Txikigarriak maiz erabiltzen dira ñabardura objektibo bat zehazteko, dela arrazoi subjektiboengatik: etxekotasuna, samurtasuna, mespretxua:
A/ Kontsonante bustiak edo sabaikariak. Kontsonante horzkariak eta batzuetan eztarriko sendoak bustiz txikigarriak sor daitezke. Adibideak: eder>”eier”; Madalen>”Maialen”; tipi>”ttipi”; aita>”atta”; polit>“pollit”; oilo>”oillo”; arin>”ariñ”; onon>”oñoñ”; sagu>”xagu”; isuri>”ixuri”; zakur>”txakur”; tzar>”txar”; bero>”bero”?. Batzuetan, txikigarriek errepikapenak eragiten dituzte: Adibidez: : egizu hori xuxen eta zuzen, azkar eta ondo egin. Beste batzuetan, txikigarriak ahots arrunta ordezkatzen du. Adibidez: “jastatu”, dastaturen ordez; “ixuri”, isuriren ordez.B/ Atzizki txikigarriak. a) -ño, -tto, -xo. Adibidez: lore; “loretto” edo “loreño”; haur, “haurño”, “haurxo”; emeki, “emekiño”
b) -sko, -xko. Adibidez: urrun, “urrunsko”, nahiko urrun; guti, “gutixko”, pixka bat; hara, “haraxko”, pixka bat harantz; gora, “goraxko”; ongi, “ongixko”; ontu, heldua “ontuxko”.
c) "-xe" atzizkiak hitz-kopuru handi bat biguntzen du, eta hitz horiek ezin dira beti gaztelaniara itzuli; n eta r ondoren, normalean, "-txe" bihurtzen da. Eragiten du: 1. Galdetzaileetan non? noiz? eta nola? Adibidez: : nuntxe da?, non egon daiteke? 2. Izenordain erakusleak: hauxe, horixe. 3. Lekua, forma, aurkezpena eta deribatuak erakusten dituzten adberbioak: Adibidez: hortze, holaxe, bezalaxe. 4. Adberbioak: orain, orduan, aintzinean eta ondoan: oraintxe bertan; ondoxean, pixka bat geroago; orduxean, une horretarantz. 5. Iraganeko partizipioak: Adibidez: : egintxe, ia egina; hasixe, pixka bat hasita; ontuxe, ia heldua. 6. Konparatiboak, -ago; superlatiboak, -en; eta gehiegizkoak -egi. Adibidez: : geroxeago, pixka bat geroago.
Oharrak: I. Forma deklinatuetan -xe jartzen da zergatizko atzizkia baino lehen. Adibidez: orduxean, une horretantxe; aintzintxean, pixka bat lehenago; egintxea, ia eginda; hauek, beraiek. Inesiboan, ordea, orduantxe dago, oraintxe, hortantxe, horretan. II. “-xe” beti atzizki konparatiboak, gehiegizkoak eta superlatiboak baino aurrerago erabiltzen da, eta gaur egun “-xe”-ren e atzizki horien hasierako bokalaren aurrean desagertzen da. Adibidez: handixago, pixka bat handiagoa; handixegi, handixegi, handixena. III. “-xeren” ordez, batzuek “-xet” edo “-xek” (arraroa) esaten dute aditzondoen aurrean. Adibidez: hortxet, hor bertan; holaxet, hori bezalakoa; hortxek, hor bertan; holaxek, hori bezalakoa.
d) “-tsu” atzizkiak eragina izan dezake: 1. izenordainetan eta adberbio galdetzaileetan. Adibidez: nortsu da?, nor da gutxi gorabehera?; nuntsu, non gutxi gorabehera?; zonbatsu, zenbat gutxi gorabehera? 2. Lekua, forma, kantitatea eta deribatuak erakusten dituzten adberbioetan. Adibidez: nolatsu?; halatsu, horrela, gutxi gorabehera; hantsu, han gutxi gorabehera; hura bezalatsuko, ia haren antzekoa; hanbatsuko, kopuru baten inguru. 3. Ordena edo neurria adierazten duten hitzetan. Adibidez: azkentsu, azken aldera, ia azkena; erditsuak hor ziren, erdia inguru han zegoen; artetsuan, erdi inguruan.
e) “-ska”, “-xka”, “-xkila”, “-skila”, izenei eta adjektiboei gehitzen zaizkie. Adibidez: jaun, jaunskila; hazkarxka, indartsu samarra.C/ Mespretxuzko konposizioa. Euskaraz ere hitz konposatu erdeinuzkoak erabiltzen dira: hitza errepikatzen da, baina m edo b bat erabiliz errepikatzean. Adibidez: elhemelheak dira, hitz hutsak; handi-mandiak, boteretsuak; nahas-mahas; salsa-maltsa, gustu txarreko saltsa; sino-mino, faza; tira-bira, liskarrak; duda-muda, zalantzak; hautsi-mautsi, hitzarmena.
Erref.: Lafitte, Pierre:Grammaire basque, 1962an Baionan argitaratua.
--
Jatorrizko testua: Auñamendi Entziklopedia
Itzulpena: Elia itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua