Literatura Popular. Los vascos del norte del Bidasoa cantan como la mayor efeméride de la pelota la victoria obtenida en el partido de Irún (Gipuzkoa), el 9 de agosto de 1846, al juego y con guante de cuero corto, por el bando de Erratchun (Gascoina), de Hasparren, -Harriague de Hasparren, Domingo Saint-Jean o Ezkerra, de Ustáritz, y el cura Gamio (Juan) baztanés-, contra cuatro guipuzcoanos a favor de los cuales parece que hicieron los compatriotas de éstos apuestas fabulosas recogidas por los judíos de Bayona. El verso famoso que hace referencia al partido se ocupa sobre todo de satirizar a los "provincianos" y no es estrictamente una crónica, pero tiene mucho de ella:
| Irungo pilota partida | El partido de pelota de Irún |
Pilota partida bat Irungo herrian Probintziarren eta Frantsesen artean; Juan, aphez Baztandar bat zen Frantsesekilan, gidari gobernador kuraiarekilan, ethorria urrundik molts onarekila bitoriaren bila Gaskoinarekilan. Probintzian jendia estimagarria gazteria guzia da pilotaria; orai arte bazuten bethi bitoria azpitik zeraukaten eskualdun herria, bainan orai frantses bat guti iduria, Juan, Baztandar batekin, dute nagusia. Aphezaz bai Gaskoinaz girare mintzatu, bertze lagunak ere nahi tut aiphatu. Hazpandarrak derauku ederki botatu eta Uztariztarrak guziak xarmatu. Baztane ta Frantzia dire koroatu eta probintziarrak tristerik gelditu. Ez da posible, Jaunak, kasik sinhestia konfidantzia nola zuten ezarría; duroz kargaturikan mandoa ekharria garbitu nahi zuten arraia guzia, bainan etxerakoan heien doloria! Mandoak Irunen galdu kargaren erdia. Probintziarrak ziren ongi preparatu, mandoa trebeseko duroz zen kargatu; galtzeaz, duda gabe. ez ziren orhoitu; abilak dire bainan hek ere tronpatu. Español moneda da Frantzian frankatu; mandoa etxerakoan kargak ez kolpatu. Probintziarrak zuten prekozionia berekin ekharria pertsu emailia; berendako zaukaten arras bitoria, urrun zen pentsatzia partida galtzia; kanturik egin ba da ez daite egia, erretzen ahal dute oraiko kopia. Urgulutan zirela ez dugu dudarik ez zuten ez pentsatzen partida galtzerik uste zuten Frantzian ez zela gizonik heien kontra pilotan kapable zagonik; jakin bezate orai Laphurtarren ganik Probintzia ez dela no está munduan bakharrik. Irunen in derauku urrezko uria , bainan ez baliatu hainitz Probintzia. Frantziako pharterat zuen itxuria, aise doratu dugu Pausuko zubia. Aintzindik bantatzia ez da zuhurtzia; Jaungoikoak eman deie punizionia. Bitorios ba lire Irunen izatu usoño bat behar zen airian partitu, frantses kasta guzia zutela garbitu miseria gorrian ginela gelditu; bainan urso gaixoa bidez da tronpatu Donostia utzirik Laphurdin da sartu. Arraio demonio! Gaskoin trunko hori! bizitik bai loretik ederki duk hari, holakorik oraino ez diaguk ikhusi; horrekin behar diaguk pilotan ikhasi; frantses pikaro hoier etzaiek itsusi Laphurdi Probintziai pilotan nagusi! Probintzian bazuten pilotan urgulu bainan oraiko huntan beharko zaphatu, frantsesa uste gabe zaie nagusitu. Zer gisaz behar dira orai konsolatu? Heien fama guzia Laphurdin da sartu: bi urtheren dolua behar dute hartu. Oraikotik ez kontent hainitz Probintzia, ezin jasan dezake Irungo galtzia, arrabanjarendako luke gutizia, ez omen da finitu heien fantesia, bainan guk Saran dugu gure gidaria; ataka dezatela Hauziartz gaztea. | Un partido de pelota en el pueblo de Irún entre los de la Provincia y los franceses; Juan, un cura del Baztán, era con los franceses, guía y gobernador con el coraje, venido de lejos con buena bolsa en busca de la victoria con el Gascón. En la provincia la gente digna de estima, toda la juventud juega a la pelota; hasta ahora tenían siempre la victoria, tenían por debajo al pueblo vasco, pero ahora un francés que aparecía poco, con Juan, un baztanés, tienen como amo. Del cura y del Gascón hemos hablado. Los otros compañeros quiero también mencionar. El hazpandar nos ha sacado bien, y el de Ustaritz ha encantado a todos. Baztán y Francia se han coronado y los de la Provincia quedado tristes. No es posible, señores, creerlo casi cómo la confianza la tenían puesta; cargado de duros traído el macho querían limpiar toda la frontera, pero al retornar a casa ¡qué dolor el de ellos!... El macho perdió en Irún la mitad de la carga. Los provincianos se prepararon bien, el macho para las traviesas cargaron de duros; de perder, sin duda, no tuvieron idea; son inteligentes, pero también ellos se han equivocado. La moneda española se ha hecho libre en Francia; al volver el macho a casa no le dañaba la carga. Los provincianos habían por precaución traído con ellos al bersolari; la victoria la creian entera para ellos, lejos era el pensar la pérdida del partido; si se han hecho versos no sé si será verdad, acaso quemarán la copia de éstos. Que estaban orgullosos no lo dudamos, no pensaban, no que el partido pudieran [perder, creían que en Francia no había hombres que contra ellos a la pelota fueran capaces; sepan ahora de parte de Lapurdi que Guipúzcoa sola en el mundo. En Irún nos han hecho un pueblo de oro, pero no se ha valido mucho la Provincia. Hacia la parte de Francia tenía el aspecto, fácil hemos dorado el puente de Behobia. Envanecerse por delante no es prudente; Dios les ha dado el castigo. Si hubieran vencido en Irún debía partir una palomita por los aires, anunciando que a toda la raza francesa habían vencido y que en total miseria habíamos quedado; pero la pobre paloma se ha equivocado de camino y dejando a San Sebastián ha entrado en Lapurdi. ¡Demonio, demonio! ¡qué fuerza la del Gascón! a juego rápido y a suave lo hace hermosamente, como éste todavía no hemos visto; con él debemos aprender a la pelota; a esos picaros franceses no les cae mal que Lapurdi a Gipuzkoa domine a la pelota. Tenían en Gipuzkoa orgullo a la pelota pero con la de esta vez tendrán que humillarse, sin darse cuenta el francés se les ha impuesto. ¿Cómo habrán de consolarse ahora? El rumor de todos ellos ha corrido en Lapurdi: que luto por dos años habrán de tomar. Desde ahora no está contenta con mucho la Provincia, no puede sobrellevar el haber perdido en Irún, la revancha desearía tomar, parece que no se les fue a ellos la ilusión, pero nosotros tenemos en Sara nuestro campeón; que ataquen al joven Hauziartze. |
También es interesante, dada la fecha, esta otra crónica referente a otro partido de pelota del mismo Gascoina jugado en 1851. Ref. Leizaola, Jesús M.ª. La crónica en la poesía popular vasca, Buenos Aires, 1961. Ekin, 55.
