Kontzeptua

Emakumeak meatzaritzan

Información complementaria


XIX. azken herenetik aurrera, Bizkaiko burdin mineralaren eskaria izugarri handitu zen. Minerala erauzi eta garraiatzeko erabiltzen ziren prozedurak oso oinarrizkoak zirenez, langile kopuru handia behar zen meategietan. Hasiera batean meategi inguruko gazteak hasi ziren bertan lanean, eta handik gutxira, Espainia guztiko eskualdetatik zetozen imigranteak.

Meategietan lan egiteko behar zen bakarra indar fisikoa eta sufritzeko gaitasuna ziren. Izan ere, langileek oso egoera prekarioan lan egin behar zuten. Hori zela eta, emakumeak baino askoz ere gizon gehiago iritsi ziren meategietara, ondorioz biztanlerian desoreka handia sortuz. Desoreka hori urte asko igaro ondoren berdindu zen.

Hala ere, Bizkaiko meatzaritza eskualdean funtsezko papera bete zuten emakumeek. Izan ere, familia zaintzeaz gain, askotan familia ugariak izaten zirenak, oso baldintza gogorretan bizi zirenez, askotan apopiloak hartu behar izaten zituzten etxean (meategietan lan egiten zuten peoiak), diru-sarrera osagarri bat lortu ahal izateko. Horrez gain, meategietan bertan edo meategiekin lotura estua zuten jardueretan ere egiten zuten lan.

Lehen esan dugun bezala, burdina eduki handiena zuten meatzeak agortzen joan ziren, eta ondorioz, aldez aurretik baztertutako mineralak ustiatzen hasi ziren. Horien artean ohikoena txirta izenez ezaguna zen buztin edo arrokekin nahastutako limonita (horaila) minerala zen. Mineral hori labe garaietan erabili edo esportatu baino lehen, garbitu egin behar zen (elementu antzuak kentzeko).

Lan hori emakumeek egiten zuten, eskuz, eta garbitokiak izeneko instalazio batzuetan.

Ustialekuetako minerala zaldiz tiratutako bagoietan iristen zen garbitokietara, gehienetan zaldi-aditu batek gidatuta. Poliki-poliki plano inklinatu eta aire-tranbiak hasi ziren erabiltzen zaldien ordez. Minerala biltegi batean gordetzen zen aldi batean, eta gero, garbitokietara garraiatzen zen. Garbitokia metalezko zilindro birakari handi bat zen. Minerala aho batetik sartzen zen, eta ura kontrako norabidean isurtzen zen, horrela mineralarekin nahastuta zeuden lurra eta ezpurutasunak banatu eta herrestan eramaten zituen urak. Ondoren, mineral garbia, banaketa-mahaira erortzen zen.

Instalazio hori burdinazko plater borobil handi bat zen, lau metro diametro ingurukoa. Leihate handi bat zuen erakinean egon ohi ziren kokatuta, ondo argiztatuta egon zedin. Eguraldi ona egiten zuenean, leihate hori ireki egiten zen. Emakumeak plater horren inguruan jartzen ziren, etengabe biratzen zuen bitartean. 1920-1930 inguruan, garbitoki bakoitzean hamalau emakume bitartean aritzen ziren lanean. Minerala uniformeki zabaltzen zuten pala batekin, ondoren, pasatzen zen materialaren artean, elementu antzuak aukeratu eta kentzen zituzten.

Minerala, garbituta zegoenean, zulo batetik erori eta arrapala batera iristen zen. Mineral hori Galdamesko trenbideko "portuan" gordetzen zen, trenbide bidez norabaitera bildaltzen zen arte. Material antzua langile bakoitzak ondoan zuen saski batera botatzen zen, eta handik bagoietan garraiatzen zen hondakindegira.

Langilearen gehiengoa emakume gazte ezkongabeak izaten ziren, baina bazeuden emakume ezkondu eta alargunak ere. Ingurukoak izaten ziren gehienak, eta 14 urterekin hasten ziren lan horretan, arduradun baten esanetara. Batzuetan eserita egiten zuten lan, kasu bakoitzean mineralak zuen ezpurutasunen arabera.

Lanean ari ziren bitartean ezin zuten ez hitz egin ezta abestu ere, arreta galdu zezaketela uste baitzen. Zortzi orduko lanaldia egiten zuten, eguerdian ordubeteko atsedenaldia egiten zuten (udan bi ordukoa) "eltzeko moldatua" bazkaltzeko. Gehienetan lantokian bertan bazkaltzen zuten, eta jatekoa senideren batek ekartzen zien etxetik.

Lan giroa oso hezea zen, minerala bustia iristen baitzen, eta neguan, hotza. Hori zela eta, eraikin barruan sua pizten zen, eta oinak adreilu beroekin epeltzen zituzten. Noizean behin, txandaka, sutondora inguratzeko baimena izaten zuten, eskuak berotzeko.

Lana ez zen destajukoa izaten, baina iristen zen material guztia garbitzera behartuta zeuden. 1923an, zortzi orduko lanaldiagatik 4 pezeta irabazten zituzten. Soldata horrekin garai hartako segurantzan ere kotizatzen zuten, eta horri esker erretiro-pentsioa jasotzeko eskubidea izaten zuten. Beraiek ordaindutako aurreko mantal bat erabiltzen zuten babesteko, enpresariak ez baitzien inolako arroparik ematen.

Lantokian laguntzaile bat izaten zuten, meategietan lan egiteko gazteegia zen mutila edo adinaren (edo istripuaren) ondorioz lanik egin ezin zuen meatzariak izaten zirenak. Horiek material antzuz betetako saskiak garraiatzen zituzten, eta urketari lanak ere egiten zituzten, upel batekin.

XX. mende hasiera arte, energia elektrikorik edo garbitu beharreko mineralik ez bazegoen, emakumeek portuetara joan behar zuten. Bertan, mineralez betetako saskiak buru gainean jarri eta kargalekuetara garraiatzen zituzten, bertan, txalupetan kargatu eta ontzi handiagoetara garraiatu ahal izateko.

Meategi ustialekuetako eskariaren ondorioz, meategien inguruan lehergai-lantegiak sortu ziren. Bertan burdin minerala erauzteko lehergaiak egiten ziren, eta guztien artean garrantzitsuena "La Magdalena de Explosivos Modernos S.A." lantegia zen, Sanfuentesen (Abanto-Zierbena) 1934an ireki zena.

Lantegi horretan, lehergaiaren nahasketa egiteaz gain, kartutxoak ere egiten zituzten. Nahasketa gizonezko langileek maneiatutako errota mekanikoen bidez egiten zen. Kartutxoak, berriz, eskuz egiten ziren. Emakumeak bakarrik aritzen ziren horretan, gehienbat ingurukoak. Hasiera batean bost emakume aritzen ziren lan horretan, baina bi urte geroago, hirurogei ari ziren.

Kartutxoa paper lodi orri kiribilduz egindako hodi batekin egiten zen. Hodi horretan sabulita lehergaia sartzen zen, hauts beltz eran.

Hodiak egiteko, paper orriak tamaina ezberdinetan mozten ziren, kartutxo tamaina bakoitzaren arabera. Lan hori emakumeek etxean egiten zuten, lanalditik kanpo, horrela "soldata osatzeko". Egunero, langileek 1000 orriko bi plegu eramaten zituzten etxera, eta asteburuetan, bikoitza, "igandea aprobetxatzeko". Behin etxean zeudela, papera metalezko hodi baten inguruan, eredu gisa erabiltzen zutena eta mandril izenekoa, kiribiltzen zuten. Jarraian, ahoetako bat doblatu eta hodiaren zuloan sartzen zen. Hodiak, bata bestearen gainean jarrita, kaxetan sartu eta lantegira eramaten zituzten.

Lantegian, aipatutako hodiak lehergaiez betetzen ziren. Lan hori lehergai hautsa egiten zen tokitik urrun eta beste eraikin batean egiten zen, istripurik gertatuz gero, arriskua gutxitzeko. Langileek ontziratu gabeko hauts beltz eran jasotzen zuten lehergai hautsa. Hori ontziratzeko makinaren toberan isurtzen zuten, eta pita batetik ateratzen zen, torloju birakari baten mugimenduaren ondorioz.

Langileek, makinaren aurrean eserita, esku batekin paperezko hodia hartu, pitan ahoratu eta bete egiten zuten. Beteta zegoenean, kendu eta jarraian beste hodi bat jarri behar zuten. Bitartean, beste eskuarekin irekita zegoen ahoa itxi eta zuloan sartzen zuten, lehergaia isurtzea ekiditeko. Makina gelditzen ez zenez, oso garrantzitsua zen hodiak azkar ordeztea, hautsik gal ez zedin.

Lehergaiez betetako kartutxoak metalezko saskietan pilatzen ziren, bertikalean. Saski hori parafina likidoan sartzen zen, paperak sustantzia hori xurgatu eta hezetasunik har ez zezan.

Azkenik, kartutxoak bidaltzeko prestatzen ziren. Langileek, mahai gainean, eta betiere eskuz, 2,50 kilogramoko paketetan pilatzen zituzten kartutxoak. Gero, paperean biltzen zituzten, paketea kotoizko zinta batekin lotzen zuten, eta jarraian, berriz ere parafina likidoan sartzen zuten. Azkenik, egurrezko kaxetan ontziratzen ziren paketeak. Kaxa horiek arotz batek egiten zituen bere lantegian, eta horrela, lehergaiak kaxetan bidaltzen ziren meategietara.

Azaldu berri dugun eran lan eginez, emakume batek 1500 kartutxo bete zitzakeen 8 orduko lanaldi batean.

Gerra Zibilean, lantegi horretan eskuzko bonbak egiten aritu ziren. Metalezko zatiak kanpotik jasotzen zituzten, eta emakumeek lehergaiez betetzen zituzten, kartutxoak betetzen zituzten era berean. Gero, betiere eskuz, itxiera eta jaurtiketa sistemak muntatzen zituzten.

Garai hartan, gauez egiten zen lan, bonbardaketak saihesteko. Zorionez, bonbardaketek ez zuten lantegia harrapatu, baina behin baino gehiagotan atera behar izan ziren korrika, hegazkin bonbaketariak zetozen sirenaren ondorioz.

Lana errepikakorra zen, eta esku-trebetasun handia behar zen ondo egin ahal izateko. Lan arriskutsua zela esaten bazen ere, langile zaharrek ez dituzte benetako istripu larririk oroitzen.

Eskualdea okupatu zenean, emakumeek "gerra materiala fabrikatu izanaren erantzukizunak" jasan behar izan zituzten.