"El mendigoxale es más bien el alpinista por patriotismo" ("Mendigoxalea abertzaletasunagatik alpinista da") (Jemein). Hitz honen bidez, ("Kirikiño"-ren neologismoa, grafia garaien arabera aldatzen dena), euskal mendizale nazionalisten sektorea izendatu da, XX. mendean zehar gaztetasuna, erradikalismoa eta independentismoa izan ditu ezaugarri. Bere testuek honela definitzen dute mendigoizalea: "apostol del ideal sabiniano y soldado de la patria vasca" (“sabindar idealaren apostolua eta euskal aberriaren gudaria”).
Lehenik eta behin, Sabino Aranaren (EAJren sortzailea 1895ean) doktrinaren propagandista saiatua da eta bere ideiak Euskadiko mendi eta zelaietan zehar zabaldu ditu, orri hegalari, liburuxka eta egunkari nazionalistak banatuz eta asteburuetan mitinak emanez. Mendigoizaleak Aranaren bere lehen etapa politikoaren (1893-98) pentsamenduaren purutasunaren eta erradikaltasunaren defendatzaile zintzoa izan ziren. Bere sabinismo porrokatuaren ondorioz, erabat independentista zen, euskal mugimendu nazionalistaren hegalik erradikalenean egotera eraman zuena, hamargarren eta hogeigarren hamarkadako “aberrianoetan” eta hogeita hamargarren hamarkadako “Jagi-Jagi” taldean.
Doktrina aranistaz gain, mendigoizale on batek euskara jakin eta erabili behar zuen, Euskal Herriko historia eta geografia ezagutu, kantatu eta dantzatu, euskal kantak eta dantzak egin, katoliko zintzoa, euskaltasunaren eta moraltasunaren eredu (mezak landan ospatu, biraorik eta dantza “loturik” egin gabe.
Bigarrenik, mendigoizalea euskal gudaritzat hartzen zen, bere prestakuntza fisikoa zaintzen zuen, kirola egiten zuen (batez ere, euskal kirolak) eta ibilaldi luzeak egiten zituen euskal mendietan zehar.
Bere sakrifizioarengatik, baita askatu nahi zuen bere aberriagatik bizitza emateko prest zegoelako (Jagi-Jagi: "El sacrificio por la Patria es el solo camino que conducirá a ésta a su completa libertad", <“Aberriarengatik sakrifizioa da bere askatasun osoa lortze bide bakarra da”>) eta bere egiturarengatik, nagusi batzuen menpe taldeka antolatutako talde paramilitarra izateagatik Gerra Zibilean milizia nazionalisten (Euzko Gudaroztea) harrobi nagusia izan zen .
Jatorria eta lehen urratsak. Ceferino Jemeinek (Sabinoren biografo ofiziala) Arana Goiri anaiak lehen bi mendigoizaleak jo zituen arren, Sabino hil eta gutxira arte (1903) ez ziren lehen taldeak sortu, Bilboko Euskal Gaztedi indartsuari lotuak (1904an jaioa), eta "Txakur Txiki", "Ariñ-Ariñ" (Jemein buru zuena) "Betikuak" eta "Azartubak". 1908an beste lau talderekin elkartu eta "Mendigoizale Bazkuna" osatu zuten. 1913an, talde garrantzitsu eta bizitza luzeenetako bat sortu zen: "Mendigoizale Aberri", Bilboko Euskal Gazteriaren mendekoa (haren bozeramailea “Aberri” astekaria zen), eta 1920an umeen talde filial bat sortu zuen. Bizkaian eta Gipuzkoan zehar zabaldu zen EAJ-ren mendi mugimendu horren zabalkundea Arraten "Mendigoizale Batza" eratzearekin amaitu zen, 1921eko apirilean, ehunka mendigoizale Kalamua mendira igo ondoren. Federazio hau “Euzko Gaztedi”-ren atal gisa sartu zen (orduan, Patxo Arregiburu zela), eta hemezortzi talde bizkaitarrek, hamar gipuzkoarrek eta arabar batek (Gasteizko "Itxarkundia") osatu zuten.
Bere araudian helburu nagusi gisa propaganda nazionalista, Euskadiren ezagutza geografikoa eta indartze fisikoa. Taldeka osatuta zegoen, barrutiko batzarretan, eskualde-batzarretan eta Batzar Nazionalean antolatzen zen. Urtero egiten ziren Batzar Nazionala eta lurraldeetako batzarrak, lurraldeko eta nazioko euskal mendiaren egunetan.
Mendi Federazio hau ezin izan zen osorik garatu, handik hilabete batzuetara, 1921eko udan, bi alderdi abertzaleen arteko zatiketa gertatu baitzen: “Comunión” eta “Aberri”. Azken honek, batez ere Bizkaian nagusi, Bilbokoa buru zela gazteria erradikalizatua bere baitan mendigoizale gehienak bildu zituen. 1923an, Elias Gallastegiren EAJk Bizkaiko eta Gipuzkoako Mendizale Federazioak sortu zituen, eta hori izan zen, “Emakume Abertzale Batza”rekin batera, “Aberria”ren sektore-politikaren adierazpenetako bat. Politika horren eredua nazionalismo irlandarra zen.
1923ko irailean Primo de Riveraren diktaduraren ezarpenak euskal nazionalismoa legez kanpo utzi zuen, batez ere bere sektore erradikalena, erreprimitua izan zena. Klandestinitatean mendigoizale taldeek jarraitu zuten, mendietan biltzen ziren, Sabino Aranaren hilobia bisitatu eta ikurrinak jartzen zituzten. Baina ez dirudi diktadura-erregimenaren aurkako erresistentzia handiegia zenik, testigantza hutsa zen. Mendigoizale asko Euskal Herriko Alpinismo Federazioan sartu ziren (Elgetan 1924ko maiatzean sortu zen), eta horietako batzuk bertako zuzendaritza batzordean eta “Pyrenaica” aldizkarian idatzi zuten (Bilbo, 1926-29, Manuel de la Sota “aberrianoa”). Aldi horri buruzko azterketarik ez dagoenez, ezin dugu jakin horren bidez beren jarduera politikoak estali nahi zituzten edo horrek Diktaduraren garaian (1923-30) taldeen eklipsea islatzen zuen.
Hedapena eta zatiketa II. Errepublikan
Hedapena eta zatiketa II. Errepublikan. Hogeita hamarreko hamarkada mendigoizale mugimenduaren urrezko garaia izan zen, garapen organiko handia lortu zuenean, propaganda jardueran zein talka talde gisa, Euskal Herriko zati handi batean dozenaka talde eta milaka jarraitzaile izanik. Baina, 1934tik aurrera, sektore hori zatitu egin zen, Gerra Zibilaren aurretik EAJren azken zatiketaren protagonista izan baitzen: “Jagi-Jagi”. 1930ean jaiotako Eusko Abertzale Ekintzak (EAE), ezkerreko alderdi txiki moderatuak, Bilbon, Barakaldon ("Mendigoizale Euzkotarra") eta beste herri batzuetan mendizaleak ("Mendigoizale Euzko Ekintza") dituen arren, ia mendigoizale guztiak EAJri lotu ziren, urte hauetan elkarterik jendetsuenetako eta mugiarazteko erakunderik garrantzitsuenetakoa, gazteekin eta emakumeekin batera, izanik.
1931ean Errepublika ezarri zenetik, mugimendu mendigoizalea birsortu eta federaziotan eratu zen. Lehena eta boteretsuena Bizkaikoa izan zen. 1931ko maiatzaren 24an egin zuen sorrerako batzarra, Betsaideko gailurrean, mila mendizale eta berrogei talde baino gehiago bertan zirela. Bertan onartu zen bere araudia eta bere zuzendaritza batzordea izendatu zen (Bilboko "Mendigoxale Aberri" buru zela). EAJko agintarien nagusitasuna onartu zen, nahiz eta kide guztiak ez ziren alderdikideak. “Bizkaiko Mendigoxale Batzak” (BMB) ia herri guztietan zituen taldeak, eta horietako bost Bilboko Euskal Gazteriarenak dira ("Bilbotarra Bazkuna", "Irrintzi Bazkuna", "Beti Azke", "Abertzaliak" eta "Aberri"). Gipuzkoan ere gorakada handia izan zuen. Federazio hori 1931ko abuztuaren 30ean eratu zen Itziarren, eta 1931n Carlos de Linazasoro ("Altzeta") euskal hizlaria izendatu zuten buru. Arabako Federazioa 1932ko urrian eratu zen, hamar talderekin (Gasteizko bi), eta lehen presidentea Pedro Repáraz izan zen. Nafarroan mugimendu nazionalistak indar eskasa zuen, baina talde batzuk ere bazituen, hala nola, Iruñeko "Euzkotarra" (1932ko apirilean sortua). Lau probintzia-federazioak "Euzkadi Mendigoxale Batzan" (EMB) sartu ziren, Cándido Arregiren lehendakaritzapean.
Kopuru horiek oso azkar hazi ziren: 1931ko abuztuaren 30ean, Gipuzkoan mila eta hiru mila mendigoizale (Orgaz jeneralaren eta Agirreren, hurrenez hurren, testigantzen arabera) desfilatu ziren Debako kaleetatik lerro zuzenetan, eta 1932ko martxoaren 27an, bost milak parte hartu zuten Bilbon ospatutako Aberri Egunean. Urtero, milaka lagun biltzen ziren Sukarrietan Sabino Aranaren hilobira egindako bisitetan, Aralarko San Migelera (EAJren patroia) egindako ibilaldietan, Alderdi Egunaren jatorri historikoa izanik, eta EAJk hurrengo urteetan ospatutako Aberri Egunetan..
Prentsa nazionalistak (ezta Mendigoizalekoak berak ere) bere barne-antolaketari eta jardunari buruzko daturik ia ematen ez duen arren, zalantzarik ez dago, proselitismo jarduera garrantzitsuaz gain, egitura paramilitarraren arabera antolatzen zela (bere burua defendatzeko Trifon Etxebarria “jagi-jagi”ren arabera), EAJren talka taldeak izanik, arma batzuk eskuan zituztela beraien etsai politikoen aurka borroka egiten zuten, bereziki Bilboko, Ezkerraldeko eta Enkarterriko sozialisten aurka lehen Errepublikar Biurtekoan (1931-1933). Talka armatu batzuetan mendigoizale batzuk zaurituak izan ziren eta zenbaitzuk hilak suertatu ziren (1933ko udan Sopuertako eta Sudupeko buruak, besteak beste). Euskal komunistekin, ordea, harreman onak izan zituzten. Azken hauek 1935ean “bloque popular antifascista y antiimperialista" (“Herri Elkarte Antiimperialista”) sortzeko proposamena egin zieten. Gainera, bazuten harremanik beste lurraldeetako talde abertzale erradikal batzuekin, Kataluniako “Nosaltres Sols”, Britaniako “Parti National Breton” (“Breiz Atao”) eta Irlandako “Sinn Fein”, azken hau batzuek imitatzeko eredutzat hartua.
1932ko otsailetik uztailera, BMBk Bilbon “Mendigoxale” aldizkaria, barne buletina eta propagandarako, eta bertan Euskal Estatutuaren aldeko artikuluak argitaratu ziren. Garrantzi ideologiko eta politiko handiagoa eta jarrera bortitzagoa izan zuen “Jagi-Jagi” astekariak. 1932ko irailean agertu zen Bilbon, Bizkaiko Mendigoizaleen Federazioaren bozeramaile gisa eta gazte nazionalistak Sabinoren ideologiaren ortodoxian prestatzeko erabilia. Angel Agirretxeren eta Cándido Arregiren zuzendaritzapean, “Aberri” egunkariaren jarraipen argia izan zen, ideologo nagusi berbera zuelarik: Elías Gallastegi, "Gudari", azken hau ez oso konforme EAJko zuzendaritzaren eta diputatuen estatutuaren aldeko jarrerarekin.
Bere bizitzako lehen urtean, bere independentismo erradikalaren eta Espainiako erregimen ororen (errepublikanoa zein monarkikoa) erabateko arbuioaren ondorioz “Jagi-Jagi”-k oso atzetik izan zituen Bizkaiko Gobernadore Zibilak, isunekin, aldizkariaren aleen poliziaren konfiskazioekin eta erredaktoreen atxiloketekin. Gobernuaren jazarpen horrek, hura akabatu beharrean, bere ospea eta ale-kopurua handitzen lagundu zuen, 1933an hogei edo hogeita bost mila ale izatera iritsi baitzen. “Jagi-jagi” espirituak aberriaren aldeko sufrimendua goresten zuen, independentzia lortzeko beharrezkoa zela uste baitzuen: "Euzkadiko mendigoxaleok espetxeratzea nahi dugu (...). Martiriorik handienak jasateko prest gaude, (...) gure odola ziegetan edo behar den tokian isurtzeko, Euzkadiren, gure aberria bat eta bakarraren, askatasun absolutua lortzeko". Errepresioak EAJko alderdikideen arteko lerro independentistak hauspotzeko balio zuen (M. de la Sota: "Benetako nazionalismo orok, hazteko, jazarpena onartu behar du") eta Errepublikak irekitako bide autonomikotik urruntzeko( Lauaxeta: "dagoeneko ez zaigu interesatzen Estatutu miserable baten promesak, mespretxatu egiten baitugu, gure nahien murrizketa delako"). Gainera, presoak egoteak mobilizazio nazionalistak eragiten zituen: hala, Idiakez kasu ospetsua, "aberriaren sinbolo" bihurtuta, “Jagi-Jagi”k, 1933. urteko legegintza-hauteskundeetan, EAJren zerrendaburu Gipuzkoan proposatu zuen kartzelatik ateratzeko.
Mendigoizaleen astekari horrek arazoak EAJko agintariei ere sortu zizkien, 1933an larriagotu zirenak eta 1934ko bereizketa eragin zutenak. Hainbat arrazoi izan ziren, batzuk Jagi-Jagi-ren ingurukoak eta beste batzuk batez ere Elias Gallastegiren ingurukoak. Azken hauen artean, AVASCren (euskal langileei zuzendutako kristau eta patronal doktrinamendurako erakundea, non buruzagi jelkideak eta ez-nazionalistak baitzeuden) aurkako kanpaina azpimarratu behar da, Jose Antonio Agirrerekin (AVASCko lehen lehendakaria) eztabaida piztu zuena; edo Jemeinen “Sólo el JEL basta” (“JEL bera nahikoa da”) izeneko liburuxkaren aurkako erantzun gogorra, mendigoizaleei eskainia; bertan lehenagoko buruzagi “aberrianoak” aurka egiten zion “Gudari”k “Jagi-Jagi”-n defendatzen zuen Euskal Fronte Nazionalaren (EAJ eta EAE) aldeko politikari; azkenik, “Por la libertad vasca” (“Euskal askatasunaren alde”) izeneko liburuaren argitalpena (“Aberri”-n argitaratutako artikuluen bilduma). Liburu hau Ramírez de Olanok (“Euzkadi” egunkariko zuzendaria) eta beste aspaldiko “Komunionzale” batzuek salatu zuten Alderdiko Justizia Epaitegiaren aurrean. 1933ko abenduaren amaieran, Gallastegi EAJtik kanporatu zuten, Manuel de la Sota, "Txanka", lagunarekin batera. “Jagi-Jagi” hilabete bat gehiago atera zen kalera, baina Alderdiarekin eta “Euzkadi” agerkari ofizialarekin erabateko hausturarekin. Lehenago Autonomia Estatutuaren aldeko kanpaina egiteari uko egin bazion, orain gogor kritikatu zuen euskal gutxiengo nazionalistaren Espainiako Errepublikarekiko lankidetza-politika Gorteetan (Alcalá Zamora presidenteari egindako bisita).
1934ko urtarrilean, haustura Bilbao-Abandoko “Uri Batzarreko” batzar luze eta tirabiratsuetan gertatu zen. Batzar hauetan, Federiko Zabala “komunionzaleak” eraso egin zion Gallastegiri, Agirretxek eta beste “jagi-jagi” batzuek defendatu zutenak. Hauek Alderdia utzi zuten (hogeita hamahiru bakarrik, Lezo de Urreztieta “aberrianoaren” arabera). EAJk, aldizkaria alderdiaren tailerretan inprimatzen jarraitzeko. BBBren aurreko zentsurari men egin behar ziola exijitu zuen. Horri uko egin ondoren, “Jagi-Jagi”k Rementeria inprimategira jo behar izan zuen hura argitaratzeko. 1934ko maiatzean berriro agertu zenean (bere bigarren garaiaren hasiera, lehenengoaren zenbakikuntzak jarraitu arren), “Euzkad”ik nabarmendu zuen bezala, EAJtik erabat kanpo zegoen, eta honek alderdikideei astekari horretan parte hartzea debekatu zien. “Jagi-Jagi”rekin batera Bizkaiko Mendigoizaleen Federazioa ere banandu zen EAJtik, haren bozeramaile izaten jarraitu zuelarik. 1921ean Aberrirekin gertatu zen bezala, zisma “Aberrriano” berri hau Bizkaian garatu zen batez ere, nahiz eta Gipuzkoako Mendigoizale Federazioari ere eragin zion. Euskadiko gainerako lekuetan, “Jagi-Jagi”k jarraitzaile gutxi zituen, eta Araban EAJren baitan jarraitzea erabaki zuten, eta horrek barne-tentsioak eragin zituen. Lehen etapako zenbait erredaktorek utzi egin zioten bigarren etapan idazteari, eta kritikatu egin zuten: Basaldua eta “Lauaxeta”, esate baterako. Hauek 1934ko udan, EAJren “Aberri” astekari berri bat zuzendu zuten, “Jagi-Jagi”ren aurka gazteria abertzalea kontrola lortu nahian.
BMBren zatiketak EAJ mendigoizaleen adarra Bizkaian eta Gipuzkoan berrantolatzera behartu zuen, horretarako 1935. urtearen amaieran "Mendigoxale Aberkoi Batza" sortu zuen eta 1936ko apirilean "Gipuzko Mendizale Batza". “Jagi”ko mendigoizaleen erradikalizazio politikoa agerian geratu zen Bizkaian 1934ko urriko langile-iraultzan parte hartzean (EAEko batzuen antzera), Aguirretxe eta Cándido Arregi agintariak kartzelaratzea ekarri zuena. 1936ko hauteskunde orokorren aurrean, BMBk independentziaren alde Euskal Fronte Nazionala eratzeko kontsigna berrabiarazi zuen, eta horretarako oinarri batzuk proposatu zizkion EAJri, EAEri eta ELA-STVri, baina inork ez zuen onartu hauteskunde-aliantza hori. Planteamendu horretan diputatu nazionalistak Gorteetara ez joatearen alde agertu zen, edo, hala egiten bazuten, Euskadiren independentzia aldarrikatzeko bakarrik. Bere proposamenak porrot egin zuenean, “Jagi-Jagi”k abstentzioaren alde egin zuen.
1936. urteko otsailetik uztailera bitartean, mendigoizaleen agerkariak (bost mila ale inguruko tiradara mugatua, jada polizia-jazarpenaren pizgarririk gabe) EAErekin eztabaidatu zuen, Fronte Popularrarekin egindako aliantzagatik, eta, batez ere, EAJrekin. Honen diputatuei Espainiarekin “kolaborazionismoa” leporatu zien (Errepublikako presidentziarako Azañaren aldeko botoa emateagatik) Estatuaren aldeko botoaren truke. Autoritate-argudio gisa, “Jagi-Jagi”k Luis Aranaren (Sabinoren anaia) gutun bat argitaratu zuen, EAJren gutxiengo parlamentarioaren jarrera kritikatzen zuena. Alderdiak “Bizkaitarra” astekaria argitaratu zuen berriro, “Jagi-Jagi”ren akusazioei gogor erantzuteko. Gerra Zibilaren hasierak eztabaida gogorrari amaiera eman zion eta bi astekari jelkideen bizitzarekin amaitu zuen. Bere jarrera antikapitalistagatik Gizarte-auziaren ere “Jagi-Jagi” EAJtik aldendu zen, planteamendu sozialistak edo marxistak onartu gabe. Horri buruz aldizkariaren bigarren aldian Trifón Etxebarria, "Etarte", buruetako batek idatzi zuen "kapitala bai, kapitalismoa ez" kontsigna bihurtu zena. 1936ko udaberrian, mendigoizalek zenbait mitin egin zituzten Bizkaian eta Gipuzkoan, eta "Pizkundia" ikasketa zentroa sortu zuten Bilbon, hitzaldi nazionalistak emateko. Horrekin bat, “Jagi-Jagi”k alderdi politiko bihurtzeko aukera aipatzen zuen. Baina gerra lehenago iritsi zen.
