Kontzeptua

Artearen Historia. Erromanikoa

K.o. V. mendetik aurrera eta germaniar herrien inbasioarekin hasi zen Europan Erdi Aroa deitzen dugun garaia. Orduan, erromatar inperioa desegin egin zen, eta erresuma andana batek ordeztu zuen. Lehen mendeetan, ezegonkortasun handia eragin zuten europar kontinentean, inbasioari barne borroka ugari jarraitu baitzitzaizkion. Gainera, VIII. mendetik aitzina, arabiar inbasioa ere heldu zen Europara, eta Iberiar penintsula ia osoa azpiratu zuen. Nolanahi ere, aldi horretan, Europan, boterea ez zen monarkien eskuetan izan, baizik eta jaun feudalen eta Elizaren eskuetan. Egia esan, Elizak sustatu zuen kultur sorkuntza, eta, handik aurrera, kultura erlijioaren zerbitzura egon zen.

Erdi Aroan, bada, ordena monastikoak izan ziren estilo berri bat sortzea bultzatu zuten lehenak. Erromanikoa deitu zuten. Mendebalde kristau osoan zabaldu zen, X. mendetik aurrera. Lehenagoko zenbait herentzia artistiko integraturik, arte erromanikoak ederki erantzun zien une horretako premia material eta espiritualei.

Euskal Herrian, berri gutxi dugu Erdi Aroaren hasieraz. Badirudi, nahiz eta IX. mendera arte ez dugun testigantza fidagarririk, bisigodoek ez zutela batere kontrolatu lurraldea, eta, beraz, Euskal Herriko jendeak erromatarren garaitik jasotako eran eta moduan jarraitu zuela bere burua gobernatzen. Badakigu landa aldea garatu zela, eta, beraz, jaun feudalen boterea hazi zela; bai eta Elizarena ere, apezpikutzen eta monasterioen bitartez. Arabiar herriaren etorrerak gutxi aldatu zuen egoera. Nafarroa hegoaldean jarri ziren bizitzen, eta, Banu Qasi familiaren bitartez, bi mendez eduki zuten mendean Erribera, harik eta nafar erregeek garaitu zituzten arte.

Arte

Beraz, Erdi Aroko lehen garai horretan, Euskal Herria lurraldeak menderatzeko borroka garratzean egon zen sartuta buru-belarri, Europa osoa bezala. Borroka horrek noble ugari, apezpikuak eta erregeak jarri zituen elkarren aurka. Egun Euskal Herriko eremuan sartzen ditugun lurraldeetan, erresuma bakarra eratu zen garai hartan. Iruñeko Erresuma hartu zuen izentzat aurrena, eta Nafarroako Erresuma, gero. Gure geografia ia osoa eduki zuen mendean. Erresuma hura bere eremua handitzen saiatu zen, beste guztiak bezala, baina Gaztelarekin eta Aragoirekin egin zuen topo, eta borroka ugari izan zituen biekin. Hala eta guztiz ere, Nafarroako erregeek nobleekin eta Elizarekin partekatu behar izan zuten lurraldearen kontrola, talde horiek baitziren garai hartan boterea zutenak, eta kontrol politikoa, ekonomikoa eta kulturala zerabilten biztanleen gainean.

Euskal Herrian sortu ziren lehen agerpen artistiko garrantzitsuak erromanikoa deitzen dugun estilokoak dira. Estiloa, arestian aipatu dugun kontrolaren zati gisa sortu zen. Elizak, izan ere, nobleek eta erregeek bezalaxe, Europa mendebaldeko lurralde kristauen batasuna agertuko zuten sinboloak behar zituen. Beraz, aniztasun geografikoaren, ekonomikoaren eta politikoaren aurrean, Elizak artea erabili zuen elementu bateratzaile gisa, bere boterea ahalik eta lurralde gehienetan ezartzeko. Hortik datoz arte erromanikoaren izaera homogeneoa eta osagai didaktikoa. Izan ere, orduko gizartea landan bizi zen, eta nekazaritzan eta abeltzaintzan aritzen zen; biztanle gutxi ziren, eta egoera politikoa beti koloka zegoen: agintariak etengabe aldatzen ziren. Erromanikoa bihurtu zen kultur erreferentzia nagusi, gizarte osoa batu zuen estiloa.

Frantziako klunitarren ordenako monje beneditarrek sortu eta hedatu zuten erromanikoa. Mendebaldeko mundu kristauaren kohesioa eta uniformetasuna bermatu behar zituen horrek. Horretarako, monasterio, apezpikutza eta erromes-bide sare zabal bat eratu zuten; gure lurraldearen kasuan, Done Jakue bidearen inguruan.

Arte
Gero, haren bitartez eta hartatik abiaturik, agerpen artistiko ugari hasi ziren sortzen Euskal Herrian. Agerpenek erlijio premia batzuk konpontzen zituzten, eta, gainera, estilo bati eta printzipio batzuei erantzuten zieten, zeinek helburu zehatz batzuk iristea bilatzen baitzuten, adierazpen artistikoaren bitartez. Garbi esan behar da, bada: erromanikoa da Euskal Herrian egindako lehen arte estiloa. Halere, Euskal Herrian garatu zen erromanikoa bere xumetasunagatik nabarmendu zen. Gogoratu behar da estilo erromanikoa Frantzian jaio zela, eta, mendebal Europa osoan hedatu ondoren, oso berandu heldu zela Iberiar penintsulara.

XII. mendearen hondarretik aitzina, beste kultur korronte bat heldu zen, eta, poliki-poliki, erromanikoa ordeztu zuen. Gotikoa zen. Ordu arte, erromanikoa indar desberdinez hedatu zen Euskal Herrian. Nafarroan handiagoa izan zen indarra, Done Jakue bide nagusia hortik baitzihoan; gainera, nafar erregeek lagundu egin zuten monasterio beneditarrak sortzen, bai eta estiloa zabaltzen ere, eraikin erlijiosoak eta zibilak egiteko erraztasunak emanda. Araba eta Iparraldea ere bide nagusiaren ondoan egoteak erromanikoaren garapena lagundu zuen; Bizkaian eta Gipuzkoan, aldiz, erromanikoaren indarra apalagoa izan zen. Estiloaz bezainbatean, Euskal Herriko zein zona den, Frantziako, Aragoiko eta Gaztelako erromanikoen elementuak eta aztarnak aurkitzen ditugu nahasita. Baina arkitektura nagusitu zitzaien arte plastikoei, eta arte erlijiosoa, arte zibilari. Lurralde guztietan ikusten dugu hori.

Arkitektura izan zen erromanikoan gehien garatu zen diziplina artistikoa. Bera bihurtu zen erromanikoa hedatzeko tresnarik hoberena. Nobleek eta Elizak, bost mendeko ezegonkortasunaren eta gerren ondoren, eraikin bereziak behar zituzten. Haiek biztanleen premia berrietara egokitu behar zuten, baina, gainera, eginkizun militarra eta eginkizun didaktikoa eduki behar zituzten: kristau fedean hezi behar zuten gizartea, baina, orobat, botere zibil eta erlijioso berrien nagusitasuna adierazi behar zuten.

Arte

Arkitektura zibilaz bezainbatean, gordetako eraikinak erlijiozkoak baino urriagoak dira oraindik. Garai horretan, nobleek eta monarkiak ez zeukaten Elizak adinako funtzio didaktikorik egin beharrik, eta, gainera, gatazka militarrek mota horretako ondare arkitektoniko gehiena galtzea ekarri zuten. Lizarran dagoen Nafarroako Erregeen Jauregia da arkitektura zibil erromanikotik gelditzen zaigun adibiderik onena. Eraikin sobrio eta bakun sorta batek osatzen du. Egun, etxearen aurpegia bakarrik jo daiteke erromanikokoa, barneko espazioak eraldatu egin baitzituzten gero. Aurpegi hori arkuteriazko bi oinetan dago antolatua -behean arkupea, goian areto handiko leihateak-, non bakoitzak zutoin ordena gainjarri desberdina duen.

Gordetako gainerako eraikin zibiletatik, honako hauek nabarmentzen dira: Biana, Arrada eta Artaxona herri nafarretako barrunbe harresituak, eta Done Jakue bidea egitean Ebro eta gainerako ibaiak igarotzen laguntzen zuten zubiak. Iruñean, Agoitzen, Esan, Zangozan, Irotzen eta Garesen daude aipatu zubiak. Biasterin (Araba) dagoen abadearen dorrea ere garai hartakotzat jotzen da, nahiz eta geroagoko esku-hartzeek izugarri aldatu duten eraikina.

Euskal Herrian, ez ditugu gorde garai erromanikoko eraikin erlijioso asko. Bai garai hartako egoera politiko nahasiagatik beragatik, bai denbora luzea joan delako, eliza anitz galdu dira, edo, bestela, eraldatze-prozesu hain sakonak jasan dituzte, non tenplu askotan, egun, soilik ateetan, leihoetan eta horrelako elementuetan baizik ez baititugu aurkitzen erromanikoaren hondarrak. Izan ere, eraikin haiek gehienak txikiak eta apalak izan ziren, bai formalki, bai materialki, garai hartan Euskal Herriko eskualde gehienek garapen maila ekonomiko eta politiko txikia baitzuten, eta, horregatik, gero beste eraikin batzuez ordeztu zituzten, eraikin berriek hobeki betetzen baitzituzten, formalki eta kontzeptualki, geroko belaunaldiek eduki zituzten premiak.

Arkitektura erromanikoak, estilo horretan garatutako gainerako kulturak eta arteak bezala, arte erromatarraren eraikuntza-tradizioa berreskuratzen du, eta, horri, Europa inbaditu zuten herriengandiko beste elementu batzuk gehitzen dizkio. Hala, elizek ezaugarri hauek eduki ohi dituzte: gurutze latindarrezko oinplanoa, nabe bat edo hiru, gurutzadura markatua, eta abside erdizirkularrak dauzkan burualdea. Eraikuntzan, elementu hauek nagusitzen dira: erdi-puntuko arkua, kapitel historiatuak, kanoi edo ertz-ganga nabeetan, labe-ganga absideetan eta, azkenik, tronpen gaineko kupulak zinborioan. Garai horretan eraikitako monasterioak eta elizak tamaina txikikoak dira, biztanleria ez baitzen oso ugaria. Gainera, lodiak egiten zituzten hormak, eta estuak, leihoak; ez soilik erromatarren eraikuntza-trebetasun teknikoak galdu zirelako -prestakuntza eskola gehienak jadanik ezkutatuak ziren-, baizik eta premia berriek beste eraikitze-molde batzuk eta beste ezaugarri batzuetako eraikinak eskatzen zituztelako.

Jadanik aipatu dugun bezala, Nafarroan garatu ziren erromanikoko eraikinik onenak Euskal Herrian. Leireko San Salbatore monasterioko kripta eta absideak eta Aralarko San Mikel elizako eraikuntza-elementu batzuk dira estilo horretan eraikin ziren lehen obrak. XI. mendearen hondarrean izan zen hori. Eraikin horietan, bistakoak dira erromanikoaren hasierako xumetasuna eta are zakartasuna ere: pilare eta kapitel lodiak, eta kanpoko kontrahorma izugarri handiak. Halere, Nafarroako erromanikoak XII. mendean ukan zuen unerik distiratsuena. Nafarroako Erresuma sendotu egin zen, Frantziako eta Aragoiko erresumekiko harreman estuei esker, eta musulmanei zenbait lurralde konkistatu zizkielako. Erresuma hazi egin zen ekonomikoki, eta eliza andana bat eraikitzeari ekin zioten. Haietako batzuk kontserbazio-egoera onean daude oraindik. Iruñeko katedrala izan zen garaiko obra nagusia, baina haren hondar gutxi gelditzen zaigu egun. Izan ere, XII. mendearen hasieran eraiki zuten, Compostelako Done Jakue katedrala eredutzat hartuta -hiru nabe, gurutzadura eta hiru abside-, baina, zorigaitzez, 1390ean hondoratu zen, eta estilo gotikoko katedral berri batez ordeztu zuten.

