Kontzeptua

Dance-a edo Makil Dantza

Cortesko San Mikelen Dance-a arkanjeluaren egunean egiten da, irailaren 29an, eta honako hauek aritzen dira: makilari taldea, artzainen nagusia, artzaina, deabrua eta aingerua. Taldeak elizaraino laguntzen dio Udalbatzari. Handik, prozesioa irteten da, San Joan Bataiatzailearen eta San Mikelen irudiekin, tartean Udalbatza, eliz agintariak (apezpiku mitraduna barne) eta musika banda direla. Dantzariek, ia handiro, kalejira egiten dute makilez. Horren doinua Aita Donostiak transkribatu zuen, eta txotis baten musikari dagokio. Makilen hotsaz lagundutako ibilaldi hori eratsua eta lasaia da. Badirudi ez duela erlijio-desfilearen seriotasuna hautsi nahi. Cortesen garbi ikusten da errituzko dantzarik aberatsenak eta hobekien gordeak urteko egunik handienetan erabiltzen direla, eta herritarrek ere antzeko balorazioa egiten dute dantzaz.

San Mikelen aurrean goizean, eta ikusleen aurrean arratsaldean, dantzariek dantza labur bat dantzatzen dute, makila-jotzerik gabe, eta artzainen nagusiak eta artzainak hartzen dute parte. Dantzak Santua agurtzeko (haren aurreko belaunikaldi eta guzti) balio du, eta dantzariek posizioz alda dezaten. Kortesiak dira horiek. Ondoren, lerro-aldaketa egiten da, aldaira bat. Horren bitartez, dantzariak prozesioaren martxaren norabidean kokatzen dira. Prozesioaren eta mezaren ondoren, atsedena izaten da arratsaldera arte.

Udaletxeko plazan eraikitako oholtza baten gainean egiten da arratsaldeko funtzioa. Errepertorio osoa sartzen da hor. Herriko alkatea eta agintariak aritzen dira buru, lehentasunezko balkoi batetik, eta San Mikelen irudiak, berriz, oholtzatik bertatik egiten du.

Cortesko antzezpenaren gidoia ez da eskualdeko beste antzezpenetatik bestelakoa. Hona urratsak:

  • Artzainen Nagusiaren agurra.
  • Artzainen Nagusiaren eta Artzainaren agerpena, ateraldi, anekdota eta hitz-borroka kaltegabe ugarirekin.
  • Deabruaren sarrera eta hitzaldia.
  • Aingeruaren agerpena, eta ongiaren eta gaizkiaren ordezkarien arteko borroka saihestezina. Espero bezala, Aingerua gailentzen da.
  • Dantzarien kortesiak eta bertsoak San Mikelen omenez.
  • Dantza zikloa.
  • Artzainen Nagusiaren azken agurra.

Obra horretan, dantzak bloke batean agertzen dira, guztiak justu amaiera baino lehen. Lau dira Cortesko zikloan: bi makil dantza (balsa eta jota) eta bi piko (bakuna eta bikoitza). Alde txikiren batekin eta beste izen batzuez, inguruko beste dance batzuetan ere aurki daitezke. Hedapena eta fama oraindik handiagoa da doinuetan eta bereziki kortesietan: jota (zeinari postillón deitzen baitiote Gallur-en), piko bakuna eta la patatera arrunt ezaguna (piko bikoitza). Ohartu behar da balsa eta jota zein bere izenari dagozkiola musikalki, baina makil dantzak dira. Jota da lauetan ikusgarriena. Aldaira osoa amaitutakoan, dantzariek tokiak aldatzen dituzte elkarren artean, eta berriz errepikatzen dute. Horrela, makilari bakoitzak zortzi tokietatik igaro behar du. Ohikoa da zortzi kide (tresnadun edo tresna gabe) diren taldeetan. Erritmoa oso bizia da, eta bizkortasun-norgehiagoka ez aitortu bat sortzen da gaiteroen eta makilarien artean. Are errekorrak ere izaten dira. Lorpen handitzat zeukaten jota hiru minutuan amaitzea.

Cortesko makilariek alkandora, galtza eta galtzerdi zuriak erabiltzen dituzte. Gainera, artilezko jaka zuria, eta zapi gorri handi bat, bularrean zeharka ezarrita. Zapi bat lotzen dute buruan, eta ertz gorriak dituzten zapatila zuriak erabiltzen dituzte. Makila torneatu eta zuriz margotuak ia metro erdi luze dira. Jantzi horren jatorria ez da 1960tik haragokoa, urte horretan egokitu baitzuten, antzinako elementu batzuk poliki-poliki baztertu zirelako. Diseinu berriak ez zuen harrera baketsua izan, eta egun onartzen diren puska batzuek eztabaida ugari sortu zuten orduan.

Garai batean, Cortesko Dance-ak mairuen eta kristauen arteko borroka bat zeukan. Dantzariek berek antzezten zuten. Pertsonaiak eta testuak izaten ziren hor, eta, gainera, ezpata dantza bat, amaieran. Borroka horren azken antzezpena berrogeiko hamarkadaren erdian izan zen. Lekukotasun batzuen arabera, ez zen ohiko saioa. XIX. mendearen hondarrera arte, bazen antzezpenean Giza Gaztelu xume bat ere. Nafarroako beste herri batzuetan (Murchante) bezala, artzaina jartzen zen gainean, eta ¡Viva San Miguel! oihukatzen zuen.

Cortesko San Mikelen dance-ko makilarien taldean, neskak mutilen pare aritzen dira. Eratu ere, bi talde eratzen dira. Batzuek, noski, desegokitzat joko dute nesken emetasuna behiala nekazari mutilen sendotasuna eta zakartasuna ezaugarri zituen zeregin horretan. Baina neskei zor zaie jaiak irautea. Esan den bezala, Cortes izan zen herri bakarra, Nafarroan, jaia gordetzen, eta haren ahalegina premiak ekarritako erantzun integratzailearen adibide da. XX. mendeko hirurogeiko hamarkadaren azkenean, Cortesko Makil Dantza galtzeko zorian izan zen, dantzaririk ez zelako. Halako batean, ordea, neska gazte (nerabeak ere bai) gogotsu batzuk sartu ziren. Batzuk lehenagoko makilarien alabak ziren. Neska horiei esker atxiki da bizirik tradizioa. Nola ez zen mutilik, urte batzuez lau neska eta lau mutil aritu ziren. Handik urte batzuetara, tokiko tradizioen alde zen haizea, eta mutilak Dance-an sartu ziren berriro, baina zorrotz errespetatu zuten emakume dantzarien presentzia ongi irabazia, eta, horrela, San Mikelen Dance-ak bi dantzari talde oso ditu, bata mutilena, bestea neskena, eta bi taldeak aldi berean aritzen dira.

1978ko San Joan eguneko jaian, Nafarroako Erriberak berriki berreskuratutako makil dantzen saileko lehena estreinatu zen. XX. mendearen azken laurdenean berreskuratu dira dantza horiek, batzuetan bost mendeko antzinatasuna duten agirietan oinarrituta. Tuterako San Joanen Makil Dantza edo dance-a ospakizun konplexua da, eta, haren sortzaileen iritzian, kutuna eta perfektua. Jaian, honako hauek izaten dira: Estruendoa, Diana dantzatua, Erroskoaren Dantza, Santuaren harrerako Kortesiak, Prozesioa eta, azkenik, Makil Dantza. Dantza oholtza baten gainean antzezten da. Oholtza Robles Pintado kalean ipintzen zuten lehen, eta, gero, Berrinche parkean. Makil Dantzaren protagonista gehienak Tuterako Lourdes auzoko bizilagunak izaten dira, eta, horregatik, Lourdes auzoko Makil Dantza ere deitzen diote. Estreinatu zenetik, dantza beti San Joan egunean egiten da, santu hori baita auzo ospetsu eta gazte horretako zaindaria. Hiritar-itxura badu ere, Tuterako Dance-ak auzoan eta auzorako sortu izanari zor dio arrakasta. Dantza, beraz, jatorrizkoaren antzera birsortu da, eta haren oinarrizko arauetako bat betetzen du: ikuslea beharrezko, konplize eta partaidekide da beti.

Zortzi dantzariak, Artzainen Nagusia, Artzaina, Aingerua eta Deabrua ez ezik, makil dantzak beste pertsonaia batzuk ere sartu zituen: Tarambana, zeina bufoi maltzur baten antzekoa baita, eta auzoko zipotegato-en ahaidea; Alkatea, hau da, botere zibilaren ordezkaria, eta La Pepa, zeinak erantzun egoki eta zorrotzak ematen baitizkio hari, herri xehearen eledun eta ordezkari gisa.

Dantzak Tuterako San Joan Bataiatzaileko dantzari taldeak konposatu zituen, eta musika, berriz, Erriberako hiri nagusiko Udal Musika Bandaren zuzendari ohiari zor zaio, Mariano Hernández Magaña jaunari. Honela dago osaturik sail osoa: diana dantzatua, erroskoaren dantza (dantzariez gainera, hamabi neska aritzen dira hor), kortesiak, ezpatazko eta ezkutuzko prozesio-dantza eta, oholtzaren gainean, lehen makil dantza, arku dantza, bi piko (bakuna eta bikoitza) eta bigarren makil dantza, jota kutsukoa.

Ablitasen ere, makil dantza berreskuratu beharra ikusi zuten, eta, horretarako, Asociación de Amigos del Paloteado (Makil Dantzaren Adiskideen Elkartea) eta Mendianike dantza-taldea sortu zituzten. Horiek, aldiz, Arrosarioko Ama Birjinaren omenez egiten den jai jadanik itzalia berpiztu dute. 1996ko urrian estreinatu zen, honako goiburu honekin: Kultura baten hasleak ez izanik ere, harro gara haren jarraiarazleak izateaz.

Ablitasko Makil Dantza XIX. mendearen hondarrean galdu zen. Gelditu ziren aztarnak ahulegiak ziren haien gainean makil dantza berriaren egitura eraikitzeko. Ez zen gelditu inongo doinurik, jantzirik edo ateraldirik; are gutxiago dantzarik. Eskura zen informazioarekin, Mendianike taldeak dantza berriro hutsetik sortzea erabaki zuen, irizpide nagusiki praktiko bat erabilita. Makil dantza horren eskemak eskualdekoari erantzuten dio. Segizioak bere bidea egiten du, Arrosarioko Ama Birjina jasotzeko, eta, Plazako oholtza baten gainean, Ama Birjinaren irudiaren aurrean, hauek guztiak egiten dituzte:

  • Artzainen Nagusiaren aurkezpena.
  • Lehen makil dantza (balsa).
  • Artzaina sartzen da. Artzainen Nagusiarekiko elkarrizketa.
  • Dantzarien kortesiak Ama Birjinari. Banako erantzunak.
  • Deabrua sartzen da.
  • Aingerua agertzen da.
  • Pikoa.
  • Artzainen Nagusiaren eta Artzainaren diskurtso satirikoa.
  • Arku-dantza.
  • Artzainen Nagusiaren eta Artzainaren beste agerraldi bat (aurrekoaren jarraipena).
  • Bigarren makil dantza.
  • Giza gaztelua.

Ablitasko dantza berrien koreografoek zorrotz errespetatu dute eskualdeko dantzen tradizioaren muina, baina sormen handiz berritu dituzte eboluzioak eta aldairak, nortasun berezi baten eta kultur identifikazioaren bila. Kortesietan, pausoa ohikoa baino zailagoa da (oinak gurutzatzen dira apur bat, aurrera egitean, bi konpasetan, eta pauso esklusiboaz egiten da atzera, beste bitan), formazioak fronte horizontal bat eratzen du, launakako ilaratan, binakako ilara klasikoen aldaeratzat, eta makilaria aldatzeko korroa, berriz, ilaraka egiten da, eta ez batera.

Lehen makil dantzan (balsa deitzen diote), makila bakarrarekin eta bi makilekin batera kolpeak emanez hasten dira, eta, gero, ohiko eran gurutzatzen dute elkar. Baina ondoren, talde osoak gurutzaketa bitxia eta deigarria egiten du, sigi-saga eran. Azkenik, lau laguneko bi multzo osatuz, hasierako postuetan kokatzen dira berriz dantzariak, baina gurutzatuta, eta hori ere aldagai berritzailea da. Bigarren makil dantza ikusgarria da: dantzariek, izugarri azkar, norbere makilak eta beste bi lagunenak kolpekatzen dituzte, eskuinarekin kanpotik barrurako eta ezkerrarekin barrutik kanporako mugimendua eginez. Gainera, goitik, behetik eta gurutzatuta ere kolpekatzen dituzte makilak.

Arku-dantzari dagokionez, Mendianikeren aukerak gipuzkoar zikloaren iturritik edaten du. Arku-dantza berriak zumezko arku garbiak behar ditu. Uztai txiki dantza ezagunetik hartutako aldairetan eta estiloetan erabiltzen eta jotzen dira horiek. Pikoa ere berria da, eta ahal beste ustiatu dituzte masta baten inguruko dantzak dituen aukera beti mugatuak. Dantza horretan, dantzariak forma berriak ehotzen saiatzen dira kolorezko xingolak erabilita.

Jantziak egiteko, eskura zituzten grabatuetara eta argitalpenetara jo zuten. Jostotzara kolektibotik, laster, ahuntz-larruzko galtzamotzak, elastikoak, larruzko abarkak, txalekoak, buruzapiak eta kaskabiloak sortu ziren mutilentzat, eta belusezko brodatuak zituzten gonak, gerriko zapi loratuak eta abarkak, neskentzat. Ablitasko Makil Dantza biziberritua jakintza soziala eta kulturala sortzeko prozesu interesgarria da, dantzaren gertakaritik eta herri-antzezpenetik askoz harago doana.

Fustiñanako Makil Dantzaren azken saioa 1901ean egin zen. Jakina zen zortzi dantzariez gainera artzainen nagusia eta artzaina aritzen zirela, eta herritar batzuek gogoan zeuzkaten ateraldietako batzuk ere. Gainera, Agustina Arrondo andreak makilari jantzi bat zeukan gordeta. Txaleko hori bat zen, punta borobilak zituena. Aurrealdea ehunezkoa, eta bizkarra, satinezkoa, eta botoi txiki batzuk zeuzkan jarrita, apaingarritzat, urre koloreko bi xingolen artean. Botoientzat ez da zulorik. Txalekoak poltsiko bat du goiko aldean ezkerrean, eta estutzeko trabilla bat, atzean. Galtzamotzak arrosa margul batekoak dira: parpailak ditu, kaskabiloak (seina, hanka bakoitzean) eta xingola urdin brodatua, erremate gisa. Honako hauek dira jantziaren beste osagaiak: buruzapia, galtzerdi luzeak eta zintadun espartinak. Dantzen errepertorioa osatzeko, ondoko Talamantes herrikoa hartu zen eredutzat, ikusi baitzen gutxienez hiru doinu bat zetozela Aita Donostiaren Lekarozko artxiboan "Paloteo de Fustiñana" izenburupean gordeta zeudenekin. Ebro ondoko herriak San Justi eta San Pastor zaindarien jairako berreskuratu zuen makil dantza, 1979an. 1995etik, halere, ez da berriro egin.

Monteagudoko Dance-a 1989an birsortu zuten, Gamazadagatik eskaini zen antzezpen historikotik (Joselico Jarauta ospetsuaren bertsoekin, zeinak Jimeno Juriok ikertu baitzituen 1973an) mende bat eta bost urtera. Monteagudoko gazteek Tuterako Muga kultur elkartearen laguntza eskatu zuten. Elkarteak Moncayo mendiaren oineko herrietako dantzak aztertu zituen. Gero, partitura berriak eskatu zizkien Jose Luis eta Elena Fraile Iruñeko gaiteroei, eta forma eman zitzaien musikari eta koreografiari, beti ere Monteagudoko herriaren izaera kontuan edukita. Jantziak euskarri dokumental sendoagoa zeukan, eta egiaztatutako bi bertsioetan egin zen: beltzezko jantzia, dianarako, eta zuria, funtzio nagusirako (galtzamotzak, galtzerdi kalatuak, zinta gorridun espartinak, gona motza, gerriko gorria, alkandora, txalekoa urre koloreko ertzekin eta buruzapia). Kortesiez eta ibilaldiaz gainera, honako hauek dira dantzak: makil dantzak (quemao, sinfín eta palos modorros), pikodunak eta arku dantzak.

Inocente Aguado jaunak 1972an argitaratutako lana izan zen Murchanteko Makil Dantza birsortzeko abiapuntua. Lanak dantzen deskribapenak zituen barruan, eta partiturak, pertsonaien xehetasunak eta ateraldien bilduma. Funtzioa makil dantza batekin hasten zen. "Yéndome yo" zuen izena. Gero, parte dramatikoa zetorren, eta, azkenean, pikoak, arku dantza eta gaztelua. Pertsonaiak funtzioari dagozkionak ziren: artzainen nagusia, artzaina, aingerua eta deabrua. Aguadok aipatzen du dance-a kontratatua izan zitekeela inoiz, hau da, Murchantez kanpoko talderen batek antzeztua.

Berriemaile batzuen arabera, Ribaforadako Makil Dantza San Bartolomeren omenez egiten zen. Funtzioak hamabi dantzari zituen, ez baita ohikoa. Prozesioari laguntzen zioten goizean, eta funtzioa antzezten zuten, arratsaldean. Hor, artzainen nagusia, artzaina, aingerua eta deabrua aritzen ziren, eta udal bandak jotzen zuen musika. Artean joan den mendeko hirurogeita hamarreko hamarkadan, herritarrik zaharrenek gogoan zeuzkaten ezkutatutako elkarrizketen eta hitzaldien pasarte batzuk. Ribaforadan, dantza berpizteko ahaleginak beste zailtasun bat jasan zuen: gutxien dokumentatutako makil dantzetako bat zen. Halere, berrosatu eta 1975ean aurkeztu zuten. Makilariak zortzi dira. Hona haien jantzia: alkandora eta gona motz zuriak, gerriko beltza, eta satinezko zapi granatea, bularrean gurutzaturik. Prozesioko kortesiek eta Ribaforadako Jota berriak atea irekitzen diote emakumearen parte-hartzeari. Arratsaldean, funtzio osoa egiten da jendez betetako plazan. Hor, pertsonaien hitzaldiak entzuten dira, eta, horiekin aldizkatuta, makil dantzak (acelerao eta la vuelta), pikoak, arku dantza eta dorrea edo gaztelua egiten dituzte.

  • Aguado Aguirre, Inocencio: "Paloteado de Murchante", Dantzariak, 34, 40-47.
  • Aranburu Urtasun, Mikel: "El dance o paloteado en la Ribera de Navarra", Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 47, Nafarroako Gobernua, Iruñea, 1986.
  • Aranburu Urtasun, Mikel: "Experiencia de recuperación por el grupo Ortzadar de algunas danzas del folklore ribero", Cuadernos de Sección de Folklore, 2, Eusko Ikaskuntza.
  • Aranburu Urtasun, Mikel: Danzas y Bailes de Navarra, Nafarroako Gobernua, Iruñea, 2000.
  • Arellano, Pedro: "Folklore de la Merindad de Tudela", Anuario de Eusko Folklore, 13, Eusko Ikaskuntza, 1933.
  • Barandiarán, Salvador (Gaizka): "Danza de San Miguel de Cortes (Navarra)", Príncipe de Viana, 1959.
  • Barandiarán, Salvador (Gaizka): "El dance de Cortes", Principe de Viana, 1961.
  • Barde Ribera Dantza Taldea: "Recuperación del paloteado de Fustiñana", Eusko Ikaskuntza, Cuadernos de Sección Folklore, 3, 1985.
  • Euskal Dantzarien Biltzarra, Nafarroa: "Dance de Kortes", Dantzariak, 17.
  • Frazer, James: La Rama Dorada, 1922. Fondo de Cultura Económica México-Madrid-Buenos Aires. 8. argit., 1981.
  • Gaiteros de Pamplona: "Dance de Kortes", Dantzariak, 15.
  • Gaiteros de Pamplona: "Acerca de las melodías de algunos paloteados", Eusko Ikaskuntza, Cuadernos de la Sección de Folklore, 3.
  • Jimeno Jurío, José María: "Paloteado de Monteagudo", Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra, 15, 1973.
  • Jimeno Jurío, José María: Paloteados de la Ribera. Navarra. Temas de Cultura Popular, 217, Nafarroako Foru Aldundia, Iruñea.
  • Jimeno Jurío, José María: "Paloteados en la Ribera Tudelana", Eusko Ikaskuntza, Cuadernos de Sección Folklore, 3, 1990.
  • Sánchez Eguialde, Pedro Miguel: "El dance de Tudela", Dantzariak, 35, 1986.
  • Sociedad Cultural Muga y Grupo de Danzas de Monteagudo: Monteagudo. Una década de danzas, un siglo de dance, Gráficas Castilla, Monteagudo, 1998.
  • Urbeltz Navarro, Juan Antonio: Dantzak, Euskadiko Kutxa, Bilbo, 1978.