Bere jarduera Gerra Zibilean. Mendigoizalek aktiboki parte hartu zuten gerran, eta EAJren Euzko Gudaroztearen oinarria izan ziren. Bost mila mendigoizale inguru joan ziren Artxandara, ehiza-eskopetekin armatuta, Ramon Azkueren agindupean 1936ko abuztuaren hasieran. Zer jarrera hartu zuen “Jagi-Jagi”k gerraren aurrean? Espainiako politikatik erabat kanpo zeudenez, hartan esku hartzeko edo ez hartzeko aukera planteatu zitzaien, neutral deklaratuz, Espainiako gerra bat, karlistada berri bat zela iritzita. Azken hori izan zen Elias Gallastegik, Angel Zabalak (EAJko Sabinoren ondorengoa eta “Jagi-Jagi”ren kolaboratzailea) eta Luis Aranak hartutako jarrera. Azken hau EAJtik atera zen Manuel Irujo Largo Caballeroren Gobernuko ministro gisa sartzeagatik protesta moduan. Baina “jagi-jagi” gehienek ez zituzten jarraitu. Horiek — Tiburcio de Ispizua kapilauaren testigantzaren arabera— Bizkaian "interbentzionisten" eta "ez-interbentzionisten" artean zatituta zeuden, eta, beraz, buruzagiak Durangon elkartu ziren beren kokapena erabakitzeko. Azkenean, gatazkan esku hartzea gailendu zen. Hori bere gain hartu zuten hasieratik gipuzkoar kideek, eta Azpeitiko Batzarreko euskal milizietan sartu ziren EAJko, EAEko eta ELAko eta nekazarien elkartekoekin batera, fronte abertzale iragankor batean, Saseta kapitainaren agindupean. Mendigoizaleen ordezkaria Mikel de Alberdi gaztea izan zen (EMBko lehendakariordea eta GMBko lehendakaria), 1936ko abuztuaren 16an, hirurehun mendigoizaleren buru zelarik Bidanian hil zena, gerran hildako lehen gudari ezaguna izanik.
Bere hasierako zalantzengatik (horrexek bultzatu zuen mendigoizale asko EAJren milizian sartzera) izandako atzerapena gorabehera, EMBk bi batailoi sortu zituen: “Lenago il“ (Sabino Aranaren poema baten izenburua eta Diktadura garaiko mendizale talde baten izena) eta “Zergatik ez” Mikel Ayerdik eta Eugenio Orbegozo, hurrenez hurren, komandanteen zuzendaritzapean, Ángel Agirretxe bien buru zelarik. Batailoi horiek kapilauak izan zituzten eta Euzko Gudaroztean sartu ziren. Kuartela Santurtzin izan zuten eta Gorbeiako frontean aritu ziren, batez ere Bizkaiko kanpainan. 1937ko ekainean Bilbo galtzeak gerraren amaiera ekarri zien, ez baitzuten Euskaditik kanpo jarraitu nahi izan. Mendigoizale asko, ordea, EAJren batailoietan borrokatzen zirenak, Santanderrera joan ziren eta preso geratu ziren Santoñaren errendizioaren ondorioz, 1937ko abuztuaren amaieran, Euskal Errepublika independente iragankor eta sinboliko bat aldarrikatu ondoren.