Iruñea Done Jakue bidean dago, eta, beraz, bide horretantxe aurkitzen ditugu erromanikoko obrarik onenetako batzuk. Garai horretakoak dira: Iratxeko monasterioko lehen eraikina, gero beste eraikin batzuez ordeztua, eta Uxueko Santa Maria elizako absidea, non Jacako katedralaren eredua erabili zen -hiru nabe, gurutzadura, hiru abside, eta horma sendo eta bao gutxikoak-, eta hiru absideen hormak soilik gelditzen dira, gainerakoa aro gotikoan bota baitzuten, eta, orain, eliza gotikoak dauzka bereganaturik aipatu hormak. Zangozako Santa Maria la Real elizan, aitzitik, hiru absideez gainera, haren portada nagusia eta portadaren apaingarri guztiak atxiki ziren garai erromanikotik, baina gainerakoa fase askotan eta beste estilo batzuez ordeztu zen.

Esanak esan, ordea, Nafarroak dauzka Euskal Herriko arkitektura erromanikoko adibiderik onenetako batzuk. Lizarran, esate baterako, Ruako San Pedro elizak, jatorrizko traza eta elementu asko dauzka oraindik, nagusiki klaustroa, horren bi alde gordetzen baitira. San Miguel elizan, aldiz, hiri berean, burualdea bakarrik da garai erromanikokoa, elizaren gainerakoa zistertarra baita.

Gaur arte gordetako nafar erromanikoko bitxirik ikusgarrienetako batzuk oinplano zentralizatuko elizak dira. Muruzabal herriko Eunateko Andre Maria eliza eta Torres del Rioko Hilobi Santua eliza dira adibide onak. Tamaina txikia dute; eraikuntza bakuna, ia apaingarririk gabea, eta oinplano oktogonala. Eunateko kasuan, eliza inguratzen duen arkuteria oktogonala da berezia. Torres del Rion, berriz, eraikinaren barneko kalifa-ganga nabarmendu behar da. Gangak, bestalde, gurutzatzen diren baina giltzarrian bat egiten ez duten arkuak ditu, zeinek arkitektura mozarabiarra gogorarazten baitute.

Bai Lizarrako bi elizak, bai oinplano zentralizatuko beste biak, Euskal Herriko erromanikoko azken garaikoak dira. Sasoi horretan hasi zen nabaritzen zistertarren eta haien erreformaren eragina. Tuterako katedrala da Nafarroan presentzia hori hobekien salatzen duen eraikina. Zistertarren arkitekturaren eskemei jarraiki, eraikin horretan hiru nabe egin ziren, erdikoa alboetakoak baino handiagoa eta goragoa, eta gurutzadura eta burualdea bost kaperarekin garatu ziren. Eraikin horrek goiera, zalutasun eta argitasun handiagoak ditu, bai elementu eutsietan, bai euskarrietan. Eraikuntza-tekniken ezagutza handiagoa nabari da hor, batetik, eta ase beharreko premia berri batzuk, bestetik. Premia berri horiek aldaketa ekonomikoek eta zetozen aldaketa sozialek sortzen zituztela argitu behar da.

Araban, landa eliza txikiak dira nagusi batik bat. Horiek, estilo erromanikoari jarraiki, oso modu bakunean berrinterpretatu dute eraikina, eta ez harmoniarik eta proportziorik gabe. Gehienak lurraldeko hegoaldean daude, Done Jakue bidearen ondoko lurretan. Arabako landa erromanikoaren ezaugarriak hobekien ageri dituen baselizetako bat San Vicentejo da. Trebiñon dago. Nabe bakar gisa dago egina, bi atalekoa, eta presbiterioa, hirugarren atal motzago batek osatua. Abside erdizirkular bat du. San Vicentejo elizak txit ongi laburbiltzen ditu era bakunean berrinterpretatutako erromanikoaren ezaugarriak. Hona antzeko beste adibide batzuk: Tuestako Andre Maria, Gaubean; Tourseko San Martin eliza, Gazeon; Markinezko San Joan, Bernedon; San Joan, Karkamun; Andre Maria, Toberan, eta Jasokundea, Alaizan. Eliza horietan gehienetan, ez dakigu eraikuntza daturik eta zirkunstantziarik, ez eta nolako bilakaera izan duen haien kontserbazioak gero, baina erromaniko herrikoiaren adibide interesgarriak dira. Hala ere, bi eraikin nabarmendu ziren Araba mailan, beren dimentsioengatik eta lurraldean izan zuten eraginagatik. Estibalizko Andre Maria elizaz eta Armentiako San Prudentzio elizaz ari gara. Bi kasuetan, gurutze latindarrezko oinplano bakarra aurkitzen dugu, eta hiru ataleko nabe bakarra; abside erdizirkular bakarrarekin, Armentian, eta hiru abside erdizirkularrekin, Estibalitzen. Estalkiei dagokienez, Armentian, nabeak kanoi zorrotzeko ganga du, eta absideak, labe-ganga; gurutzadurak, berriz, lau arku toral bikoitz zorrotz ditu, eta, horien gainean, zinborioa altxatzen da, zeina erdian diagonalean gurutzatzen diren arkudun gangaz baitago estalia. Estibalitzen, nabea kanoi zorrotzeko gangaz dago estalia; hiru absideak, esfera-laurdeneko gangaz, eta gurutzadura, azkenik, erdiko giltzarririk gabe diagonalean gurutzatzen diren arkudun gangaz.

Iparraldeari doakionez, frantses lurraldean ere foku erromaniko garrantzitsu bat garatu zen, nagusiki barnealdean, Nafarroa Beherean eta Zuberoan, Done Jakue bideak zeukan eraginagatik. Zuberoako Santa Garaziko eliza da eraikinik antzinakoena eta garrantzitsuena. XI. mendean eraiki zuten. Erromaniko frantseseko elementuak biltzen ditu. Eta eskualdeko arkitektura herrikoiaren ezaugarriak; teilatuaren malda handia, esaterako. Zuberoan, honako hauetan ere badira elementu erromanikoak: Hauzeko elizan (Atharratze) eta San Blas elizan (Maule-Lextarre). Eta Nafarroa Beherean, honako hauetan: Haranbeltzeko San Nikolas elizan eta Apaten, Donazaharren. Lapurdin, Lehuntzeko herrixkak bakarrik gorde du XII. mendean eraikitako elizatxo bat.

Bizkaian eta Gipuzkoan, aldiz, erromanikoaren eragina askoz txikiagoa izan zen. Izan ere, kasurik gehienetan, heldu zaizkigun hondarrak urriak dira eta, gainera, arkitektura-elementu isolatuak, hots, portadak, leihoak, bataiarriak eta antzekoak, zeinak geroagoko eraikinetan berrerabili baitituzte.

Oro har, Bizkaiko eta Gipuzkoako erromanikoak Arabakoaren ezaugarri berak ditu. Bi lurralde horietako elementu bereziena Bizkaian erabilitako abside zuzena izan zen. Honako hauetan erabili zuten: San Pelaio elizan, Bakion; Zumetzagako San Mikel elizan, Mungian, eta Abrisketako San Pedro elizan, Arrigorriagan. Eliza bakunak dira, tamaina txikikoak. Nabe bakarra dute, egurrezko egitura batez estalia, eta burualdea, kanoi-ganga batez. Eliza horien elementu berezia, hau da, forma karratuko absidea, ezaugarri nahiko arrunta izan zen kantauri itsasertz osoan, eta ez soilik Bizkaian. Garaiaren azkenean, Elexaldeko Andre Maria eliza eraiki zen, Galdakaon. Eraikuntza-elementu gotiko batzuk ditu -arku zorrotzak, nabearen lehen bi ataletan- ezaugarri erromanikoekin nahasita.

Gipuzkoan, hondar erromanikoak are urriagoak dira. Honako hauek aipa ditzakegu: Aretxabaletako hilerriko eraikuntza-elementu isolatu batzuk, hau da, bi arku geminatu, mainel batekin, Bedarretako San Miguel elizatik datozenak, eta bi leiho erromaniko absidial, bata bestearen gainean ipinita, Bedoñako Santa Eulalia elizan, Arrasaten. Ondoko hauetan ere gordetzen dira hondar erromaniko batzuk, hots, Idiazabalgo San Miguel, Abaltzisketako San Joan Bataiatzailea, Zumarragako Antigua eta Tolosako Andre Maria elizetako ateetan. Gipuzkoako eliza erromaniko gehienak eraikin txiki eta behin behinekoak izango ziren, segur aski, eta horrek baliabide ekonomikoak urriagoak zirela esan nahi du.

XII. mendearen hondarrean, erromanikoaren eta gotikoaren arteko estilo artistiko berri bat hedatu zen Europan. Zistertarrek bultzatu zuten, San Bernardok sustatutako erreformatik abiaturik. Ordena berriak aurre egin zion beneditarrek ezarritakoari. Kultura eta arte aszetikoago eta austeroagoak proposatu zituzten. Apaingarriak kendu zizkieten eraikinei, eta eraikuntza-teknika berriak sartu zituzten: arku zorrotza eta gurutze-ganga, adibidez. Eraikuntza-teknika berri horiek gangen zamatik libratu zituzten hormak, arindu egin zituzten haiek, eta goiera eta argia handitu ziren horrela. Estilo berri hori ere Done Jakue bidetik sartu zen, eta eragin berezia eduki zuen Nafarroan, nahiz eta gero Euskal Herri osora hedatu, kasu askotan erromanikoarekin bat egiten zuelarik. Fiteroko, Irantzuko eta La Olivako monasterioak izan ziren estilo horretan egindako eraikin nagusiak. Nafarroan daude guztiak.

Erromanikoan, diziplina plastikoek bigarren mailako tokia eduki zuten, beti arkitekturaren menpean. Haien eginkizuna pedagogikoa izan zen batik bat. Izan ere, helburu nagusia kristau fedea zabaltzea zen, eta Elizak ordezkatutako erlijio-boterea eta nobleek ordezkatutako botere zibila ziren horretarako bitartekoak. Arrazoi horregatik, kontakizun biblikoetako irudiak egiten ziren gehien bat, eta irudi profanoek -abereak, landareak eta eguneroko bizitzako irudiak- bigarren mailako eginkizuna zeukaten, apaingarri hutsak ziren. Errealitatearen eta naturalismoaren zentzua, eta orobat proportzioarena eta harmoniarena, galdu egin ziren, eta erromanikoak, bereizgarriak sinplifikatu ez ezik, puztu ere egin zituen. Aldaketa horretan, teknika zehatzago baten falta ez ezik, artearen kontzeptuaren eta zentzuaren eraldaketa handi bat ere sumatzen da, bai haren eginkizunari dagokionez, bai haren helburuei dagokienez.

Arte

Euskal Herrian, gorde diren diziplina plastikoetako hondar gehienak eskultorikoak dira, eta elizetako portadak eta klaustroak apaintzen dituzte. Kasu honetan ere, Nafarroan aurkitzen ditugu adibiderik onenak. Honako hauetan, zehazki: Iruñeko katedral erromanikoaren klaustroko kapiteletan, Tuterako Azken Judizioko portadan, Lizarrako San Miguel elizako alboko portadan eta Zangozako Santa Maria la Real elizako portada nagusian, non, ezbairik gabe, garaiko eskultura multzorik osoena eta interesgarriena dagoen. Gainerako elizetan, bai Nafarroan, bai Euskal Herri osoan, apaingarri geometriko bakun eta soilak dira nagusi.

Zurez egindako eta kolore anitzez margotutako eskultura exentuak dira hurrengo agerpen eskultoriko garrantzitsuena. Ama Birjina eserita haurra belaunen gainean duela eta Kristo gurutziltzatua dira gehien ikusten diren irudiak. Garai horretako eskultura exentuetatik, honako hauek nabarmentzen dira: Araban, Estibalizko Ama Birjina, eta Nafarroan, Torres del Rioko Hilobi Santua elizako Kristoa.

Pintura adibiderik ez zaigu heldu -Elgoibarko (Gipuzkoa) San Llobente baselizan aurkitutako horma-pintura apaingarri hondarrak izan ezik-, baina bitxigintza pieza batzuk, bai, esmaltezko akaberaz eta zilarrez, urrez eta boliz egindako lanak. Aralarko (Nafarroa) frontala, Frantziatik ekarria, da piezarik interesgarrienetako bat, eta Europako obrarik onenetako bat jotzen dute. Iratxeko Ama Birjina (Nafarroa) ere nabarmendu behar da. Zurezkoa da, eta zilarrez estalia. Eta Artaxonako (Nafarroa) Jerusalemgo Ama Birjina. Gainera, Nafarroak baditu arabiarrek boliz egindako bi kutxatila berezi. Fiteroko eta Leireko monasterioetatik datoz. Fiteroko kutxatilan, geometria- eta landare-motiboak dira nagusi, eta Leirekoan, gai horiek berak eta giza irudiak ageri dira nahasita.

  • HAINBAT EGILE. Nosotros los vascos: Arte. 5 libk. Donostia: Lur, 1987-1994.
  • HAINBAT EGILE. Monumentos Nacionales de Euskadi. 3 libk. Zamudio: Elexpuru, 1985.
  • HAINBAT EGILE. Euskal Artearen Historia. 14 libk. Donostia: Kriseilua, 1992.
  • HAINBAT EGILE. El arte en Navarra. 2 libk. Pamplona: Diario de Navarra, 1994.
  • AGIRRESAROBE, I. Euskal Herriko Artea. Donostia: Lur, 997.
  • BARAÑANO LETAMENDIA, K.; GONZÁLEZ DE DURANA, J.; JUARISTI, J. Arte en el País Vasco. Madrid: Cátedra, 1987.
  • CASTAÑER LOPEZ, X. (arg.) Arte y Arquitectura en el País Vasco. Donostia: Nerea, 2003.
  • "Erdi Aroko Artearen Berrikusketa = Revisión de Arte Medieval en Euskal Herria". Ondare. Cuadernos de artes plásticas y monumentales. Eusko Ikaskuntza. Donostia. 15 zbk. (1996). Eusko Ikaskuntzak antolatutako eta 1996 urtean Donostian ospatutako jardunaldietan aurkeztutako txosten, komunikatu eta bibliografia dauzka.
  • KORTADI OLANO, E. Gipuzkoako artea irudietan. Donostia: Kutxa Fundazioa, 2000.
  • PLAZAOLA, J; AYERBE, E. Euskal Artearen Historia. 5 libk. Lasarte-Oria: Ostoa, 2002-2004.