Lexique

GASKOINA

Literatura Popular. Los vascos del norte del Bidasoa cantan como la mayor efeméride de la pelota la victoria obtenida en el partido de Irún (Gipuzkoa), el 9 de agosto de 1846, al juego y con guante de cuero corto, por el bando de Erratchun (Gascoina), de Hasparren, -Harriague de Hasparren, Domingo Saint-Jean o Ezkerra, de Ustáritz, y el cura Gamio (Juan) baztanés-, contra cuatro guipuzcoanos a favor de los cuales parece que hicieron los compatriotas de éstos apuestas fabulosas recogidas por los judíos de Bayona. El verso famoso que hace referencia al partido se ocupa sobre todo de satirizar a los "provincianos" y no es estrictamente una crónica, pero tiene mucho de ella:

Irungo pilota partidaEl partido de pelota de Irún

Pilota partida bat
Irungo herrian
Probintziarren eta
Frantsesen artean;
Juan, aphez Baztandar bat
zen Frantsesekilan,
gidari gobernador
kuraiarekilan,
ethorria urrundik
molts onarekila
bitoriaren bila
Gaskoinarekilan.
Probintzian jendia
estimagarria
gazteria guzia
da pilotaria;
orai arte bazuten
bethi bitoria
azpitik zeraukaten
eskualdun herria,
bainan orai frantses bat
guti iduria,
Juan, Baztandar batekin,
dute nagusia.
Aphezaz bai Gaskoinaz
girare mintzatu,
bertze lagunak ere
nahi tut aiphatu.
Hazpandarrak derauku
ederki botatu
eta Uztariztarrak
guziak xarmatu.
Baztane ta Frantzia
dire koroatu
eta probintziarrak
tristerik gelditu.
Ez da posible, Jaunak,
kasik sinhestia
konfidantzia nola
zuten ezarría;
duroz kargaturikan
mandoa ekharria
garbitu nahi zuten
arraia guzia,
bainan etxerakoan
heien doloria!
Mandoak Irunen galdu
kargaren erdia.
Probintziarrak ziren
ongi preparatu,
mandoa trebeseko
duroz zen kargatu;
galtzeaz, duda gabe.
ez ziren orhoitu;
abilak dire bainan
hek ere tronpatu.
Español moneda da
Frantzian frankatu;
mandoa etxerakoan
kargak ez kolpatu.
Probintziarrak zuten
prekozionia
berekin ekharria
pertsu emailia;
berendako zaukaten
arras bitoria,
urrun zen pentsatzia
partida galtzia;
kanturik egin ba da
ez daite egia,
erretzen ahal dute
oraiko kopia.
Urgulutan zirela
ez dugu dudarik
ez zuten ez pentsatzen
partida galtzerik
uste zuten Frantzian
ez zela gizonik
heien kontra pilotan
kapable zagonik;
jakin bezate orai
Laphurtarren ganik
Probintzia ez dela
no está munduan bakharrik.
Irunen in derauku
urrezko uria ,
bainan ez baliatu
hainitz Probintzia.
Frantziako pharterat
zuen itxuria,
aise doratu dugu
Pausuko zubia.
Aintzindik bantatzia
ez da zuhurtzia;
Jaungoikoak eman deie
punizionia.
Bitorios ba lire
Irunen izatu
usoño bat behar zen
airian partitu,
frantses kasta guzia
zutela garbitu
miseria gorrian
ginela gelditu;
bainan urso gaixoa
bidez da tronpatu
Donostia utzirik
Laphurdin da sartu.
Arraio demonio!
Gaskoin trunko hori!
bizitik bai loretik
ederki duk hari,
holakorik oraino
ez diaguk ikhusi;
horrekin behar diaguk
pilotan ikhasi;
frantses pikaro hoier
etzaiek itsusi
Laphurdi Probintziai
pilotan nagusi!
Probintzian bazuten
pilotan urgulu
bainan oraiko huntan
beharko zaphatu,
frantsesa uste gabe
zaie nagusitu.
Zer gisaz behar dira
orai konsolatu?
Heien fama guzia
Laphurdin da sartu:
bi urtheren dolua
behar dute hartu.
Oraikotik ez kontent
hainitz Probintzia,
ezin jasan dezake
Irungo galtzia,
arrabanjarendako
luke gutizia,
ez omen da finitu
heien fantesia,
bainan guk Saran dugu
gure gidaria;
ataka dezatela
Hauziartz gaztea.

Un partido de pelota
en el pueblo de Irún
entre los de la Provincia
y los franceses;
Juan, un cura del Baztán,
era con los franceses,
guía y gobernador
con el coraje,
venido de lejos
con buena bolsa
en busca de la victoria
con el Gascón.
En la provincia la gente
digna de estima,
toda la juventud
juega a la pelota;
hasta ahora tenían
siempre la victoria,
tenían por debajo
al pueblo vasco,
pero ahora un francés
que aparecía poco,
con Juan, un baztanés,
tienen como amo.
Del cura y del Gascón
hemos hablado.
Los otros compañeros
quiero también mencionar.
El hazpandar nos ha
sacado bien,
y el de Ustaritz
ha encantado a todos.
Baztán y Francia
se han coronado
y los de la Provincia
quedado tristes.
No es posible, señores,
creerlo casi
cómo la confianza
la tenían puesta;
cargado de duros
traído el macho
querían limpiar
toda la frontera,
pero al retornar a casa
¡qué dolor el de ellos!...
El macho perdió en Irún
la mitad de la carga.
Los provincianos
se prepararon bien,
el macho para las traviesas
cargaron de duros;
de perder, sin duda,
no tuvieron idea;
son inteligentes,
pero también ellos se han equivocado.
La moneda española
se ha hecho libre en Francia;
al volver el macho a casa
no le dañaba la carga.
Los provincianos
habían por precaución
traído con ellos
al bersolari;
la victoria la creian
entera para ellos,
lejos era el pensar
la pérdida del partido;
si se han hecho versos
no sé si será verdad,
acaso quemarán
la copia de éstos.
Que estaban orgullosos
no lo dudamos,
no pensaban, no
que el partido pudieran [perder,
creían que en Francia
no había hombres
que contra ellos a la pelota
fueran capaces;
sepan ahora
de parte de Lapurdi
que Guipúzcoa
sola en el mundo.
En Irún nos han hecho
un pueblo de oro,
pero no se ha valido mucho
la Provincia.
Hacia la parte de Francia
tenía el aspecto,
fácil hemos dorado
el puente de Behobia.
Envanecerse por delante
no es prudente;
Dios les ha dado
el castigo.
Si hubieran vencido en Irún
debía partir
una palomita
por los aires,
anunciando que a toda la raza francesa
habían vencido
y que en total miseria
habíamos quedado;
pero la pobre paloma
se ha equivocado de camino
y dejando a San Sebastián
ha entrado en Lapurdi.
¡Demonio, demonio!
¡qué fuerza la del Gascón!
a juego rápido y a suave
lo hace hermosamente,
como éste todavía
no hemos visto;
con él debemos
aprender a la pelota;
a esos picaros franceses
no les cae mal
que Lapurdi a Gipuzkoa
domine a la pelota.
Tenían en Gipuzkoa
orgullo a la pelota
pero con la de esta vez
tendrán que humillarse,
sin darse cuenta el francés
se les ha impuesto.
¿Cómo habrán
de consolarse ahora?
El rumor de todos ellos
ha corrido en Lapurdi:
que luto por dos años
habrán de tomar.
Desde ahora no está contenta
con mucho la Provincia,
no puede sobrellevar
el haber perdido en Irún,
la revancha
desearía tomar,
parece que no se les fue
a ellos la ilusión,
pero nosotros tenemos en Sara
nuestro campeón;
que ataquen
al joven Hauziartze.

También es interesante, dada la fecha, esta otra crónica referente a otro partido de pelota del mismo Gascoina jugado en 1851. Ref. Leizaola, Jesús M.ª. La crónica en la poesía popular vasca, Buenos Aires, 1961. Ekin, 55.