Olerkariak

Bergamin Gutierrez, Jose

Literatoa, 27ko belaunaldi izendatutakoaren poeta eta pentsalari ezagunenetakoa izan zen. Madrilen jaio zen 1895ean eta Donostian hil zen 1983an. Hondarribian lurperatu zuten, haurtzaroan eta gaztaroan bere familiarekin uda igarotzen zuen herrian.

Aita, Francisco Bergamin, Monarkia alfontsotarreko ministroa izan zen XX. mendearen hastapenean. Hala, Miguel de Unamuno Salamancako Unibertsitatean errektore kargutik lehen aldiz kentzearen arduradun izan zen (1904). Oso gazte zela harreman estua izan zuen Euskal Herriarekin eta euskaldunekin. Hain zuzen, Hondarribian ezagutu zuen gerora bere emazte izan zena, Carlos Arniches idazle eta antzerkigilearen alaba. Hark ere Hondarribian ematen baitzuen uda. Halaber, Hondarribian ezagutu zuen Eduardo Ugarte, Lorcarekin batera La Barraca antzerki-taldea sortu eta zuzendu zuena. Gainera, Bergaminek senide harremana izan zuen Ugarterekin, izan ere, Arnichesen beste alaba batekin ezkondu zen antzerkigilea. Juan Larrea euskalduna ere adiskide izan zuen, beranduago harreman hori hoztu egin bazen ere. Harekin España Peregrina aldizkaria zuzendu zuen Mexikoko erbestean. Era berean, herrialde hartako Errepublikako Kultura Batzordeko buru izan zen 1936-1939 bitarteko gerra zibilaren ostean.

Gerra zibilaren aurretik, Bergaminek kultura-enpresa garrantzitsuak sustatu zituen. Cruz y Raya pentsamendu eta literaturako aldizkariko (1933an sortu zen) zuzendari eta editore izan zen. Aldizkari hartan 27ko belaunaldiko idazle garrantzitsuenek idazten zuten. Baina 98ko belaunaldikoak ere aintzat hartu ziren orrialde horietan, batez ere, Unamuno; izan ere, Bergaminek asko miresten zuen haren gaitasun intelektuala.

Bergamin prestigio handia izan zuten intelektual errepublikazaleetako bat izan zen. Lan original bat egin zuen, filosofikoa eta talentu handiko ariketa izan zena aldi berean, poesia zertzelada batzuk gaineratuta. Unamuno eta Machado asko miretsi zituen. Bere izena eta obra intelektual lotsagabearen isla modura agertzen dira, garaiko kultura, politika eta bizimoduarekin asmatu ez zuena, nahiz eta horietan nabarmen aritu. Amerikako erbestean argitalpen-jarduerak sustatu zituen eta hori garrantzitsua izan zen. 1921ean Índice aldizkarian kolaboratzen hasi zen, Juan Ramon Jimenez Nobel sariak editatzen zuena. Orduz geroztik etengabe agertu zen Espainiako bizitza kulturalean. Berehala ezagutu zuen Unamuno eta haren ikasle trebe eta lagun handitzat zuen bere burua. Haren pentsamendurako grina goretsi eta baitaratu zuen. Aitak, Francisco Bergaminek, Monarkiako ministro zela, 1904an Salamancako errektoretzatik arbitrarioki kendu zuen Unamuno. Baina gertaera horrek ez zuen eraginik izan bien arteko harremanean. Filosofo euskalduna gerora Bergaminen pentsamenduan maiz agertu zen. Halaber, harreman ezin hobea izan zuen bere garaiko Frantziako mugimendu intelektual eta kristauekin. Herrialde hark Ohorezko Legioa aitortu zion.

