Burgos probintziako barruti judizialeko burua eta hiribildua, antzina Arabako Ermandadeetako kidea izan zena. Hiri baskoia, Alfontso III.aren kronikak Alfontso I.a astur erregeak konkistatutako tokien artean, Miranda izeneko herri bat dagoela aipatzen du. Guztien ustez, Miranda hori Miranda de Ebro da. Uste horren oinarria da zerrendan Aucaren (Oca, Burgos probintzian) ostean eta Reuendecaren (Revenga, hau ere probintzia berean) aurrean agertzea.
Nafarroako erresumako kide izan zen. 1076an Alfontso VI.ak Gaztelako koroari erantsi eta 1099an Logroñoko Forua eman zion. Ikuspegi militarretik eta komertzialetik estrategikoa, Koroaren eta Sarmiento familiaren (Salinaseko kondeak) artean ibili zen. Arabako ermandadeekin bat eginda eta, Diego Sarmientoren bidegabekeriari ihes egiteko, Gaztelako Enrike IV.ak Burgosko Kontzejuari eman zion. Burgosen sartu zen behin betiko, 1493an Bartzelonan emandako Errege-erregina Katolikoen erabakiaren ondorioz. 1463an Ribabellosan bildutako Arabako Ermandadeen artean, Miranda agertu zen, Gasteiz eta Agurainen atzetik. Honela dio dokumentuak:
«Otrosi ordenamos y mandamos que las dichas Hermandades de Alava y Ciudad de Vitoria, y Villas y Lugares, é tierras y Comarcas que fastaquí eran y son de la dicha Hermandad y vecinos y moradores de ellas que sean agora y de aqui en adelante en ella, conviene á saber las Hermandades de la dicha Ciudad de Vitoria y de la Villa de Salvatierra y de la Villa de Miranda y de la Villa de Pancorvo y de la Villa de Saja é las Hermandades de Villa Real y de Villalva y de Valderejo é de Valdegovia y de Lucusmonte y de la Rivera y Arines y de Hueto y de Quartango y de Urcabustaiz y Zuia y del Valle de Orduña y de Ayala, é de Arciniega, y de Cigoitia y de Badajoz y de Arazua y de Ubarrundia y de la Jurisdición de los escuderos de la Ciudad de Vitoria y de Gamboa y de Barrundia y de Eguilaz y Junta de San Millan y de Heguiles Junta de Araia y de Arana y de Arraia con la Minoria y de Yruraez y de las Losas de Suso, y de todas otras tierras que agora eran en la Hermandad»
(“Gainera, agindu eta manatu egiten dugu aipatutako Arabako eta Gasteizko Ermandade horiek, eta orain arte izan diren eta diren hiribilduak, tokiak, lurraldeak eta eskualdeak, baita orain diren eta izango diren auzokideak eta bizikideak, hau da, aipatutako Gasteizko, Aguraingo hiriburuko, eta Mirandako hiriburuko, eta Pancorboko hiribilduko eta Sajazarrako hiribildua eta Legutioko eta Villalvako, Gaubeako eta Lacozmonteko eta Erriberako eta Arizko eta Huetoko eta Kuartangoko eta Urkabustaitzeko eta Zuiako eta Urduñako Araneko eta Aiarako eta Artziniegako eta Zigoitiako eta Badajozeko (?) eta Arratzuako Anaidietako eta Gasteizko hiribilduko ezkutarien eta Ganboako eta Barrundiako eta Egilatzeko eskumeneko eta Donemiliagako eta Herguilesndeko (?) Batzarreko eta Araiako eta Aranako eta Arraiako Batzarreko Laminoriako eta Iruraizko eta Losas Susoko eta orain Anaidiako jendeak direnak”).
XVI. mende osoan zehar, Mirandako Kontzejua, Hiribilduak Errege-hiribilduko eskubide osoa zuen garaiak gogora ekarriz, Burgos hiriko basailutzatik (batez ere “martiniega” izeneko zerga zuzena ordaintzean eta Kontzejuko hauteskundeetako espedienteak Gaztelako hiriburura bidali behar izatean islatua) ateratzen saiatu zen. Burgosen eta Mirandaren arteko egoera tirabiratsua izan zen XVII. mendean; Araban integratzeko asmoz, Mirandako Kontzejua Madrilen ere gestioak egiten hasi zen. 1646. urtean gertatu zen hori: «Consta por muchas excripturas antiguas que oy se allan en el archivo de la dha Villa como en el que tiene la probincia de Alaba que la dha Villa de Miranda de Ebro era una de las quatro villas que están incorporadas en la dha hermandad de Alaba, y con estos instrumentos se alla un poder que la probincia otorgó en la dha Villa de Miranda año 1466...» (“Aipatutako hiribilduko eta Arabako lurraldeko artxiboetan dauden antzinako testuen arabera Miranda de Ebro hiribildua Arabako Anaidian parte hartzen duen lau hiribilduetako bat dela eta dokumentu horietako batean 1466an aipatutako hiribilduari Probintziak eman zion ahalordea agertzen da…”), «…que consta por muchos y diversos instrumentos que la dha villa de Miranda en su estado siempre fue de la dha Hermandad de Alaba que demás de cien años a esta parte sin que se sepa la causa se a substraydo de la dha hermandad de Alaba no acudiendo a sus juntas y desgajándose en todo de ella, seguiendo por todo este tiempo en la probincia de Burgos» (“Antzinako dokumentuen arabera aipatutako Miranda hiribildua betidanik Arabako Anaidiako kidea izan dela eta arrazoia jakin gabe azken ehun urte hauetan aipatutako Arabako Anaidiatik kanpo egonik ez dela batzarretara joan, guztiz bereizita geratuz, epe honetan Burgoseko lurraldean egonik”). Mirandako Kontzejuak Burgosko jaurerritik askatzeko modua ikusi zuen Arabako probintzian sartzean. Arabako jurisdikziora pasatzeko asmoan ez dago zalantzarik, urte horretan bertan Kontzejuak hartutako erabakia ikusita: «Así mismo acordarán q.e por quanto esta Vª a ssido de la Provincia de Alava y lo es y lo debe sser conforme a los papeles que en la ziu.d de Vitªcaveza de la provincia que para este efecto bayala la dha z.d los dhos señores don Lope de Belandia Arrellano y don Gabriel de SSalos y que sea quanto antes para que con lo que determinaren se baya al dho SS` don Luis de Castillo a la Villa de Madrid...» («Era berean, erabaki dute hiriburu hau Probintziako burua den Gasteizko ziutatean dauden paperen arabera, Arabako Probintziako parte izan dela, dela eta izan behar duela, doazela esandako ziutatera aipatutako Lope de Belandia Arallano jauna eta Gabriel de Ssalos jauna eta doazela lehenbailehen hartutako erabakiarekin Luis de Castillo jauna Madrilera joan dadin…”). Mirandarren ahaleginak gorabehera, ez zen lortu, eta giro txarrak nagusi izaten jarraitu zuen. Batzuen eta besteen egoskorkeriak Mirandan sortu zuen etsaitasun giro gaiztoak XVII. mendean zehar hiribildura jaurgoa berritzera joan ziren Burgosko agintarien aurkako umiliazioak eta era guztietako irainak eta laidoak ugaritu zituen. 1680an, arkabuzez tirokatu eta Ebrora botako zituztela mehatxatu zituzten. 1702an egoera desatsegin hori konpontzen saiatu nahian, hamazortzi mila dukaten truke eskumen eskubideak Hiribilduari salduz, baina ez zen hitzarmena gauzatu. Miranda jaurerriari jaramonik egin gabe jarraitu zuen, handik urte gutxira horretaz ez zen ezer geratu, zeren eta, Karlos III.aren garaian. Egoera ez zen aldatu XVIII. mendean zehar, eta oso ugariak dira udal akordioetan Burgosekiko menpekotasunaren aurkako protesta egiteko agertzen diren aipamenak. Mirandako Udal Kabildoa, 1821. urtean, Espainiako Gorteetan egiten ziren probintzia-banaketa berriaren eztabaida eta tratamenduei buruz iristen ziren berrien aurrean kezkatu zen. 1822an, nazioarentzako probintzia-banaketa berria dekretatu zen. Informazio iturririk ez dagoenez, arazoa Miranda Arabako barruti bihurtu zen ikustea da. Aktak aztertu ondoren, badirudi baiezko erantzuna eman behar dela. Baieztapen horren oinarria udal eskribauak erregistratutako bi aipamen txiki dira. Lehena, 1822ko urriaren 17ko Udal Bereziaren amaieran egindako aktaren idazpurua da: «En la Villa de Miranda de Ebro a diez y siete de octubre de mil ochocientos veinte y dos, a una convocación del Señor don José Núñez de Arena, jefe político superior de esta Provincia de Vitoria, y bajo su presidencia se reunieron...» (1822ko urriaren 17an, Miranda de Ebro hirian, José Núñez de Arena jaunak Gasteizko probintzia honetako goi mailako buru politikoak, deialdia egin zuen, eta haren lehendakaritzapean bildu ziren...»). Gainera, 1824ko otsailaren 8ko bilkuran, errepresio absolutistaren garaian, honako honetaz ohartu zen: «A fin de salir de la causa subcitada por la Provincia de Alava en razón de que se le pague por esta Villa varias cantidades de maravedís, que supone debía por contribuciones y otros varios en tiempo que indebidamente agregó esta expresada villa a la dicha Provincia...» («Arabako probintziak aurkeztutako auzitik ateratzeko, hiribildu honek aipatutako Probintziari esandako hiribildua modu desegokian gehitu zenean zor zituen kontribuzioak eta zergak ordain diezaion...». Hala, Miranda Araba barruan kokatu zen denbora batez. Sistema liberal-konstituzionala berriz erori ondoren, Miranda de Ebro hiribildua Burgosko probintziara itzuli zen. Dirudienez, Mirandak ez zituen ordaindu Gasteiztik esleitutako errege zergen kupoak. Eta horregatik, 1824an euskal hiriburutik Mirandako Kontzejua premiatzen zen zorrak ordain zitzan. 1833an, herria Burgosko probintziaren barruan geratu zen, behin betiko.
[Erref.: R Ojeda San Miguel: «Vicisitudes jurisdiccionales de la villa de Miranda de Ebro», Congreso de Estudios Históricos. La Formación de Alava», II, Vitoria, 1982].
--
Jatorrizko testua: Editorial Auñamendi
Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa
Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua