustuak itzultzeko. Luciano Prada Iturbek(Prada, 1996) azaltzen digunez, "bagoneta bakoitza bi zamatzailek bultzatzen zuten. Ibilbidearen lehenbiziko planoa, toberatik cantileverraren hasiera artekoa, 50 metro ingurukoa zen eta aldapagora zen pixka bat. Hor bulkada bat eman eta bagoneta bera bakarrik abiatzen zen cantileverreko trenbidean zehar; zamatzaileak bagoneten topeetara igotzen ziren eta horrela joaten ziren isurgailuaren ingurura iritsi arte, hor berriro bultzatu behar izaten baitzuten. Ibilbidearen amaieran, bagonetako edukia pisatu ondoren, "toperaino (zeharretara jarritako trebesa)" iristen ziren. Hor lau gizon egoten ziren zain, bagoneta iritsi eta burdin batez ixteko giltza kolpatu eta bagoneta irauli egiten zen eta mea berez erortzen zen zamaontzira. Operazioa amaitu eta erdiko trenbidetik itzultzen ziren bagoneta hustuekin berriro biltegira; guztira, hirurehun metroko joan-etorri asko egunean zehar".

Lana gogorra zen bagonetek ez zutelako arrodamendurik, brontzezko zorro batzuk baizik, eta horiekin gurpilen itzulikadura ez zen arrodamendukoen bezain arina. Gainera zamatik trenbidera erortzen zen hautsaz eta euriaz, egiten zuenean, abiada eragozten zuen masa eratzen zen. Bagonetak hobeto erabiltzeko, hau da, trenbidean hobeto irristatzeko, uraz eta koipe erreaz egindako nahaste batez bustitzen zituzten trenbideak. Aire zabalean lan egin beharrak, haize, euri, kazkabar eta abarren erasoen pean, askoz ere gogorragoa egiten zuen zamatzaileen lana.

Inguruabar horien guztiengatik, oso garrantzitsua zen lanaldi osoan erabiliko zuten bagoneta aukeratzea. Hortaz, "zamatzaileak lanaldia hasi baino askoz ere lehenago joaten ziren lanera, mugitzeko indar gutxien behar zuen bagoneta aukeratzeko; hala, aukeratua egur edo harri batez markatu eta atseden egitera joaten ziren". Pradak dioenez, Pepe Vélez zamatzailea, txikia garaieraz, iristen zen lehena bagoneta aukeratzera; aukeratzen zuen eta bagoneta barruan gelditzen lotan lanean hasteko ordura arte.

Hilario Cruzek ondo ezagutzen du euskal kostaldeko meatzaritza, baita Kantabriako kostaldekoa ere. Liburu batzuk idatzi ditu gaiari buruz, hala nola artikulu ugari aldizkari eta egunkarietan. Honela deskribatzen du horietako batean orduko zamatzaile haien giroa:

"burrunbada ikaragarrian lan egiten zuten: bagoneten joan-etorria, isurtegitik erortzean eta irristatzean meak egiten zuen zarata, jendearen oihu eta iskanbila eta itsasoaren orroak arrokak erasotzean, eta hori guztia gutxi balitz, dena zegoen burdin hautsezko hodei gorri batez estalita. Anartean, zamaontzia buietara eta lehorrera tinko loturik, kulunka etengabean ari zen itsaso beti fidagaitzean".

Bere ustez, El Piquillon lan egitea zen "gogorrena, gorabeheratsu eta neketsuena; horrez gain, meategian egin behar zuten lana ere kontuan izan behar da". Hura honela deskribatzen du:"ikuskizun zakarra, latza eta ikusgarria, meatzarien lanerako gaitasunaren neurria erakusten zuelako".

Prozesu horrek guztiak hiruzpalau egun irauten zuen ontzi bakoitzeko, nahiz eta batzuetan zama aldia bi egunetakoa izan ontzi txikietan. Lanaldia ohiz hamar edo hamabi ordukoa izaten zen, eta batzuetan gauez ere lan egin behar izaten zen, zamaketa lehenbailehen egiteko, batez ere itsasoaren mehatxua gainean zegoenean (ipar eta ipar-mendebaldeko haize beldurgarriak). Haizeak jotzen zuenean, eta hori sarri gertatzen zen, itsasontziek cantileverra utzi eta porturen bateko babesa bilatzera jo behar izaten zuten Castro Urdiales edo Bilbora. Haizea baretzen zenean edo ekaitza aldentzen, ontziaren zamaketa amaitzera joaten ziren berriro.

Aipatu beharrekoa da 600 eta 2.000 tona bitarteko zamaontziek eta atoiontziek tiratzen zituzten gabarrak itsaso zabalean eta inolako babesik gabe cantilever hauek bezala eraikitako nasetara hurbildu, ainguratu eta amarratzeko izaten zuten zailtasun aparta, eta bereziki El Piquillo izenekora.

Operazio hori praktikoek egiten zuten. Horiek arraunez eta geroago motorrez iristen ziren cantileverrera eraman behar zuten ontzira. Emiliano Barro aritu zen lan horretan urte askotan; Antonio Etxebarria izan zen bere haurrekoa karguan. Emilianok urte askotan jardun zuen lan horretan El Piquillon, eta behar izaten zenean Pedro Cruz Iturrieta Pobeñako praktikoak ordezkatzen zuen. Cantilever horren azken urteetan Javier Ibarzabal Zalbabeitia amarratzaileen buruak egiten zuen lan hori. Zamaontzia kargalekuan buia eta lehorrera ondo amarratuta uzten zutenean jotzen zuten amaitutzat lana, betiere beste langile batzuen laguntzaz. Ontzia zamatu ondoren alderantzizko lana egiten zuten.

Jada aipatu dugun liburuan zera dio Hilario Cruzek: "itsasoak, barealdietan ere, zelaietan loreak bezala barreiaturik zeuden buiekin jolasten zuen, nahiz eta buiak ainguraren uztaiari tinko loturik egon kate lodiz eta sendoz. Hondoko arroka, lokatz eta harean sartuta egoten zen aingura. Ontziko biten soka, amarratzaileen txalupari emateko zain, zamaontzia alboka jartzen zen zamalekuan mea hartzeko prest, galderetako presioa askatu gabe; horren lekuko izaten zen aldizka-aldizka txistuka tximiniatik ateratzen zen lurrun soberakina.

El Piquillon lan egiten zuten berrogeita bi langilek 21 bagoneta erabiltzen zituzten. Langileak meategiak ustiatzen zituzten enpresek kontratatzen zituzten eta 180-185 pezeta inguruko soldata ordaintzen zietan astean (laguntzaileei, 147 pezeta) XX. mendeko lehen berrogeiko hamarraldian. Langileek txandan eta "zereginera" lan egiten zuten, hau da, taldeari egotzitako bagoneta kopurua zamatzen zutenean lanaldia amaitutzat egoten ziren. Hala ere, "ontzi bakoitzaren zamaren prezioa tona kopuruaren arabera doitzen zuten", eta horrela diru sarrera handiagoak lortzeko aukera izaten zuten. Gogoan izan behar dugu gerra zibilaren ostean, errazionamendu garaian, alegia, meatzariek, berariazko lan zailak egiten zituzten langile guztiek bezala, gainontzeko herritarrek baino errazio handiagoak hartzen zituztela.

Lanean ari zirenean ez zuten kaskorik erabiltzen, eta ez zuten laneko arropa berezirik ere janzten, baina "botak jantzi behar izaten zituzten eta zapi bat jarri lepoan". Laneko istripuak, kolpeak, erorketak, eta abar ohikoak ziren; heriotza istripuren bat edo beste ere gertatu ohi zen.

Bagonetak uhal garraiatzaileaz, "La correa" izenekoaz, ordeztu zirenean, zamatzaileen lan baldintzak asko hobetu ziren, eta ontziak zamatzeko gaitasuna asko areagotu zen: 2.000 tona inguru orduko.

  • ALDAMA, L. "Descripción de la mina de hierro de Triano, en Somorrostro, con un apéndice sobre los demás criaderos de este metal en Vizcaya". Revista Minera, 1851, pág. 369.
  • HERNANDEZ, Antonio [en colaboración con la Asociación Vasca de Patrimonio Industrial y Obra Pública]. Cargadores de mineral en la cuenca minera vizcaína. Bilbao Ría, 2000.
  • CRUZ, Hilario. Crónicas de Muskiz, 1993.
  • PRADA ITURBE, Luciano. "El cargadero de El Piquillo". La ilustración de Castro nº 4630 febrero 1.996.
  • URDANGARIN, Carmelo; IZAGA Jose María. Oficios Tradicionales. Diputación Foral de Gipúzkoa. Departamento de Economía y Turismo, 2001 (pág. 99-107).