Kontzeptua

Eguzki Amandrea

Erreferentzia ezagunen eta komentatuenak Barandiaranek jasotako hainbat albiste dira, bertan argi eta garbi adierazten delarik , eguzkia sartaldean sartzen denean, Lurraren baitan sartzen ari dela sinesten dutela albiste emaileek. Albiste horietatik ondorioztatzen da halaber amona dela Eguzkia, eta Lurra duela ama:

"Baskoniako zenbait eskualdetan, eguzkia ezkutatzerakoan, honela hasten den agurra zuzentzen diote: "Eguzki amandrea badoa bere amangana..." honela adieraziz Eguzkia Lurraren baitara erretiratzen dela (Elosua, Plentzia, Arratia). Eguzkia , Lurraren alabatzat jotzen da.Nafarroako mendialdeko hainbat lekutan ere, "amona" esanez agurtzen dute. Beste leku batzuetan (Gernikako eskualdean)izaki sakratutzat jotzen dute, santu eta bedeinkatu izenlagunak erantsiz: "Eguzki santu bedeinkatue, zoaz zure amagana", esaten diote, mendebaldean ezkutatzera doanean. Mañarian eguzkia sartzerakoan, "agur" esaten diote. Hori egin ezean negarrez erretiratzen omen da amarengana, han Amabirjina edo Andra Mari delarik, delako ama hori. Andra Mari da halaber, nafar mendialdeko eta Goiherriko hainbat lekutan Lurraren jainkozkoa den Mari-ren izena" (Barandiaran, 1972).

Otoitz kutsuko agurtze horiek iradokiko lukete eguzkiak gauez eguneko ortzi-gangako alderantzizko bidea egiten duela lurpean zehar, sartaldetik sortalderakoa alegia, esate baterako Egiptoko mitologian egiten duen bezala. Zehaztapen hau ez dago honela esplizituki jasoa euskal dokumentu etnografikoetan, baina bai edozein zalantza uxatzeko moduko argitasunez Ataungo ipuin batean. Kasu bitxia da, "ipuin harrigarri" motako kontakizun bati, albiste etnografiko bat erantsi zaiolako hibrido arraroa sorraraziz: Narrazio nagusiak ez du denbora edo kokapen zehatzik, ipuin harigarriei dagokien modura, baina bertan txertatzen da ezin zehazkiago kokaturiko albiste etnografikoa. Ipuinak hiru anaien gorabeherak kontatzen digu, bakoitza zera harrigarri baten jabe delarik (katua, oilarra, igitaia). Hemen axola zaigun detailea oilarra duen anaiaren inguruan ageri da:

"Oilarduna (bigarren anaia) Altzaniara iritsi omen zen gauez, eta Atabotik aurrera zihoala, Ezkuden aldean,gizon sail bat bilatu omen zuen makilaz mailo bat jotzen.-"Zer egiten duzue hor?"- galdetu omen zien. -"Eguna zabaldu, mundua beroturik eguzkia itzuli dakigun"- erantzun omen zioten.-"Zoazte lotara, nik daramadan ehiza honek eguna zabalduko dik eta. Honek kukurruku egiten duenean jaiki denok eta ikusiko duzue nola eguna argi dagoen."

Haren esana egin omen zuten eta hala gertatu: Oilarrak kukurruku jo zuenean eguna zabaldurik omen zegoen.

Huraxe zela ihizi ikusgarria eta, ea salduko zien imia bat bete urreren alde. Baietz, bada, eta oilarduna ere sekulako aberastu omen zen" (Estornés Lasa, 1981).

Eguzkia iratzarri eta egunero bezala mundua argitu eta bero dezan lortzeko mailoa makilka jotzen duten gizaki horien irudi harrigarriak ez du zalantzarako zirrikiturik uzten atzean dagoen sineste kosmologikoari buruz: Eguzkiak lurpetik egiten du gauez eguneko bidaiaren alderantzizkoa. Beraz eguzkia zera zen aspaldiko euskaldunentzat, amon bat, egunez ortzi-gangan sortaldetik sartalderako bidaia egiten duena, gero zuloren batean barrena bere ama den Lurraren baitan sartzen dena eta Lurpeko bideetan barrena gauero alderantzizko bidea egiten duena, sartaldetik sortaldera, beste zuloren baten bidez berriro irten eta ortzi-gangara igoz, hurrengo eguna zabaldu aurretik.

Halere, Barandiaran berak jasotako beste albiste batek aurrekoa ez bezalako kosmologia baten aztarnak gordetzen dituela ematen du. Eta horren lagungarri gertatzen da halaber eguzkia adierazten duten terminoen azterketa etimologikoa. Barandiaranek argitaratutakoaren arabera:

"Euskal Herriko hainbat eskualdetan "eguzki" egun-argiari esaten zaio, eta "eguzki-begi" eta "Jainkoaren begi" eguzki-diskoari (Ataun, Berastegi)" (Barandiaran, 1972).

Egun-argia eta eguzki-diskoaren arteko bereizketa honek zera adierazten duela ematen du, hots, eguzkia, ortzi gangan atzean dagoen su handi baten ikuspegi mugatua litzatekeela, zulo txiki batetik ikus daitekeena, alegia. Barandiaranek jakinarazten digun eguzki eta eguzkibegi terminoen arteko bereizketa honek, berehala eta ezinbestean dakar gogora erredundantziazko bereizketa pleonastikoa ez ote den izango, eguzki hitzan bertan aurrez badagoena, egu+uzki bezala aztertzen badugu. Kontuan hartuta , albiste horiek gorabehera, eguzki dela, bere aldaera dialektalekin, berbarik ohikoena eguzki-diskoa izendatzeko, egu-k egun-argia eta sua adiera bikoitza duela, eta uzkia-k, hesteen amaiera ez-ezik, "orratz- begia" adiera ere baduela, ez du ausartegi ematen iradokitzea, eguzki/eguzkibegi dikotomia, egu/eguzki bikotean jadanik ageri dela. Beraz, eguzki/eguzkibegi bereizketa ez litzateke Ataun eta Berastegiko lokalismo bat, Euskal Herrian garai batean zabal hedaturiko ezaugarri bat baizik.

Bestalde, Barandiaranek eguzkibegi-ren sinonimotzat jotzen duen Jainkoaren begi horrek agian kristau interpretazio bat baino gehiago izan liteke. Izan ere, Jainkoa tartean ikusteak gogora ekartzen baitu, i-z hasitako eta lehen kontsonantea zalantzazkoa duten eguzki hitzaren hainbeste aldaera dialektalen presentzia. Hor baitaude iruzki, iduzki, ihuzki, iuzki, bai eta iluzki ere, baina ez ordea eruzki, ehuzki edo eluzki. Honen argigarri gerta daiteke jatorri bikoitza dagoela irudikatzea: batetik gorago iradoki dugun egu+uzki, eta bestetik *in+uzki, aipatu ditugun aldaera ugarien sorburuan legokeena.

*In erroa, ortzi-gangaren izen zaharra litzateke, horren aztarna ugariek gaurko euskaran oraindik erakusten duten modura. Inhazi, inhar edo inusturi bezalako tximistaren izenak, edo jainkoaren izena bera, X-XI. mendean dokumentaturiko jauninco batetik datorrena, egungo jaun zeruko terminoaren sinonimoa litzatekeena. (Ikus Jainko). Hipotesi honi jarraiki, eguzki-diskoaren izena bi sorburutatik eratorria litzateke: *egu+uzki, "suaren zuloa" adierarekin, eta *in+uzki, "ortzi-gangaren zuloa" adierarekin, ideologikoki elkarren oso hurbilekoak. Jainkoaren begi beraz, kristautasunaren aurreko ere izan liteke jainkoaren izena eta ortzi-gangaren arteko identifikazioa kontuan hartuta, eta "ortzi-gangaren zuloa" adiera berekoa izan liteke.

Piztietan eta gorputz ataletan oinarrituriko mitologiek Neolito aitzineko usain ukaezina dute, eta uzki horren presentziak mota horretako ortziaren irudikapen bat egitera eraman gintzake. Halere, batetik uste horiek eustera eraman ditzaketen igergarriak ez dira inon ageri, eta bestetik, ortzi-gangako zuloen motiboa hainbat nekazari kulturetan ezagun da. Ipar Amerikako Hopi herriaren mitologian ageri da, esate baterako, ihi erraldoi bat etengabe hazi eta ortzi ganga zulatzen duenean, gizakiei uholdetik bizirik ihes egitea ahalbidetuz, ihian gora igotzen baitira eta ortzi gangaren atzeko munduan babestu. Gaian eta geografian hurbilago, Bibliako kosmologian ere ageri da, bertan eguzkiaren gaueko alderantzizko bidea ez baita lurpean gertatzen ortzi-gangaren atzetik baizik. Izan ere, Egipto zaharrean ez bezala, eguzkia sartaldean ezkutatzen deneko eta goizean irteten deneko zuloak ez daude Lurrean, Lurpeko munduko bideei lotuta, ortzi-gangan baizik. Horietako batean ezkutatzen da eguzkia eta ortziaren atzetik egiten du gauez alderantzizko bidea, hurrengo goizean sortaldean beste zulo batetik atera eta eguna zabalduko duen arte.

Dena den, eguzki/eguzkibegi bereizketaren azpian dagoen kosmologiak ez du besterik gabe ortzi-gangan hainbat zulo egotea eskatzen. Ortzi-ganga bera lurraren inguruan biraka higitzea eskatzen du, zulo horiek sortaldetik sartaldera mugitzen ikusi ditzagun, atzean dagoen su handiaren une diferenteak erakutsiz une bakoitzean. Bada, horixe da hain zuzen ere, Kristo aurreko VI. mendeko Miletoko Anaximandro greziar filosofoaren kosmologiak erakusten duena: Hainbat esfera erdikide, bata bestearen barrenean airean zintzilik, guztien erdigunean Lurra dagoelarik. Lurraren inguruan biraka dabilen hurrengo esfera gure ortzi-ganga da, eta hainbat zulo ditu, atzean dagoen suzko zirkuluaren unetxo bat ikusten uzten dutena.

Beraz, euskal mitologian bi teoria kosmologiko ezberdinen aztarnak gorde dira. Ezberdinak eta kontrajarriak gainera. Euskal mitologiari buruz dakigunagatik, bere erdigunea neolitoko nekazari kulturatik dator eta bere kosmologia ekialdeko jatorri horri lotzen zaiola ematen du, ekarpen paleoeuropar berezirik gabe. Nola argitu bada azaldutakoak bezalako bi teoria kontrajarrien presentzia hori? Egunero amaren baitara sartzen den Eguzki amandreak adierazten du badela izar bat, eguzki-disko bat, baina eguzki/eguzkibegi dikotomiak gezurtatu egiten ditu eguzki-diskoa eta bere lurpeko bidaia, eta esfera erdikidez, suzko zirkulu izugarri batez eta ortzi ganga zulatuaz osatutako kosmos bat iradokitzen digu. Eta dikotomia hau lokalismo bat ez, baizik eta Euskal Herrian zehar zabal hedaturiko sinestea dela onartzen badugu, proposatutako azterketa etimologikoan oinarrituta, orduan onartu beharko da halaber bi kosmologia kontrajarriok hedadura zabala izan zutela noizbait, biek ala biek euskaldunen artean.

Hipotesien errepasoa eginez, Anaximandroren kosmologiaren jatorri indoeuroparraren hipotesia bertan behera utzi daiteke lehenengo. Modu orokorrean, greziarrena hizkuntza eta zibilizazio indoeuroparrak diren arren, indoeuroparretik gutxien duten indoeuroparretakoak dira, eta euren mitologia, esate baterako, indoeuroparren mitologia bateratua aztertzeko garaian laguntzarik txikiena ematen duena da, adituek ondo dakiten bezala. Seguru asko inguruan topatu zituzten herrietan zibilizazio aurreratu samarrak zeudelako, greziarrek hauen aspektu anitz berenganatu zituzten eta euren lehengusu eta jatorri indoeuroparretatik dezente aldendu ziren. Indoeuropar mitologian, Eguzkia ume bat da, egunero bere ama Egunsentiak goxoki ortzian ipintzen duena. Hau da indoeuroparren eguzkiaren mito jatorra, Dumézil-ek maisuki aztertu zuenez hainbat herri diferenteetako bertsioak bilduta. Zer ikusirik ez beraz, euskaldunen artean ageri diren bi kosmologiekin.

Neolitoko nekazari zibilizazioarekin, eguraldia kontrolatu eta landareen zikloak aztertzeko premia sortzen da. Hor hasten dira ortziaren behaketa eta egutegiaren kontzeptua. Eta teoriak hasieran era mitologikoan formulatzen badira ere, zibilizazio honen ezaugarri diren behatze-zaletasuna eta gogo enpirikoa hortxe daude beti. Izan ere uste da lehen filosofo greziarren teoriak kosmosaren lau ezaugarriei buruz (lurra, ura, sua, airea), mito zaharretan oinarrituriko espekulazioak direla. Anaximandroren kosmologia ere, multzo horretan sar liteke. Nekazaritza neolitikoaren aroa, aro luze eta naroa da, behatze eta gogoeta aldi luzeak eman zituena, eta eskala horretan begiratuta ez litzateke harrigarri iritzi behar teoria kosmologiko bat baino gehiago aurkitzeari. Aurkakoa litzateke harrigarri. Euskal Herrian aurkitzen dugun kontraesan berbera, Egipto Zaharra eta Bibliako Israel bezain leku hurbilen artean aurkitzeak, bidea ematen du uste izateko bi kosmologiok indoeuroparren etorrera aurretik ere zabalduta egon zitezkeela euskaldunen artean. Azken iruzkin modura, espekula daiteke amaren baitara sartzen den eguzki amandrearen kosmologia egokiago litzatekeela agian hildakoen ehorzketan eta kultuan oinarritutako erlijio baten testuinguruan, egiptoarren hobespenak erakutsiko lukeenez.

Eguzkiaren gainerako euskal izenei dagokienez azkenik, eguzki amandrea gogorarazten duen Santa Clara kristauaz aparte, eki substantibo jatorra azpimarra dezakegu,- Xiberuko euskeran erabiltzen den bakarra-, garai batean Euskal Herri osoan zabaldutakotzat jo daitekeena toponimiako ekiza eta eizagirre bezalako eguzkitza adierazten duten terminoei erreparatu ezkero. Eki litzateke izen jatorra beraz, eta Anaximandroren kosmologiara bidaltzen gaituzten egu+uzki eta*in+uzki metaforetatik eratorritakoak berriz, gainerako guztiak.

Eguzkia baino beste bero-iturririk ez duen munduan, eta nekazari mundua izanik are gehiago, eguzkia da bizitza, eguzkia da gizakiei argia eta berotasuna ematen dien eta hauen landareak hazaraziz elikatu egiten dituen indar onbera. Ez da harritzekoa beraz, eguzkiaren faboretan egindako hainbat errito egotea, tartean guganaino heldu diren hainbat, San Juan bezperako arratsaldeko su pizteak bezala. Uda eta neguko solstizioetan eguzkiari eta suari loturiko erritoak dira ezagunenak eta ondoen gorde direnak, baina ez du inolaz ere esan nahi bakarrak izan direnik.

Artikulu honen hasieran aipatu dugun oilarraren ipuinak erakusten digu balizko errito baten oihartzuna. Ez dago horren inguruko dokumentazio etnografikorik, baina uste izan daiteke noizbait izan dela horrelakorik. Ezerk ez du eragozten irudikatzea, Ataungo ipuinak kontatzen duen antzeko errito bat ospatu ahal izan dela iraganean noizbait, mailo bat makilaz joz eguzkia iratzarri eta ortziratzen laguntzeko. Izan ere, neguko diru-bilketa festen erdiko Santa Ageda bezperan kantariek makilak nola astintzen dituzten ikusita, horiek ere negu hotzaren erdian eguzkia iratzarri nahian ez ote dabiltzan pentsa daiteke.

Duela gutxi egiaztatu da legenda bitxi bertsua badela Nafarroako Malerrekan eta Xiberuko Ligin. Istorioak erakusten ditu hainbat gizaki mailo bati arrautzak jaurtitzen eta kontatzen dute mailoa apurtu nahian dabiltzala eroak direlako. Irudia nahiko iradokigarria da berez, beste igergarririk huts eginda ere, baina protagonisten erotasunaren aipamenari darion arrazionalizazio usainak azken bultzadatxoa ematen dio aztertzailearen gogoari. Aurrekoaren aldamenean, arrautzaren eguzki-sinbolismoa dugu gainera, gure orainaldiko testuinguruan oraindik bizirik dagoena, eguraldi onaren eske noiznahi egiten diren hainbat eta hainbat arrautza opariek erakusten duten modura. Ezkontza bat dela edo jaunartze bat dela, egun eguzkitsua nahi duenak gaur egun ere dozena arrautza eskaintzen die, nori eta Santa Klara komentuko mojei. Gorago esan dugunez, Santa Klara da eguzki amandrearen izen kristaua. Kontakizun bera, motibo bitxi berarekin eta bietan ere erotasunaren aitzakiaz zurituta elkarrengandik urrun samar dauden bi lekutan azaltzeak, argibide baliotsu baten aurrean gaudela iradokitzen du. Eta arrazionalizatze saioari mozorroa kenduta, mailo bati arrautzak jaurtikitzen dioten gizaki batzuen irudi soila geratzen da, argibide hobe baten eske. Seguru asko eguzkia eskatzeko errituak daude atzean, gaur egungoen antzekoak, onuraduna baino aldatzen ez delarik: txoriak eta intsektuak arrautzak mailoan puskatu ezkero, eta mojak txukun-txukun eskura ematen zaizkienean. Gaiaren ikerketa oraindik burutu ez bada ere, hainbat zantzuk erakusten bide dute erritua ez litzatekeela solstizioari loturikoa, udaberriko garai seinalatu batean eguzkiaren presentzia eskatzeko zuzendua baizik, hainbat labore eta landareen garapen egokia lortzearren. Jakina da Euskal Herriko isurialde atlantikoan udaberriko gehiegizko euriak sarritan gertatu ohi direla.

Hain lekukotza urriren bitartez heltzen zaizkigun urruneko oihartzun hauek erakusten digute aspaldiko gizakien eta eguzkiaren arteko harremana: Solstizio inguruan edo eguzkiaren premia sumatzen zutenean (negua zelako edo gehiegizko euriak uztak arriskuan jartzen zituelako), gizakiek eguzkiaren faboretan hainbat errito ospatu ohi zituzten (makil joaz iratzarri, arrautzak jaurtikiz deitu, eta bidean ahaztuta geratu diren beste hainbat), eguzkiaren bisita gutiziatua erdietsi eta haren argiaren eta haren beroaren onurak gozatzeko.

Barandiaranek idatzia:

"Bere ezaugarri naturalak ez -ezik, eguzkiak badu gauez mundua gobernatzen duten izaki gaiztoak uxatzeko indarra ere. Aztiak mugitu ezinik geratzen dira eguzkiak ustekabean argitzen baditu bere ofizioko tresneriak alde batera utzi baino lehen. Naturaz gaindiko hainbat izakik, jendearen gainean duten ahalmena eta indarra galtzen dituzte eguzki izpi batek jotzen baditu. Lamiña batek urrezko orrazia ahaztuta utzi zuen Mondarraingo (ustezko) leizearen ertzean. Artzain batek ikusi eta eraman egin zuen. Lamiña atzetik jarraitu zitzaion mendian behera orrazi eske. Harrapatzear zuen ortzi-mugatik egunaren lehen eguzki izpiek artzainaren arropak ukitu zutenean. Orduan esan zion: "Eskerrak emaitzok Iuzkiari", eta bere zulora itzuli zen. (Ezpeletako kontakizunen arabera)".

Izan ere, uste ezaguna eta zabaldua da iluntasunak hainbat izaki gaizto kanporatzea dakarrela, (gaua gauekoentzat), eta hobe dela haiekin topo ez egitearren babesean egotea, etxe barrenean esate baterako. Ezinezkoa da zehaztea zenbateraino den sineste hori kristautasun aurrekoa ala kristautasunak eragindakoa edo indartutakoa, mundu paganoa gaitzestearren. Batetik pentsa liteke ilunpearen beldurra unibertsala dela, baina bestalde euskal mitologian gorde dira gauez eta normaltasun osoz gertatzen diren hainbat lamiña eta basajaun istorio, hauek gauez etxeetan sartu eta gizakiek ordainetan utzitako opariez gozatzen erakusten dizkigutenak. Azken finean Errege Magoak ere etxeetan sartzen dira gauez baina ez dute inor izutzen. Bata izan ala bestea izan, zalantzarik gabe kristautasuna sineste horretaz baliatzen da mundu paganoko biztanle guztiak eguzkiaren izpien beldur diren izaki gaiztoen multzoan sartzeko. Tartean sartuko ditu, esate baterako, erlijio zaharrean erreferentzia etikoa ematen duten jentil eredugarriak ere. Baita eredu on hari erakusten ari diren une berean ere:

"Lehenago Jentilbaratzan jentilak bizi izaten omen ziren. Askotan gauez Agerrera jaitsi ohi omen ziren eta han jokoan aritzen omen ziren egunsentian oilarrak kukurruku jo artean.

Behin Agerreko nagusia gaizkitu egin omen zen eta elizakoak egitera omen zihoan. Hau jentilek jakin zutenean, kristauak ez izanagatik, urrezko sobrekama Agerrera jaitsi omen zuten, eta berarekin gaixoaren ohea elizakoak joaterako jantzi omen zuten.

Agerrekoek jentilen sobrekamaren gura izan nonbait ere eta hala iltzez oheari josi omen zioten, eta baita geroxeago oilarrari kukurruku joarazi ere. Jentilak oilar kantua aditu zutenean heldu beren sobrekamari eta berealdiko "errun" (ziztuan) abiatu omen ziren; baina sobrekama puska bat ohearen ertzari josita geratu omen zitzaien. Orduan jentilek deiadar egin omen zuten, Agerre Agerre zen bitartean ez zela etxe hartan eririk edo makirik faltako. Eta harrez gero eria edo makia beti izan omen da Agerren" (Barandiaran, 1972-73).

Eguzkiak gaueko izaki gaiztoak uxatzeko duen indarraren motiboak eguzki sinbolo ugari sorraraztea ekarri du: Garduaren eguzki-lorea (cardina acaulis) da ezagunetariko bat. Eguzki-loreak etxeko ateari josita egon ohi ziren (eta egon ohi dira oraindik) etxearen babesgarri, gerora kristautasunaren zabaltzearekin gurutze txikiak josi izan zaizkion bezalaxe funtzio berberaz. Hilarrietan ikusten ditugun eguzki-disko eta svastikak ere babes helburu berdinaz grabatzen ziren, hildakoa lurperaturik dagoen unea sinbolikoki eguzkiak ukitua gera zedin. Eta sinkretismo harrigarri batek paganismoaren ezaugarri hau eliza eta katedralen hormetaraino eramaten du, bertan ikusten ditugun rosetoiak hori bera baino ez baitira: eguzki sinboloak elizak ere gauaren gaitzetatik babesteko; kristautasun nagusituaren egoitza berek ere, eguzkia bezalako sinbolo pagano baten babesa beharko bailuten badaezpada. Etxe eta hilobien orientazioa ate nagusia ekialdeari begira jarrita, eguzkiaren onura eta indar magikoaren sineste beraren hamaikagarren agerkaria izango litzateke.

  • BARANDIARAN, José Miguel. Diccionario Ilustrado de Mitología Vasca. Bilbao: Biblioteca de la Gran Encickopedia Vasca, 1972. (Obras Completas; 1)
  • BARKER, Peter. "Cosmology. Europe 1450-1789". Encyclopedia of the Early Modern World. [Kontsulta data: 2012ko maiatzak 24].
  • BURNET, John. Early Greek Philosophy. London: A&C Black Ltd., 1920. [Kontsulta data: 2012ko maiatzak 24].
  • EUSKALTZAINDIA. Orotariko Euskal Hiztegia. [Kontsulta data: 2012ko maiatzak 24].
  • HARTSUAGA, Juan Inazio. Euskal Mitologia Konparatua. Donostia: Kriselu, 2011.
  • SHADEWALD, Robert J. "The Flat-Earth Bible". Bulletin of the Tychonian Society (berrinp.), 44 zenb., uztaila 1987. [Kontsulta data: 2012ko maiatzak 24].