Auñamendi Eusko EntziklopediaBernardo Estornés Lasa Funtsa

Aztarnategiak. Euskal-kantauriarraren Solutre aldiko azken berrikuspenaren arabera (Straus 1983: 1.1 eta 1.2) kultura hori segurua da Bizkaiko aztarnategi hauetan, Atxetan, Santimamiñen, Atxurin eta Bolinkoban; Gipuzkoako hauetan, Ermittian, Amaldan eta Aitzbitarten; Nafarroako Coscobilon eta Xabiagan (Laburdi), Isturitzen (Benabarre) eta Haregin (Zuberoa). Gure lurraldetik gertuen dauden aztarnategi garaikide gisa, Landetako erdi-hegoaldekoak, Rivière, Tercis, Brassempouyko Pape koba ezaguna eta Montaut) eta zerbait ekialderago  Lespugueko Harpons kobazuloa (Garona Garaia) aipa daitezke. Kantauriko itsasertzeko beste probintzietan hogei bat Solutre aldiko aztarnategi seguru ezagutzen dira: La Haza, Mirón, Fuente del Francés, Bona-Rascaño, El Salitre, Camargo, Morín, Cabalejos, Pendo, Castillo, Pasiega, Hornos de la Peña, Altamira, Peña de Carranceja y Chufín Kantabrian; eta Sol, Llaneseko taldea (Coberizas, Cueto de la Mina, Tres Calabres, Riera y Balmori), Buxu, Cova Rosa, Cierro, Oscura, La Viña, Las Caldas eta Peña de Candamo, Asturiaseko ekialdean. Euskal Solutre aldirako, Strausek zalantza zentzuzkoa du Lezetxiki, Urtiaga, Lumentxa eta Atxurraren esleipenari dagokionez. Isturitzeko Solutre aldiari dagokionez, haitzuloko Areto Nagusian bakarrik ondo ezaguna, multzo ez-ugari baina nahiko tipikoak eskaintzen ditu. Aztarnategiko induskatzaileen deskribapenak kontu handiz aztertzean, posible da Solutre aldiko ondoz ondoko bi une edo etapa zehaztea: a) Erdi edo Goi Mailako Solutre aldi bat: FII estratuan (E. Passermardek egoera klimatiko erlatiboki hobean pilatutako buztin gris geruza baten erdian oso ondo bereizia) eta Saint-Périer senar-emazteen Ist IIIb delakoan; b) Goi edo Azken Solutre aldi bat, E geruzaren beheko aldean eta Ist IIIa delakoan. Haren metakinean —agian, sutondo garrantzitsu baten parte izanik—, Erdi eta Goi Solutre aldiko fosil gidatzaile on batzuk ditugu: alde bakarreko ukitze "sahats o" bikaina eta oinarri pedunkulatuko punta bat, zenbait oinarri konbexuko ereinotz orekin batera,... Saint-Périerrek Ist III  eraketan argitaratutako lanetan harri landuzko laurehun bat pieza aipatzen ditu: hogeita hemezortzi okarak (dozena bat ereinotz-o, bi sahats-o alde bakarreko lanketarekin, ahur oin bat, zenbait zati txiki), ehun eta berrogeita hamar inguru beran (lau bostenak ukituen gainean). Isturitzeko bildumetan (Strauss 1983) FII (Erdi eta Goi Solutre aldiak) mailatik heldu diren bildumen azterketa xehatuaren arabera, gaur egun Musée des Antiquités Nationales-eko Passemard bilduman, eta Ist III a, Saint-Périer de Morigny bildumaren arabera (gaur egun, M.A.N museoan ere) hauek dira portzentaje tipologikoak, lehen bildumaren 101 piezako eta bigarrenaren 472 piezako kopuruari dagokionez:

Isturitzeko Solutre aldiko geruzarik zaharrenek (F II, Ist IIIb) oin ganbila baina  ez ahurra duten o-punta  dituzte, eta ertz malkartsuko xaflatxo batzuk; berrienetan (Ist Illa, E geruzaren oinarria), berriz, Solutre aldiko punten multzoa askoz ugariagoak da (sahats- eta ereinotz-oa, oin ganbilekoak eta gutxi batzuk oin ahurrekoak eta txortendunak). Isturitzeko Solutre aldiko garai aurreratu horretan hezurrezko orratzak ere agertzen dira, eta nahiko ugariak dira arte higigarriko piezak (grabatuan edo behe-erliebean). Arlette Leroi-Gourhanek egindako azterketa palinologikotik ateratako klima-diagnostikoak ezin izan zuen zehaztu haren aldaketen xehetasunik: etapa oro har lehorra, hotza eta haizetsua izan zen, baina tartekatze gisa "aldi gozo eta atseginak" identifikatu ditu (Leroi-Gourhan, 1959). Elur-oreinen hondarrak beste maila batzuetan baino gutxiago dira: eta bitxia da esatea Isturitzeko artisauek orein hezurrak eta adarrak nahiago izan zituztela oreinarenak baino. Ph-a. E. L Smithek ezin dio ukorik egin Isturitzeko Solutre aldiko paletnologia deskribatzeari ( 1966: 333): "nahiko garai gozoan bizi den giza talde txiki batek inguru hurbilean ehizatzen du, eta noizbehinka Pirinioetako harroinaren goiko aldeetan sar daiteke, baina urrutiko espediziorik gabe. Arrantzan ere egiten da. Bizimodu sedentario samar horren arrazoia izan liteke Isturitz izatea Pirinio osoko Solutre aldiko leku  bakarra, grabatuen eta eskulturen bidez arte-aztarna errealak dituena". Aitzbitarte IV.ean ere Solutre aldiko bi etapa posible jaso dira gutxi gorabeherako IV. mailaren lodierako 40 cm.-tan: J. M. de Barandiaranek eginiko indusketetan guztira harrizko 448 tresna zizelkaturik aurkitu dira, eta tresna horietako asko leku hartan bertan egin zirela ziurtzat eman daiteke (ia bost mila harri-ezpal, 62 nukleo eta 4 konpresore). Strausek idatzi duenez, badirudi IV. maila horretako lodiera osoan hozka-puntak egoteak biltegi horretako bilduma osoaren kultur egoera Goi Solutre  aldian dagoela bermatzen duela. Goiko IV. azpimailatik adar-hagaxka bat dator, atzeko aldean uhindura hirukoitzeko motiboekin apaindua: ilaran bata bestearen ondoan jarritako hozka txiki batzuen bidez, bere teknika Asturiaseko Cova Rosan  antzeko pieza batean erabilitakoaren antzekoa da. Aitzbitarteko Solutre aldiko ehiztariek haitzuloko lurzoruan batez ere orein- eta sarrio-hezurrak (identifikatutakoen % 49,3 eta %32, hurrenez hurren)  pilatu zituzten; askoz gutxiago  dira zaldi, bisonte, mendiko ahuntz eta elur-oreinen (% 7,7,  % 5,  % 2,3 eta % 1,4, hurrenez) hondakinak. Bolinkobako D mailan, leku malkar hartan mendiko ahuntzak ehizatzen aritu zirenen apaingarri-tresnei dagokienez, azagaia edo estilete luzea (160 mm-koa) nabarmentzen da, horren oinean erliebean zaldi baten apatxa eta hankaren hasiera erreproduzitzen dituena.

Euskal Solutre aldiaren indusketetan bildutako lanabesen tipologiaren sinopsi orokor batean, honako puntu hauek nabarmendu behar ditugu: a) Garaiko pieza tipikoak (ukitu lauko puntak eta okarak) industria liriko guztien artean beti oso proportzio txikia dira: gaur arte identifikatutakoak ez direla ehunera iristen uste dut (horietako asko hain zatikatuak ezen ez duten uzten barietate mota identifikatzen); berrogeita hamar inguru hego Euskal Herrian, berrogei baino gutxiago Isturitzen. Adibiderik eskasenak, berriz, punta pedunkulatuak dira (Isturitzen horietako bikain bati  ibili aurkitu zen); koskadun punta motakoak, Asturiasen eta Kantabrian nahiko ugariak, Bizkaian edo Gipuzkoan (Atxurin, Ermittian, hamaika Aitzbitarten) aurkitu dira, baina ez Isturitzen. Ahur oina duten puntak (baita sahats formako puntak ere); ereinotz o formakoak oso ezagunak dira leku guztietan (Isturitzen, Aitzbitarten, Bolinkoban, Santimamiñen  eta tamaina handiko zati batekin Xabiagan)

b) Oso nabarmena da hainbat elementuren presentzia (ukitutako eta moztutako xaflak, ertz kamutseko xaflak eta xaflatxoak, beranak, horietako asko Noailles motakoak, karrakailuak,…), Goi Paleolitoko substratu teknologikoaren pisu generikoa eta aurreko Gravette aldiko tradizioaren esanahi berezia adierazten dutenak. Horregatik, Solutre aldian Isturitzen eta Bolinkoban aurreko aldi horretako tresna berezi horiek (Gravette puntak eta Noailles beranak) K David eta M. Ch. Mac Collough-ek kultura hori gutxietsi zuten: kultur egoera erreala izaera ukatu zioten eta bere garrantzia tresna espezializatu bakartuen presentzia hutsera murriztu zuten. Beraz, gehiegikeria nabarmenarekin, Solutre aldian bi kobetan bizi izan zirenak  Solutre aldiko "noailletar okupatzaile" gisa definitu zituzten.

c) Solutre aldiko kulturaren azpimailaketen aldiei lotu zaizkien industria litikoaren fosil gidatzaileen esleipenaren arabera, gaur egun Euskal Herrian ezagutzen den guztia (eta, bide batez, Kantauri itsasoko itsasertzean eta  Pirinioetako lurraldean aztertutako gehiena berraztertu beharko litzateke) Goi eta Azken Solutre aldiko  “etapetan” kokatu beharko litzateke. Nolanahi ere, Périgordeko Solutre aldiko eredu teoriko hura agian ez dela egokia eskualde hauetarako gogoratu beharko genuke: kontrol estratigrafiko, tipologiko eta erradiokronometriko berri-berriek  (Cova Rosan edo La Rieran), Kantauri aldeko gure Solutre aldiaren antzinatasun absolutu handia eta Frantzian segidakotzat eta bateraezintzat jotzen diren fazies moten aldi bereko izatea iradokitzen dute.

d) Hezur-langintzan, euskal Solutre aldian puntzoi edo adar-azagaia nagusitzen da: sekzio zirkularrak edo obalatuak dituzte normalean (gutxi dira ebakidura lau angeluarrekoak), eta, lantzer bakuneko oinak. Asko dira maskorrekin edo hortz zulatuekin eginiko zintzilikarioak, eta hezurrezko orratzak ere agertzen dira. Langintza serierik interesgarrienak J. M. Barandiaranek Bolinkoban eta Aitzbitarten eta  Passemardek eta Saint-Périerrek Isturitzen eginiko indusketatik datoz.

0,05 mailan emandako bi bildumaren arteko distantzia estatistikoaren kalkulua erabiliz (Delta-k), L. G Strausek Kantauri eta euskal Solutre aldiko zenbait aztarnategitako harri landuaren baliabideak antolatu ditu. Bere estudioan (Straus 1983: 112-115), aztertutako hogei sortak bi multzotan antolatzen direla ondorioztatzen da: batetik, Asturiasko eta Kantabriako aztarnategiak, eta, bestetik, Euskal Herriko estazioak, Pape-Brassempouyko (Landak) eta Harpons-Lespugueko (Garona Garaia) hurbileko aztarnategiekin lotuta diruditenak. Euskal Solutre aldiko eremu horretarako, aipatutako Strausen kalkuluaren arabera, hurbiltasun lotura hauek ezarri dira: Bolinkoba D: Santimamiñe, Isturitz F2 Pape eta Harpons; Santimamiñe: Bolinkoba D, Isturitz F2 eta Harpons; Ermittia: Isturitz F2 eta Aitzbitarte M Isturitz F,: Bolinkoba D., Santimamiñe, Ermittia, Isturitz IIIa eta Harpons; Isturitz IIIa: Isturitz F2 Pape: Bolinkoba D, Hornos, Altamira, Cova Rosa, Oscura, C. M E/3 + 4 eta C. M E Total. Harpons: Bolinkoba D, Santimamiñe, Isturitz F eta Hornos.