Ainhoa Arantzazuko Ama Euskal Herriko antzinako erromesaldien zentroa da. Tradizioak dioenez, Ama Birjina artzaintxo bati agertu zitzaion Axulaiko magaletan, bertute sendagarriak dituen iturri batetik gertu. Ermita honi buruz ere esaten da beheragoko toki batean eraikitzen hasi zirenean hurrengo goizean deseginda aurkitzen zutela, agertu ziren lekuan eraiki behar izan zuten arte. Festa Pentekoste egunean da. 1886. urtean, Durangaldeko abatearen ekimenez, Gurutze-ontzi bat jarri zen. 1895ean oso erromes ezagunak antolatzen dira. Haitzulo bat eraikiko da mirarizko ura dagoen lekuan. Kalbario berri bat eraikiko da. Juan Beheretxe, 1825ean hila, hirurogeita hamar urtez jarraian ermitaren zaindaria izan zen. Ainhoako Ama Birjinaren agerpena irudikatzen duen taula Frantziako Iraultzan ezkutatu zen. Gero santutegian jarri zuten berriro.
Erref.: Juan Thalames L. "A. E. F.", t. XI, 88.