Gerra Zibilean, EAJtik bereizitako mendigoizale mugimenduak antolamendu handiagoa izan zuen eta beste sektore batzuetan hedatzen hasi zen. Batzorde Betearazle Nazional batek zuzendua, EMB Bizkaiko, Gipuzkoako, Arabako eta Nafarroako federazioak osatuta geratu zen, azken hirurak Bizkaian probintzia horietako errefuxiatuek osatutakoa. Emakumeen adarra ("Aberri Emakume Batza") eta ikasleen adarra ("Abertzale Ikasle Batza") sortu zituen, gaztetxoen adarra ere ("Aberri Gastetxu Batza") sortzeko asmoarekin. Hala bada, bere inguruan mugituko ziren erakunde sektorialekin alderdi politiko bat osatzeko bidean zegoen, 1920ko hamarkadan “Aberri” izan zen bezala; baina porrot militarrak garapen hori zapuztu zuen.
"Euzkadi Mendigoxale Batzak" ez zuen ordezkaturik izan Agirreren Gobernuan, 1936ko urrian eratua, Fronte Popularreko Gorteek euskal estatutua onartu ondoren. Trifón Etxebarriak azaldu zuenez, “Estatutua zen bezalakoa hartu genuen, Madrilgo gobernuaren trikimailua gerran gu beraien alde jartzeko”. Gauza jakina da “Jagi”ren mendigoizaleek sortu zuten istilua, Agirre Gernikan lehendakari aukeratu ondoren, Euskadiren aldeko oihuak egin zutenean. Haientzat, Espainiak Gerra Zibilean zuen banaketa egoera egokia zen bere helburua lortzeko, euskal errepublika independentea sortzea, eta tresna egokia beste behin, Euskal Fronte Nazionala, indar nazionalista guztiek osatua. EMBk onartu egin zuen Robles Arangizek (ELAko lehendakaria 1937ko urtarrilean) egindako proposamena, eta berriro planteatu zuen 1937ko maiatzean "helburu independentista hutsarekin"; baina ez zuen arrakastarik izan. EAE eta EAJ Eusko Jaurlaritzako kide ziren, Fronte Popularrarekin aliantza politikoa eginez, eta ez zeuden prest apurtzeko Fronte Nazionala osatzeko.
1936ko abendutik 1937ko apirilera bitartean, EMBk “Patria Libre” astekaria argitaratu zuen Bilbon, Trifón Etxebarriak zuzendua, “Jagi-jagi”ren ildo independentista eta antikapitalistari jarraitu ziona, baina ez zuen alderdi abertzale biekin gatazkarik izan, gerra garaian Errepublikaren alde egin arren, abertzaleen arteko ildo independentista eta antikapitalista jarraitu zuen. “Patria Libre”-k ez zion eraso egin Eusko Jaurlaritzaren politikari, baina banketxe pribatuak kontrolatzeko dekretuarekin ez zen bat etorri, “estatista” zela salatuz. EMBren gizarte-programak kapitalismoaren eta kolektibismo edo sozialismo estatistaren arteko hirugarren bidea izan nahi zuen. Sistema horiek errefusatu egiten zituen, jabetza indibiduala eta kolektiboa batera existituko ziren sistemaren alde egiten zuen, jabekidetza eta enpresen gaineko langileen kontrola ezarriko zuena. Beraien ideia EAJk bere hartu zuen, Elizaren doktrina soziala baino harantzago zihoan. Denak "jabeak-ekoizleak" izatea zen haien ideala, nekazaritzako (baserria) edo industriako (lantegia) jabetza txiki bat izanik. "Euzkadi Mendigoxale Batza"k euskal herriaren emantzipazio bikoitza, nazionala eta soziala, nahi zuen, baina bere nazionalismoa beste edozein gairen gainetik gailentzen zenez, azken hori haren lorpenaren mende geratzen zen. “Independentzia” izenburua zuen gerra garaian argitaratu zuen liburuxka batean, honela laburbildu zuen bere jarrera: "Euskaldunen gizarte-independentzia ezin izango da erreala izan harik eta independentzia nazionala egitate bat izan arte; hala ere, independentzia nazionala ere ez da eraginkorra izango kapitalismoaren atzaparretan euskaldun bakar bat dagoen bitartean"; "gure helburua Aberri libre bat egitea da, euskaldun askeekin, politikoki independenteak, sozialki askeak izateko".
