Kontzeptua

Hil-buruko testamentua

Euskal Herriko Foru-Zuzenbide Zibilari buruzko 3/1992 Legeak, uztailaren 1ekoak (aurrerantzean EHFL), bere 29. atalean, hau xedatzen du Bizkairako: "legeria zibil orokorrean araututako testamentu-moduez gain, 'hil-buruko' testamentua ere onartzen da lurralde forudunean". Beraz, testamentua egiteko modu berezi bat da hura, Bizkaiko zuzenbideak berezkoa duena. Bere ezaugarria da, funtsean, Notarioaren parte hartzerik gabe eman daitekeela testamentua: hiltzeko zorian dagoenak hil-buruko testamentua egin dezake, besterik gabe hiru lekukoen aurrean, bai ahoz bai idatziz (EHFLko 31. atala).

Hil-buruko testamentua, izaeraz, testamentu irekia edo nuncupativus da. Horrekin, zuzenbide zibilean, testamentua egiteko moduetako bat adierazi nahia da, izan ere, egintzan parte hartzen dutenek (lekukoek eta, bere kasuan, Notario egilesleak), kausatzailearen azken borondatea ezagutzen baitute, haien aurren "modu irekian" adierazi baita. Aitzitik, borondatearen edukia ezkutuan edo sekretuan geratzen bada, testamentua itxia da, gutun-azal itxian aurkezten baitu testamentua bere egileak fede-emaile publikoaren eta lekukoen aurrean.

Ohartarazi behar da Bizkaiko zuzenbidea ez dela mota horretako testamentua arautzen duen ordenamendu bakarra: hil-buruko testamentuaren kasik berdina da Espainiako Kode Zibilak 700. artikuluan arautzen duen hil-zorian egindako testamentua ere, baliozkoa izateko manamendu hark lekuko gehiago egotea eskatzen badu ere, hain zuzen ere bost. Baina, parrokoaren aurrean egindako testamentua eta lekukoen aurrean egindakoa ere oso antzekoak dira izaeraz; biak Nafarroako Foru Berrian (aurrerantzean FBan) arautzen dira, hurrenez hurren, lehena 189. eta bigarrena 190. legeetan: norbait hiltzeko arrisku bizian baldin badago eta Notariorik egotea ezin bada lortu, hark testamentua egin dezake tokiko parrokoaren (edo presbitero ordenatutako beste elizgizonaren) eta bi lekukoen aurrean edo, parrokoa lortu ezean, hiru lekukoen aurrean.1

1Bere aldetik, eta "hiltzeko arriskua" egon behar duela aipatu gabe, Aragoiko 1967ko Zuzenbide zibilaren Konpilazioak eta Kataluniako 1991ko Oinordetza Kodeak ere arautzen dute, modu berezi gisa, kapilauaren edo parrokoaren aurrean egindako testamentu irekia, Notarioaren parte hartzerik gabe (lehenengoaren 91-93. artikuluetan eta bigarrenaren 117-119. artikuluetan). Baina, testamentu-mota horiek ezabatu egin dituzte ondorengo legeek; hala, Aragoiko kasuan, 1/1999 Legeak, otsailaren 24koak, heriotza kausagatiko Oinordetzari buruzkoak; eta, Katalunian, 10/2008 Legeak, uztailaren 10ekoak, oinordetza arautzen duen Kataluniako Kode Zibilaren laugarren liburuari buruzkoak.

Bizkaiko doktrinak, hil-buruko testamentuaren jatorria, 1452ko Foru Zaharraren CXXVII. kapituluan (edo, erabiltzen den edizioaren arabera, CXXVIII.ean) eta 1526ko Foru Berriaren XXI. Tituluko IV. Legean kokatzen du, arautzen baitute "sin escrivano" egindako testamentua. Arau biek, Bizkaia oso menditsua dela eta biztanleak bata bestearekiko urrun bizi direla adieraziz, hau aurreikusten zuten: inor bizi bazen halako lekuan ("los tales logares de montanna"), testamentua egin zezakeen ("hacer testamento, y postrimera voluntad") lekukoen ("dos omes buenos e una muger") aurrean. Berezitasuna ez dago, zehazki, lekukoen aurrean besterik gabe -eskribauaren parte hartzerik gabe- testamentua egiteko aukeran, izan ere horrelako testamentua egin baitzitekeen, oro har, Bizkaiko Lur Lauan subsidiarioki aplikatzen zen zuzenbidearen arabera, hau da, Gaztelako Zuzenbidea baliatuz: 1348ko Alcaláko Ordenamenduaren XIX. tituluko I. legeak (geroago 1567ko Bilduma Txit Berriaren X. liburuko XVIII. Tituluaren I. lege izango denak) testamentua nuncupativus egiteko aukera jasotzen zuen, bi modu hauetatik ezeinean: edo eskribau publiko eta hiru lekukoen aurrean, edo eskribaua egon gabe bost lekukoen aurrean; are gehiago, ez eskribaurik ez eta bost lekuko presente egotea posible izango ez balitz, onartzen da hiru lekukoen aurrean bakarrik egindako testamentu irekia2. Baina, aipatutako Bizkaiko lege haiek badute berezitasun bat: testamentuan, lekuko gisa, emakumeak onartzen dira. Aukera hori erabat debekatzen zen Gaztelako ordenamenduan, gai horri buruz Erromako zuzenbidean jasotakoa aplikatzen baitzen zintzo-zintzo. Horregatik, emakumeak ezinezkoa du "asistir como testigo en los testamentos, aunque puede serlo en las demás cosas, porque los testigos del testamento representaban entre los Romanos la asamblea o junta del pueblo, que era la única que podía hacer leyes, cuales eran los testamentos: ley 17, título 16, Partida 3ª, y ley 1ª, título 1º, Partida 6ª"3. Bistan denez, zalantzarik gabe, toki bakartietan behar adina lekuko aurkitzea zaila izanik, Bizkaiko foruen idazleek debeku hura baztertzearen alde egin zutela pentsa daiteke, debekua zentzu eta arrazoirik gabea baitzen bestalde.

Denbora joateak eta notarioen funtzio publikoa sendotzeak bakarrik ekarri zuten, arian-arian, lekukoen aurrean emandako testamentua, egiteko maiztasun eta ohikotasunaren arabera, izaeraz salbuespenezkoa izatea, aparteko inguruabarretan bakarrik erabiliko dena, hau da, fede-emailearen parte hartzeak testamentuari ematen dion segurtasun juridikoa baztertzeko -eta, horrekin batera, hark ez parte hartzeak sor dezakeen maula edo abusuen arriskua ekiditieko- ezinbestekoa izango da behar larria egotea. Eta, premiazko edo presazko kasuen artean, testamentua Notarioaren parte hartzerik gabe egiteko, kausatzailea hiltzeko zorian egotea baino kasu larriagorik ba al da? Hain zuzen ere, gai horri buruzko araudiak norabide aldaketa bizi izan zuen bai Bizkaiko ordenamenduan, bai legeria zibil orokorrean, eta aurrerantzean hil zorian egotea ezinbesteko betekizuna izango da lekukoen aurrean bakarrik emandako testamentuak baliozkotasuna izan dezan. Legeria zibil orokorrera menperatutako probintzia eta lurraldeentzat hala xedatu zuen Espainiako Kode Zibileko 700. artikuluak eta, Bizkaian hil-buruko testamentuarentzat, 1959ko Konpilazioaren 14. artikuluak.

Nafarroaren kasuan, ordea, doktrina adituenak azpimarratzen duenez, norbait hiltzeko zorian aurki daitekeen hainbat kasutan testamentua emateko aurreikuspena oso antzinakoa da, izan ere tokiko zenbait Forutan jadanik jasotzen baitzen -Lizarrakoan, Tuterakoan, eta abar-, eta halaber Foru Orokorrean eta Foru Laburtuan. Parrokoaren edo elizgizonaren aurrean eman zitekeen testamentua, baina baita eskribaurik eta eskriturarik gabe ere, "con cabezaleros que darán testimonio de lo que el testador ordene", Foru Laburtuak zioenez. Baina, gai horri buruz Foru Orokorreko xedapenek interpretazio-zalantzak sortzen zituztela eta, Iruñako Gorteek lege bat aldarrikatu zuten 1604. urtean, onartzen ziren testamentua egiteko moduen artean lehentasunezko honako hurrenkera hau ezartzeko hain justu: lehenik, eskribau publikoaren aurrean bi lekukoen parte hartzearekin egindako testamentua; bestela, eskribaurik egon ezean, testamentua parrokoaren edo beste elizgizon baten aurrean egin zitekeen, bi lekukoen parte hartzearekin; eta, azken finean, elizgizonik ere egon ezean, hiru lekukoen aurrean egin behar zen testamentua, horiek tokiko auzokoak izan eta jaraunsleen edo pertsona interesatuen ahaideak edo morroiak ez badira (NAGORE YARNOZ).

2Gaztelako arau haiek Lur Lauan ere betetzen direla isilbidez aitortua dago Foru Zaharreko CXXVII. kapituluaren azken esaldietan:

("...e si el testador tal testamento feziere en logar poblado donde pueda auer mas testigos, fagalo por ante çinco testigos si los pudiere auer, los tres uarones y los dos mugeres o todos varones que sean de buena fama; e el tal testamento e mandas que en qualquier manera de las sobredichas fuere fecho uala, como si fuese fecho por ante escriuano publico; e si el testamento fuere fecho ante escriuano publico, aya tres testigos de buena fama e sean varones, etc.")

Y en las locuciones iniciales de la ley IV, título XXI del Nuevo:

("...que por quanto Vizcaya es tierra montañosa, y los Vecinos, e Moradores de ella moran desviados unos de otros; y al tiempo que alguno tiene necesidad de hacer Testamento, no puede haver copia de Escrivano público, ni de testigos, tantos quantos requiere el derecho...").

3Joaquín ESCRICHE (1876), "Mujer" ahotsa, Diccionario razonado de legislación y jurisprudencia, IV. t., Madril, 243-244 orr. Egileak, ius civile zaharreko calatis comitiis delako testamentua aipatzen du, hau da, hauteskundeetan bildutako herriaren aurrean egindakoa.

Aurreko lerroetan esandakotik ondoriozta daitekeenez, testamentu irekia egiteko modu arrunta, gaur egun, hala Bizkaian nola Nafarroan ere, notario aurrean ematea da. Ordenamendu batak zein besteak ulertzen duenez, azken borondatearen legezko egia bermatzea da testamentua emateko eskatutako betekizunen helburua eta, borondate hura asetzeko modurik egokiena fede emaile publikoak parte hartzea da. Gai horretan, ez EHFLak, ez eta FBak ere, ez dute eraentza berezirik ezartzen testamentua egiteko modu horri buruz; aitzitik, horren arauketa zehazteko, legeri zibil orokorrera igorpena egiten dute biek esanbidez (lehenak 29. atalean eta bigarrenak 188. legean). Beraz, lurralde bietan -Bizkaiko Lur Laua barne dela- Kode Zibileko 694tik 699ra bitarteko artikuluak eta horiekin bat datozenak aplikatuko dira, hor arautzen baita notario aurreko testamentu irekia (Notarioari lagundu behar dioten lekukoei buruzko aurreikuspen bereziren bat kontuan izanda: EHFLko 30. atala eta FBko 188. legea).

Aitzitik, hil-buruko testamentuak, Nafarroan parrokoaren eta lekukoen aurrean edo lekukoen aurrean bakarrik emandakoak bezala, badu, notario aurrekoak ez bezala, aparteko izaera, hura egiteko eskatzen baitira inguruabar jakinak egotea eta, beti ere, hainbat betekizun burutzea (EHFLko 31. atalean aurreikusiak guztiak). Horiek argituko dira segidan datozen lerro hauetan, aldi berean Nafarroako legeri zibilean aurreikusitako zenbait gauza ere azaltzearekin batera (189tik 191ra bitarteko legeak):

Lehena: hiltzeko zorian egon behar du testamentugileak, eta hori gerta daiteke, ez gaixotasun-egoeretan bakarrik, baita beste zenbait kasutan ere, hala nola ustekabeko eraso edo istripu batean. Baina, lehenengo kasu hari buruz, kontuan izan behar da hiltzeko "zorian" egoteak ez duela bide ematen hil-buruko testamentua (edo Nafarroan parekoak) egiteko testamentugilea eritasunak jota baldin badago besterik gabe, larri egon arren: betekizun horretaz gain, bestalde, Kode Zibileko 700. artikulua aplikatzeko Auzitegi Gorenak emandako jurisprudentziaren arabera, testamentugilea premiazko, berehalako eta muturreko egoera batean egotea eskatzen da, zoritxarreko amaiera laster gertatuko delako susmoan (1957ko urriaren 4ko epaia).

Bigarrena: FBaren kasuan, Notario bat presente egotea lortu ezin denean bakarrik egin daiteke parrokoaren aurreko testamentua eta, bere aldetik, lekukoen aurrean egin daiteke testamentua baldin eta ezin bada lortu garaiz fede emaileak edo "Parrokoaren nahiz Presbitero ordenatutako beste Elizgizon" batek parte hartzea (190. legea). Hala ere, ezinezkotasun hori ez da erabatekoa edo guztizkoa: hau da, betekizuna bete dela jotzeko, nahikoa da egiaztatzea, zentzuzko balorazioaren bidez, Notarioa edo aipatutako parrokoa agertu baino lehen, testamentugilea hiltzeko edo bere gaitasuna galtzeko arriskurik badela.

Bizkaiko Foruak, ordea, ez dio horrelako hertsadurarik jartzen hil-buruko testamentuari. Dena den, EHFLko 31. atalean isilbidez sartua dela ulertzea posible al da? Alegia, uler al daiteke testamentua egiteko modu berezi horrek ere eskatzen duela Notarioak parte hartzeko ezinezkotasuna egotea?.

Baietz erantzuteko badaude hainbat argudio: lehenik, aurrekari historikoek diotena, izan ere 1959ko Konpilazioaren 14. artikuluak ezartzen zuenez, horrelako testamentua egiteko beharrezkoa da testamentugilea egotea "alejado de población y de la residencia de Notario público"; eta, bigarrenik, hilburuko testamentuaren aparteko izaera bera, euskal legelariaren buruan testamentua egiteko modurik nagusiena notario aurrean egitea baita zehazki. Hain justu, argudio hori erabili du Auzitegi Gorenak, Kode Zibileko 700. artikulua aplikatzeko garaian, horrek ezer ez esan arrean, hor araututako testamentua egiteko betekizun hau gaineratzeko: zuzenbide komuneko testamentua -hiltzeko zorian bost lekukoen aurrean egindakoa-, osatua, baliozkoa eta eraginkorra da baldin eta frogatuko balitz, edo ezinezkoa gertatu zela Notarioa presente egotea, edo, gutxienez, Notarioa presente egoteko aukera ez zela baztertu "de una manera discrecional o voluntaria, sino en función de la premura del tiempo disponible, de las circunstancias de alejamiento, de la dificultad en las comunicaciones, o de la no localización inmediata"; alegia, hau frogatu eta justifikatu behar da: "una conducta razonablemente explicativa, que será distinta en cada caso concreto" (2000ko ekainaren 27ko epaia). Azken batean -hitz gutxiko esapide bat erabiliz-, hau ere frogatu behar da: "que no pudo encontrarse al Notario o que era difícil obtener su concurrencia" (2005eko ekainaren 10eko, 1959ko abenduaren 19ko, 1962ko azaroaren 3ko, 1957ko urriaren 4ko eta 1945eko maiatzaren 12ko epaiak). Ondorio horri eusteko, Auzitegi Gorenak, gainera, argudio hau erabiltzen du: Kode Zibileko 700. artikuluak aurreikusitako testamentuan, funtzionariorik ez dagoelako, "fidagarritasunaren bermeak urriak" dira eta, horregatik, beharrezkoa da hartzea "fuertes cautelas (...) por los órganos judiciales, para evitar que en la práctica se extienda a situaciones que no correspondan con la que excepcionalmente contempla (la norma)" (2000ko ekainaren 27ko epaia).

Hala eta guztiz ere, doktrina hori hil-buruko testamentuari aplikatzea ez litzateke zuzena izango, oinarrizko bi arrazoi hauengatik: lehenik, EHFLko 31. artikuluaren bigarren lerroaldean aurreikusitako denboraldi luzeagatik, zeinaren arabera, aurrerago ikusiko denez, horrela egindako testamentuaren eragina atertu egiten baita testamentugilea hil zoritik irten eta bi hilabete iragan ostean: ondoriozta daitekeenez, sensu inverso, interesatuak hiltzeko trantzea gainditu ostean ere hil-buruko testamentuak eragin juridikoak sortzen ditu aipatutako denboraldi horretan; eta bat etorri behar da bi hilabete denbora nahikoa eta gehiegi dela fede emaile publikoaren parte hartzea eskatzeko, hurbilenekoa oso urrun egon arren; bigarrenik, Kode Zibileko 700. artikuluaren arian Auzitegi Gorenak hartutako konponbidea hil-buruko testamentuari aplikatzeak bere izaera erabat aldatuko lioke, azken batean, euskal legegileak izan duen asmo argiaren aurka baitoa, zeinak salbuespenezko inguruabarrak ikusita (hiltzeko zoria), testamentua modu arruntean emateko zailtasunak gainditzeko, erraztasun handiagoak eman nahi baititu testamentua egin ahal izateko; hain zuzen ere, xede hori argi eta garbi utzi izan du legegileak Bizkaiko konpilazioak ezartzen zuen eskakizuna kendu egin baitu, alegia jadanik ez da eskatzen interesatua herritik eta fede emaile publikoaren egoitzatik urrun egotea.

Esandakoa laburbilduz, testamentugileak hil-buruko testamentua egiteko, hiltzeko arriskua egotea nahikoa da besterik gabe, hots, Notarioari deitu beharrik izan gabe.

Hirugarrena: hil-buruko testamentua hiru lekukoen aurrean eman behar da. Lekukoak presente egon behar dute testamentugileak borondatea adierazten duenean eta, gainera -EHFLko 31. artikuluak aipatzen ez badu ere-, gai (egokiak) izan behar dute. Bereziki, lekuko moduan aritzeko gaitasunik ez dute ezein testamentu motan -hau da, ez dira "gai"- adinez txikiak direnak, itsuak direnak, erabat gorrak edo mutuak direnak, testamentugilearen hizkuntza ulertzen ez dutenak eta adimen onean ez daudenak, Lur Lauan aplikagarri den Kode Zibileko 681. artikuluak xedatzen duenez4. Baina, gainera, testamentu irekia izanik -izaeraz hil-burukoa hala da-, ezein azpikeri ekiditeko edo azken borondatea ez desitxuratzeko, lekuko gisa ezin dute parte hartu hauek ere: testamentuan izendatutako jaraunsleak eta legatudunak, horien ezkontideak, eta horien ahaideak odolkidetasunezko izanik laugarren gradukoa bada eta ezkontza-ahaidetasuna izanik bigarren graduko bada. Debekutik kanpo geratzen da legatuduna -eta horren ezkontide edo ahaidea- balio gutxiko higigarria edo kopurua baldin bada legatuaren objektua (Kode Zibileko 682. art.).

Nafarroan ere, parrokoaren aurrean -bi lekukoekin- edo hiru lekukoen aurrean bakarrik egindako testamentuetan, lekuko horiek ere gai izan behar dira. Horretaz gain, beste betekizun osagarri bat eskatzen zaie, erregukoak izan behar baitira, hau da, esanbidez lekuko izateko eskaera jaso dutenak (185. legea).

Kasu guztietan, lekukoek testamentugilea ezagutu behar dute -bestela, identifikatu egin beharko baitute- eta testamentua emateko gaitasunik baduela segurtatu ahal duten heinean (Kode Zibileko 685.II art., indarrean Lur Lauan, eta FBko 186.1 legea), hau da, baieztatu hamalau urte badituela eta buru-adimena erabiltzeko moduan dela (Kodeko 663. art. eta FBko 184. legea). Azken baieztapen horrek garrantzi berezia du hil-buruko testamentuan eta horren pareko diren Nafarroakoetan, izan ere, testamentu horiek egiten diren inguruabarren egoera muturrekoa ikusita, testamentugilea buruz eta zentzuz erabateko prestutasunean dagoela ziurtatzeak garrantzi berezia hartzen baitu.

Laugarrena: testamentuzko negozio juridikorik badela erabakitzeko, egileak, bere azken borondatea emateko asmoa, serioski eta nahita eman duela ikusi behar da (1881eko Judiziamendu Zibilari buruzko Legearen -JZLaren- 1953. art.). Zera esan nahi da, emaileak etorkizunean testamentua nola egingo duen bakarrik adierazten badu, hori ez da testamentu; inolako zalantzarik utzi gabe testamentua egiteko borondatea adierazi behar du, hau da, bere oinordetza zuzentzera bideratua; azken finean, argi utzi behar du testamentua emateko erabakia hartu duela. Hain zuzen, FBko 191. legeak bere lehen lerroaldean dioena hala ulertu behar da: parrokoaren edo lekukoen aurrean emandako testamentua idatzi egin behar da, "en el mismo acto o inmediatamente después que el testador haya declarado con palabras dispositivas su última voluntad".

Bostgarrena: egiteko formari dagokionez eta EHFLko 31. artikuluaren arabera, hil-buruko testamentua eman daiteke bai ahoz bai idatziz. Beraz, zalantzarik gabe komenigarri den arren, ez da beharrezkoa lekukoek azken borondatea dokumentu batean jasotzea, nahikoa baitute adierazitako hura buruan gordetzea. Idatziz jasotzea erabakiko balute, berriz, nahikoa izango lukete testamentugilearen mortis causa xedapenak bakarrik jasotzea, notarioaren aurrean egindako testamentu irekiari Espainiako Kode Zibilak eskatzen dizkion betekizun zorrotzak bete behar izan gabe: hark sinatzea ez da beharrezkoa (jarri ahal izango balu ere), ez eta ordua eta tokiaren berri jasotzea (ezinbestekoa notarioaren aurrean egiten bada), fede ematea ere ez (ikus Kodeko 696. art.), eta abar. Hala ere, agian ezinbesteko elementutzat jo beharko litzateke lekukoek beraiek sinatzea, azken batean horren bidez ados agertzen baitira dokumentuaren edukiarekin eta berresten baitute horren eta testamentugilearen borondatea bat datozela.

Aurreko puntuan ikusi den bezala, Nafarroako ordenamendua Bizkaikoa baino askoz ere zorrotzagoa da gai honetan, FBko 191. legeak (lehen lerroaldean) parrokoaren edo lekukoen aurrean egindako testamentua idatziz jasotzea eskatzen baitu, egiten den momentuan bertan edo testamentugileak bere azken borondatea adierazi eta berehala; adierazi behar dira, gainera, eguna, hilabetea eta urtea (tokia ez ordea). Hortik ondoriozta daitekeenez, behin testamentu emailea hil ostean ere dokumentua idazteko aukera bada, beti ere testamentua eman eta idazten den unearen artean denbora neurriz gain iragan ez bada behintzat. Halaber, testamentua sinatu egin behar dute, hala testamentugileak, nola parte hartzen duten pertsonek ere (parrokoak eta lekukoek). Horietakoren batek sinatzen jakin ez edo sinatu ezin badu, dokumentuan bertan adieraziko da inguruabar hori (191.2 legea). Idatziz jarri behar hori baliozkotasunaren betekizuna denez, sine qua non bestalde, FBak (186.III. legeak) hau galdatzen du: parrokoaren aurrean egindako testamentuan, lekukoetatik batek irakurtzen eta idazten jakitea, eta lekukoen aurrean egiten bada, horitatik bik jakitea. Burutu ostean, parrokoak, elizgizonak edo, bere kasuan, lekukoek dokumentua gorde behar dute edo Notarioari hura zaintzea eskatu behar diote (gordailu-akta bidez: 191.3 legea).

4Arau haren azken lerroaldeak, ez-egokitzat jotzen ditu hauek ere: "cónyuge o los parientes dentro del cuarto grado de consanguinidad o segundo de afinidad del Notario autorizante y quienes tengan con éste relación de trabajo". Baina, hil-buruko testamentuan "Notario baimentzailerik" ez denez agertzen, araua ez da aplikatuko.

Hala EHFLko 31. artikuluak, hil-buruko testamentuarentzat, nola FBko 191.4 legeak, parrokoaren edo lekukoen aurreko testamentuentzat, xedatzen dutenez, horiek indarrik gabe geratuko dira egilea hiltzeko arriskutik atera eta bi hilabetera.

Kaduzitate-epe horrek, bere arrazoia, testamentu-xedapenak emateko orduan agertzen ziren salbuespenezko inguruabarretan dago; bestalde, gainera, testamentu horiek izaeraz iraunkorrak direla ulertuko balitz, testamentu arruntei dagokien izaera emango litzaieke eta funtsean, berez, apartekoak dira: gogoratu nola testamentua egiteko modu "arruntak", legegilearen buruan, Notarioaren baimena eskatzen duela eta, horregatik, behin salbuespenezko trantzea gainditu ostean, erregela orokorra itzuli behar da, apartekoa gailenduz. Beraz, testamentugilea bizirik atera eta hark kaduzitatearen eraginak saihestu nahiko balitu, testamentu berria egin beharko luke ohiko modu arruntean.

Espainiako Kode zibilaren kasurako bezala (haren 703. artikuluak arau berbera jasotzen baitu) egoki adierazi denez, "arriskutik ateratzeak" esan nahi du berehalakoa izateari uzten diola arriskuak, gaixo jarraitu eta egun gutxitara berriz ere berehalako arriskua etorri eta testamentugilea gero hiltzen bada ere; horrela, hobeto zegoenetik bi hilabete iragan osteko egunen batean hiltzen bada (berriz gaixotzearen ondorioz izan arren), testamentua eraginik gabe geratu da jada. Testamentu honen araudiak ezarritako forma berezi horien helburuak eta epea izaeraz kaduzitatezkoa izateak konponbide hura sostengatzen dute eta, beraz, bi hilabeteko kontaketan etenik ez dago. Testamentugileak zuen gaixotasuna sendatzeak, berriz, ez du berez testamentua kadukarazten eta, ondorioz, testamentua baliozkoa da gaixotasun haren ez beste kausa batez hiltzen bada ere testamentugilea, beti ere epea iragan aurretik (LACRUZ BERDEJO, GONZÁLEZ PORRAS).

Hala eta guztiz ere, aipatu berri den kaduzitateari buruzko arauak badu xehetasun garrantzitsu bat hil-buruko testamentuari dagokionez, izan ere EHFLko 31. artikuluak bere hirugarren lerroaldean dioenaren arabera, testamentugilea heriotza arriskutik ateratzeaz geroztik, testamentu berri bat emateko ezgaitua geratzen bada, orduan aldarte horretan egindako testamentua baliozkoa izango da. Araua berez oso egokia da, gerta baitaiteke berehala hiltzeko egoera larria gainditzea testamentugileak, baina, jasandako gaixotasunaren ondorioz, hark zentzua edo burua galtzea eta orduan testamentua egiteko gaitasunik ez izatea: Kode Zibileko 663.2 artikuluak (zeina Lu Lauan ere aplikatzen den) testamentua egiteko debekua ezartzen dio ezeini baldin eta berau "habitual o accidentalmente no se hallare en su cabal juicio". Baina, foru-arauaren xedea hori izan balitz, logikoena litzateke, ondoren, testamentua judizialki5 egiaztarazteko (edo ziurtatzeko) prozesua burutzeko denbora lauso eta zabala ematea eta, denbora hura kontatzen hasteko, hiltzeko arriskutik atera den eguna hartzea edo, oraindik eta egokiago, hiltzeko arriskutik ateratzeaz geroztik aipatu den bi hilabeteko epea iraungi osteko hurrengo eguna hartzea. Hala eta guztiz ere, ez bata ez bestea ez da gertatzen, EHFLko 31. artikuluak, bere hirugarren lerroaldean, kasu horretarako hau adierazten baitu: "egiaztaerazteko epea hiru hilabetekoa izango litzateke".

5Egiaztarazteari buruz, ahots honi dagozkion hurrengo eta azken epigrafeak ere ikusi.

Bizkaiko hil-buruko testamentua eta FBan aurreikusitako parrokoaren edo lekukoen aurrean egindako testamentuak erabateko eraginik izan dezaten, heriotza arriskutik atera zenetik kontatuta bi hilabeteren barruan testamentugilea hiltzea ez da nahikoa; beharrezkoa da, gainera, Auzitegi eskudunaren aurrean agertu eta testamentua egiaztaraztea edo "ontzat ematea". Zehazki, espediente judiziala burutu behar da zeinaren bidez ziurtatuko den testamentugilearen borondatea benetakoa dela eta, ondorioz, testamentuan jasotakoa ere bai, gero fede emango duen dokumentu publikoa egiteko6. Izapide horiek beharrezkoak dira, testamentuak -fede ematen duen funtzionarioaren parte hartzerik gabe egin baita- berme nahikorik ez baitu: orduan, dokumentuaren edukia edo testamentugilearen ahozko adierazpenak eta benetan nahi zuena bat datozela segurtatzeko ardura hartzen du legeak (GONZÁLEZ PORRAS).

Hil-buruko testamentuaren kasuan, hiru hilabeteren buruan aurkeztu behar da testamentua, interesatua hil zenetik kontatuta -edo, bizirik atera bada, testamentua egiteko ezgai geratu denetik kontatuta: EHFLko 31.II eta III artikulua-. Nafarroako FBak, berriz, epealdi luzeagoa aurreikusten du (urte bete eta egun bat), testamentugilea hil zenetik kontatuta (191.5 legea). Kontuan izan epe horiek luzaezinak direla, hau da, behin igarota, testamentua ez bada aurkeztu gain behera etortzen da. EHFLan ezarritako hiru hilabeteko epeari dagokionez, berriz, azpimarratu behar da bai ahozko bai idatzizko testamentuentzat balio duela. Dena den, agian egokiagoa izango litzateke legegileak hipotesi bakoitzari epealdi desberdina ezarri izan balio, izan ere, testamentua ahozkoa denean, epea luzeegia dela dirudi: pentsatu behar da, hain zuzen ere, testamentu-xedapenen edukia, kasu horietan, lekukoen buruan bakarrik eta ez beste inon jasota dagoela, hortik etor daitezkeen arazoekin.

Borondatezko jurisdikzioko egintza hori izapidetzeko organo judizial eskuduna, hala Bizkaian nola Nafarroan, testamentua eman den lekuari dagokion lehen instantziako Epailea da (1881eko JZLko 63.22 art. eta FBko 191.5 legea).

Testamentua egiaztaraztea ezein pertsonak eska dezake, interes legitimorik frogatzen badu (1881eko JZLko 1943 eta 1944. artk. eta FBko 191.5 legea), hala nola testamentuan onuradun direnak (jaraunsleak eta legatudunak), albazeak (balego), abintestato jaraunsleak, eta abar. Dena den, idatzizko testamentua bere esku duen pertsonak ere badu egiaztaraztea eskatzeko legitimazioa eta, are gehiago, eskatzeko obligazioa du, FBak esanbidez dioenez.

"Ontzat ematea" eskatu eta jarraitu behar diren prozesu-izapideak 1881eko JZLak7 arautzen ditu, 1943tik 1955era bitarteko artikuluetan. Horien arabera, Epaileak lekukoei (eta, bere kasuan, parrokoari) deituko die ager daitezen, banan-banan bakoitza aztertzeko. Horiek adierazitakotik ondorioztatzen bada azken xedapenak emateko asmo serio eta jakinen gainekoa zuela testamentugileak, azken borondateko adierazpen gisa hartzea nahi zuen xedapen guztiak haren ahotik aldi berean entzun zituztela lekukoek eta legeak eskatutako bezainbat zirela -egokiak izateaz gain-, orduan "el Juez declarará testamento lo que de dichas declaraciones resulte [...] y mandará protocolizar el expediente" (1881eko JZLko 1953. art.). Organo judizialak, ordea, adostasunik gabe adierazten den guztia ez du kontuan hartuko. Aldiz, azken borondatea idatziz jaso izan bada, dokumentutik ondorioztatutakoa hartuko da testamentutzat, beti ere lekukoak ados baldin badaude idatzi zen papera berdina dela (1881eko JZLko 1954. artikulua).

Behin egiaztatu edo "ontzat eman" eta gero, testamentua protokolizatzea aginduko du Epaileak. Ondorioz, dagokion Notarioaren erregistroetan (protokoloetan) jasoko da (1881eko JZLko 1955. art.) eta dokumentu publikoaren eragina izango du, suntsitzea edo galtzea ekiditen da eta publikotasuna ematen zaio, badela frogatuz eta edukia ziurtatuz.

6Doktrina adituak adierazten duenez, borondatezko jurisdikzioko egintza aipatzeko FBak erabiltzen duen "abonamiento" (ontzat eman) hitzak, Nafarroako iturri historikoetan eta erromantze zaharrean erruz erabiltzen ziren "abonir" eta "abonimiento" hitzetan du bere jatorria.

7Borondatezko jurisdikzioko prozedura den heinean, prozesuko arau zahar hori aplikatzen da, eta ez 2000.ean aldarrikatutako JZLa (ikus lege horretan, azken xedapenen artean, hemezortzigarrena).

  • CELAYA IBARRA, A.: Derecho foral y autonómico vasco, I. lib., Derecho foral, Deustuko Unibertsitateko Argitalpen zerbitzua, Bilbo, 1993.
  • CELAYA IBARRA, A.: Comentarios al Código Civil y Compilaciones Forales, Manuel Albaladejo eta Silvia Díaz Alabart zuzendariak, XXVI. lib., Ley sobre el Derecho Civil Foral del País Vasco, EDERSA, Madril, 1997.
  • ESCRICHE, J.: "Mujer" artikulua, in Diccionario razonado de legislación y jurisprudencia, IV. lib., Madril, 1876, 243 eta 244 orr.
  • GALICIA AIZPURUA, G.: "Testamento en peligro inminente de muerte. Injustificada falta de intervención notarial y subsiguiente nulidad. Comentario a la sentencia del Tribunal Supremo de 10 de junio de 2005", Cuadernos Cívitas de Jurisprudencia Civil, 70. zkia., 593-602 orr. (Hemen ere: Actualidad Jurídica Aranzadi XV. urtea, 693. zkia., 2005eko abenduak 8).
  • GARCÍA GRANERO-FERNÁNDEZ, J., eta NAGORE YARNOZ, J.: Comentarios al Código Civil y Compilaciones Forales, Manuel Albaladejo eta Silvia Díaz Alabart zuzendariak, XXXVII. lib., 1. alea: Leyes 148 a 252 de la Compilación o Fuero Nuevo de Navarra, EDERSA, Madril, 1998.
  • GONZÁLEZ PORRAS, J.M.: Comentarios al Código Civil y Compilaciones Forales, Manuel Albaladejo zuzendaria, IX. lib., 1.-B alea: Artículos 694 a 705 del Código civil, EDERSA, Madril, 1987.
  • LACRUZ BERDEJO, J.L.: Elementos de Derecho civil, V. alea: Derecho de sucesiones, Bosch, Bartzelona, 1988.
  • LEÓN ALONSO, J.: "Pervivencia de la forma nuncupativa, unidad de acto y testamento como acto y como negocio. Unas reflexiones en torno a los artículos 700-704 del Código civil", Revista de Derecho Notarial, uzt.-abe. 1984.