Jose Estebanek idatzi duen moduan, Bergamin zalantzarik gabe "Espainian XX. mendeko pertsonaia irrikatsuenetako bat izan zen. Garaiko gorabehera politiko eta kultural nagusietan protagonista izan zen eta idazle gisa eta Espainia jakin baten aldeko borrokalari gisa izandako dramak eraginda, gaur egun, idazle eta espainiar belaunaldi oso bateko ikur bilakatu da"; (itzulpen moldatua gaztelaniatik). Bergamin pentsamenduaren gizona da, politikan ahalegin betean saiatu zena, aktibista baino gehiago aholkulari gisa. Bere pentsamenduan, itxuraz paradoxikoki, aldi berean teologia katolikoa eta gogo-oinarri marxista uztartu zituen. Haatik, garapenaren eta indarkeriaren aurka irmoen azaldu ziren intelektualetako bat izan zen. 1934n, Asturiaseko iraultzak bultzatuta, berak sortutako Cruz y Raya aldizkarian artikulu antologiko bat idatzi zuen. Bertan, Estatuari eta iraultzaileei indarkeria erabiltzearen desabantailez ohartarazi zien.

Bere lehen liburua, El cohete y la estrella (1923) atsotitz-bilduma bat izan zen. Juan Ramon Jimenezek sustatu zuen liburua eta berehala jaso zituen Unamuno, Pedro Salinas, Azorin, Antonio Espina eta Melchor Fernandez Almagroren goraipamenak. Beranduago, Tres escenas en ángulo recto eta Caracteres argitaratu zituen. Primo de Riveraren diktaduraren aurka azaldu zen eta II. errepublikaren etorreraren (1931) alde egin zuen. Errepublikaren bigarren aro horretan Aseguruen zuzendari nagusi izan zen lehenengo Lan Ministerioan, Largo Caballero ministro zela. Arestian aipatutako Cruz y Raya aldizkarian gogo-oinarri errepublikanoaren aldarriak zabaldu zituen. Intelektual Antifaxisten Aliantzako presidente izan zen, eta kultura arloko agregatu Espainiak Parisen zuen enbaxadan. Bigarren kargu horretan errepublikaren aldeko babesa lortzen saiatu zen, gerra zibila gori-gori zela.

Gogotsu agertzen zen "Gauzei dagokien balioa emateko, bai bizitzan eta baita pentsamenduan ere". Hala, Cruz y Raya aldizkarian askatasun zabalenaren aldeko apustua egin zuen Bergaminek, izan ere, ideologia orotako idazleak gonbidatu zituen bertan idatz zezaten. Revista de acción y negación aldizkarian Bergaminek bere pentsamendu gizalegezko eta erlijiosoa erakutsi zuen, ezkerreko pentsamendu kristauan aitzindari izan zelarik. Halaber, errepublikaren alde agertu zen irmo, azken hatsa eman zuen arte hartan sinetsi baitzuen. 1936an aldizkaria desagertuta eta gerra zibila parez pare zela, Bergamin ez zen egonean geratu. Hala, enpresa kultural eta argitalpen errepublikanoetan jardun zuen, esate baterako, hauetan: El Mono Azul, Hora de España edo Cuadernos de Madrid. 1937an Valentzian egin zen Idazle Antifaxisten Lehen Kongresuan Bergamin presidente izan zen. Gerra galduta, ordea, Mexikora erbesteratu zen. Ondoren, Venezuela eta Uruguay ere izan zituen bizileku.

Erbeste errepublikanoan ere kulturaren alde lan egiten jarraitu zuen. Horrela, España Peregrina aldizkaria sortu zuen Juan Larrea euskaldunarekin elkarlanean. Horrez gain, mendeko idazle espainiar entzutetsuenen liburuak argitaratu zituen, zenbait klasikorekin batera. Bere izena beti lotuko da Machadoren poesiaren edizioarekin (erbestean sortu zuen Seneca argitaletxean osorik argitaratu zuen). Halaber, Lorcaren eskutik Poeta en Nueva York lanaren eskuizkribua, hainbestetan galdu eta topatu dena, jaso izanarekin lotuko dugu Bergamin. Gonzalo Santonja idazleak erbeste horren zati handi bat kontatu zuen Al otro lado del mar, Bergamín y la Editorial Séneca: (México, 1939-1949) izeneko lanean. 1997an argitaratu zen, hain justu, Madrileko Komunitateak Bergamini omenaldia egin zion urtean. 1958an herrialdera itzuli ahal izan zen, baina jazarria izan zen sistema politikoaren aurka irmo azaldu zelako. Asturiasko meatzariei elkartasuna adierazi zien "Ciento un dálmatas" izeneko manifestuan. Horren ondorioz, 1963an erbestera jo behar izan zuen berriro. 1970ean itzuli zen ostera. Madrilen bizi izan zen urte askoan eta, Franco hil ondotik, trantsizio politikoaren aurka azaldu zen zorrotz. Lehen hauteskunde demokratikoen aitzakian, 1977an Error monarquía manifestua kaleratu zuen, ezarpen monarkikoaren aurkako alegatua. Hainbat urtez artikuluak idatzi zituen Sábado Gráfico aldizkarian.

1982an, bizitzako azken urteetan Donostian finkatu zuen bizilekua, "espainiar izatetik nekatuta", izan ere, trantsizioarekin eta harekin lotutako giroarekin ("Francorik gabeko frankismoa") etsita zegoen. Hala, Herri Batasuna koalizioaren aldeko ekintza politikoetan parte hartu zuen. Denbora batez artikuluak kaleratu zituen "Punto y Hora" argitalpenean eta Egin egunkarian. Horietako zenbaiten erruz (J. Abiraneta gisa sinatzen zuen eta 1982ko urriaren 19an agertu zen lehen aldiz) auzipetu egin zuten. Dena den, auzia bertan behera geratu zen, 1983ko abuztuaren 28an zendu baitzen. Hondarribiko hilerrian eman zioten lur. Garai hartan Euskal Herrian uholdeen drama bizi zen. Bide asko itxita egon arren, Espainia osotik etorritako adiskide ugari gerturatu ziren hiletara, besteak beste, Jaime Salinas, orduan Kultura Ministerioan goi-kargu baten jabe zena. Bergaminek asko miretsi izan zuen beti haren aita, Pedro Salinas poeta. Hala, Santanderko Menendez Pelayo Nazioarteko Unibertsitateak antolatzen zuen Mendendez Pelayo saria eman ziotenean, saria onartu zuen, bigarren errepublikaren garaian "Unibertsitate hori nire lagun errepublikano Salinasek sortu zuelako".

Bergaminek obrak bere lekua izaten jarraitu zu bizitza kulturalean. Bere obrak berreditatu egin dira (funtsean, Turner y Pre-Textos argitaletxearen eskutik). Hori lagungarri izan da entsegu eta ikerketa askoren jomuga izan den (besteak beste, Nigel Dennis, Gonzalo Santonja edo Gonzalo Penalvak egindakoak) obraren memoria azken bi hamarkadatan gordetzeko. Halaber, Santojak Cristal del tiempo izeneko antologia burutu du Gipuzkoako Hiru argitaletxearentzat. Lan horretan bere testu adierazgarrienak barneratzen dira. 1989an Pilar Lorenzok José Bergamín para niños liburua kaleratu zuen. Bere poesiarekin batera, oraindik bere beste zenbait liburu berreditatu egiten dira, besteak beste: Aforismo de la cabeza pensante, El arte de Birlibirloque edo La música callada del toreo. "Revista de Occidente" aldizkariak poeta eta pentsalari horren obrari buruzko monografiko bat kaleratu zuen (1995). Idazleak beti agertu zuen atsotitzen, paradoxaren, jakinduria herrikoiaren eta toreoaren gaineko interesa. Toreoaren ingurukoak izan ziren bere lerro ospetsuenetakoak eta Paula toreatzailearen (harentzat liburu bat idatzi zuen) artea ezagutzen ez zutenei edo arbuiatzen zutenei gerturatzen saiatzen zen. Bergaminek idatzi zuenez "Toreoa ariketa fisiko eta metafisikoa da, integrazio espirituala ahalbidetzen duena. Jardun horretan gizakiaren heroitasunak edo purutasunak duen balioa balioesten da: gorputz eta arima, itxuraz hilezkorra"; (itzulpen moldatua gaztelaniatik).

Bergaminen poesia osoa liburu hauetan aurki daiteke: Sonetos, rimas, Del otoño y los mirlos, Apartada orilla, Velado desvelo, Esperando la mano de nieve, Canto rodado eta Hora última.