Erbestean. Diktadura frankistan egin zuen ibilbidea ia ezagutzen ez bada ere, EMBk erbestean iraun zuen erakunde gisa: Cándido Arregi presidenteak “Baionako Ituna” sinatu zuen (1945) gainerako euskal indar politiko eta sindikalekin batera, eta “Jagi-Jagi” aldizkaria argitaratu zuen berriro (Baiona, 1946-47, lau zenbaki), manifestu batzuk argitaratu zituen, 1962an Estatutuaren inguruan Irujorekin eztabaidatu zuen; EAE eta ETArekin batera, “B.A.I.” aldizkaria argitaratu zuen (Caracas, 1969). Gehiago identifikatzen zen azken honen jarduera armatuarekin Agirreren eta Leizaolaren Eusko Jaurlaritzaren jarduerarekin baino. Inoiz ez zuen azken honetan parte hartu. Ideia aranista eta independentista berekoak zen «Euzko Aberri Alkartasuna» taldea, 1960ko hamarkadan Caracasen “Frente Nacional Vasco” (“Euzko Aberri Alkartasuna”) argitaratu zuena, eta txosten bat, Agirrek, Irujok eta EAJren EBBk jarraitutako politika estatutista kritikatzen zuena. Francoren diktadura amaitzean, “Mendigoizale” mugimendua ez zen berpiztu Euskadin, Primo de Riverarenaren ostean 1930eko hamarkadan bezala. Bakarrik, gerratik bizirik atera ziren “Jagi”ko gudariak biltzen ziren urtero eta hainbat komunikatu atera zituzten. Baina nazionalismo erradikal eta independentistaren herentzia (Aberrik, Jagi-Jagik eta Patria Librek ordezkatua) Herri Batasunera igaro da batez ere, eta horren aurrekari historiko bat izan da «Euzkadi Mendigoxale Batza».
Erabilitako iturriak eta bibliografia
Euzkadi, 1920-21 y 1930-37, bereziki "Mendigoizaliak. Nacimiento, desarrollo y misión de estas guerrillas de la patria" (1921-VII-31) eta "Los primitivos mendigoxales" (1933-VIII-06) artikuluak.
Aberri, 1923.
Pyrenaica. Anales de la Federación Vasco-Navarra de Alpinismo, 1926-29.
Bizkaitarra, 1930-31 eta 1936.
Mendigoxale, 1932.
Jagi-Jagi, 1932-36 y 1946-47.
Patria Libre, 1936- 37.
Memorias de "Euzko Gaztedija" (Juventud Vasca) de Bilbao, 1932 y 1933.
E. M. B., Independencia, s. l., s. a. (Bilbao, 1937).
Euzkadi-Mendigoxale-Batza, Carta abierta a Don Manuel de Iruxo, s. 1., s. a. (Bayona, 1962).ç
Manifiesto informe del Frente Nacional Vasco (Euzko Aberri Alkartasuna). Delegación de Venezuela, s. 1. , s. a. (Caracas).
Frente Nacional Vasco (Euzko Aberri Alkartasuna), 1967.
"Jagi-Jagi: un grito de independencia", Punto y Hora de Euskal Herria, 22 y 28-IX-1977, n.° 54.
"Fernando Sarrailh de Ihartza" (Federico Krutwig), Vasconia, Norbait, Buenos Aires, s. a. (1963).
Antonio Elorza, Ideologías del nacionalismo vasco 1876-1937, Haranburu, San Sebastián, 1978.
Eugenio Ibarzábal, 50 años de nacionalismo vasco 1928- 1978, Ediciones Vascas, Bilbao, 1978, y "Lezo de Urreztieta, un aberriano", Muga, marzo 1980, n.° 4. Tiburcio de Ispizua, Odisea del clero vasco exiliado, Bilbao, l986.
José Luis de la Granja, Nacionalismo y II República en el País Vasco, C. I. S.-Siglo XXI, Madrid, 1986;
"La prensa nacionalista vasca: 1930-1937", en La prensa de los siglos XIX y XX, Universidad del País Vasco, Bilbao, 1986, eta
"El nacionalismo vasco ante la Guerra Civil", La Guerra Civil en el País Vasco 50 años después, Universidad del País Vasco, Bilbao, 1987.
--
Jatorrizko testua: José Luis de la GRANJA
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua