Kontzeptua

Sorginkeria

Azalpen asko eta anitzak eman dira Euskal Herriko sorginkeriari buruz. Gai horretan arlo ezberdinetako pertsonaiak aipa daitezke, esate baterako, Martin de Andosilla satanologoa, Gregorio de Mugica nominalista xaloa edo Pierre de Lancre psikopata. Garai modenoagotan ere izan da gaiari buruzko jakintsurik, esate baterako, J. Caro Baroja eta Florencio Idoate, zuhurtasuna eta zentzu kritikoa zutenak. Jatorriari dagokionez, egile bitxienek euskadiz kanpoko korronteei erreparatzen diete, hots, herrialdez kanpoko korronteetan bilatzen dute gure sorginkeriaren jatorria. Paraninfo celeste de Nuestra Señora de Aránzazu (1686) lanari dagokion bigarren liburuan Hendo izeneko Guyenako azti bat aipatzen da gurean sorginkeria barneratzearen errudun. Itxura batean, hark barneratu zituen jarraitzaileak demoniozko gurtzaren irakaspenean. Tradizio horri jarraiki, haren izena aurkitzen da Hendaia herriaren eta Indamendi mendiaren oinarrian. "Askoren ustez, ijitoak izan ziren -hala dio Menéndez Pelayok- XVI eta XVII. mendetan Nafarroan okultismoa zabaldu zutenak". Jeronimo de Alcalak, XVII. mendean, Historia de Alonso, mozo de muchos amos lanean, ijitoak Nafarroako herrietan zehar aztikeriak eginez bizi ziren gizaki ibiltari modura aurkezten dizkigu. Herrialdearen kontinente aldean bohemiens ere izendatu ziren. Haiek, gure ezbeharrak kanpoko eraginari egoztearen ohitura erosoaren (oraindik ere bizi-bizirik dirauena!) ondorioak ordaindu behar izan zituzten. Baina hori arazoari heltzeko modu hutsala baino ez zen. Pentsamendu magikoa garapen kulturalaren hasieran sortzen den historiako fase jakin batean dauden herri guztiei berezkoa zaien pentsamendua da. Duela gutxi arte, natura jainko mutu bihurtzetik oso urrun zegoen. Gizakiak beldurrez ikusten zituen haren osagai guztiak. Testuinguru horretan, magia zientziaren aurretiko ezagutza modu gisa agertu zen, arlo guztietan oso normalizatua zegoen gizarte batetik at, bai arlo moralean bai arlo zientifiko, artistiko edo ekonomikoan. Magia gizakiaren erreakzio modura sortzen da, erreakzioa natura konkistatzeko ezintasunaren aurrean, haren sekretuak ezagutzeko ezintasunaren aurrean, naturak erakusten dituen ezkutuko botereen pertsonifikazioaren aurrean, misterioak duen indarraren, menderaezintasunaren aurrean, gizakiari mingarri zaio hori. Baina are gehiago okertzen da egoera larritan: goseteak, izurriteak, uholdeak... Gizakia ezgai dago eta, konjuruak erabiliz edo jainkotasunekin itun bat eginez baino ezin dio aurre egin aurkakotasunari. Aldi berean, jainkotasunek erabiltzen duten mediuma, konjuruen egilea, magoa izango da, belagilea. Naturaz gaindiko botereak dituen izakia, beldurra zaion arren, era berean, beneratu egiten dena. Egoera horretan, kristautasuna gailendu egingo da eta belagile hori legez kanpo utziko du. Aldarte horretan, Campionen ustez, herrialdeko sorginkeriari buruzko sinesmen eta jarduerak "antzinakoen (jardunen) aztarnak ziren: -Lampridioren iritziz- antzinako euskaldunek egiten zituzten eta XII. mendera arte egiten jarraitu zituzten aztikeria eta deabrukeriena". (Ikusten denez, XX. mendean sartuta ere ez da jaungoiko pagano zaharrari "demonio" esateko ohitura galtzen). Behe Erdi Aroari dagokionez, Lacarraren esanetan "elizak, parrokiak eta monasterioak badiren arren, sekula ez dugu jakingo zein neurritan lortu zuten nekazarien fedea bereganatzea, ez eta nekazari horiek fede berria nola ulertzen zuten ere, hori barneko beste arazo bat da, korapilatsuagoa". "Beste alde batetik -dio- ez dugu ahaztu behar, antolatutako erlijio paganorik ez dagoenez (hierarkia eliztarra duena, tenpluak dituena, etab.), eta idatzizko lekukotzarik ere ez dagoenez, paganismo hori sineskeriatan oinarritu beharko zela, herri-sineskizunetan, aztikeriatan (Vasconia medieval, Donostia, 1957, 66-67. or.".



Kristautasunaren nagusitasunarekin, beraz, denbora luzez, magia ezkutuan egin beharreko jarduera zen, nahiz eta nolabait onartu egiten zen. Magia zuriak (kausalitate naturalak prozedura hori baliatzen du naturaz gaindiko helburuak eskuratzeko) jazarpena jasan zuen, mundu ofizialetik at egiten zen jarduera modura, baina diru aldetiko jazarpena baino ez zen izan. Hala, adibide batera, Tuterako belarlari bat Lizarrako gazteluko alkatearen aurrean emakume bati "belarrak emateagatik" salatu zuten (1279), baina isuna baino ez zioten ezarri. Vianako judu batek 1300. urtean zigor bera jaso zuen sorginkeriak egitea leporatuta.

Orokorrean, deabrukeriaren faktorea sartu zen arte, Elizak Euskal Herrian aztikeriak onberatasunez jazarri zituela esan dezakegu.

Hori XIII eta XIV. mende bitartean gertatu zen, heresia kataro-albitarrak Gaizkiak gizakiaren bizitzan zuen garrantzia nabarmendu zuenean. Kataroen ideia hori eta jazarpenaren ondorioak oso garrantzitsuak izan ziren Europan. Frantziako erregearen onespenarekin Inkisizio beldurgarria sortu zen (1229), Languedoc eskualdean zeuden albitarrei aurre egiteko Aitasantutzaren tresna gisa. Gotzainak, frantziskotarrak eta domingotarrak aurka agertu baziren ere -Erromako aginduen baitan soilik- heretikoak epaitu egiten zituzten. Hala, sekularren eskuetan uzten ziren sutzarrean erretzeko, elizbarrutiko auzitegietatik at. Inkisizioa 1238an ezarri zen Nafarroan. Gregorio IX Aita Santuak Pedro de Legaria domingotarrari Nafarroan Inkisizioa antolatzeko agindua eman zion, Teobaldo I Aitasantutzarekin adiskidetu zenean. Bi inkisidore izendatu ziren, bata domingotarra eta bestea frantziskotarra. Baina misio hori berezia izan zen -halaxe jakinarazten digu amoltsuki Goñi Gaztambide historialari nafarrak-, hala, auzitegi zibilak (askoz beranduago) soilik zuten aztikeriaren aurka borrokatzeko eskumena. F. Idoatek belarlari edo faytillera -halaxe izendatzen dira sorginak paper zaharretan- delakoen ehizari buruzko dozena bat kasu dokumentatu aurkeztu zituen. Guztiak XIV eta XV. mendekoak, dagoeneko deabrukeria Euskal Herriko magiaren esparruan sartu zenean. Behe Nafarroan edo bortuz bestaldean, sutzar ikaragarria erabili izanaren hainbat adibide goiztiar aurki daitezke. 1329an, Arnaud Sanz de Achak, Labastide-Clairenceko ordezkariak segada prestatu zuen Juana legenarduna harrapatzeko, nekromantea egitea eta iragazkiak egitea egotzita. Horretarako armaz hornitutako 17 gizon erabili zituen. Urte horretan, herrian sutzar bat piztu zuten agintariek 5 emakume bertan erreta hiltzeko: Juana legenarduna, Peyrona de Posac, Arnauda de Bose, Dominica de Burban eta Juana Fillola. 1342an Garrisen bi emakume erre zituzten, horietako bat Gabateko bizilaguna eta Aurteguia etxeko andrea. Donibane Garazin, Gaztelako lurretan hainbat prozesu gauzatu ziren. Jurdana de Irisarry belarlaria 1330ean hil zen sutzarrean. Alamana de Meharin sorginkeriak egin izana egotzita Iruñeara bidali zuten. Han errege-kontseiluak epaitu zuen. 1338an Lasseko bizilagun batek, Urritzagako kondesak, zoritxarreko sutzarra zapaldu zuen, sorgina izatea leporatuta. 1334an Arnalda de Leiza ere sutzarrean hil zen, edabeen bidez Izabako Sancho de Aurraberatsa erail izana leporatuta. Justizia "pribatuak" XIV. mendearen erdialdean (1349) Tuterako Sanchuelo de Luesia delakoaren berri izan zuen, Broxo goitizenarekin ezagutzen zena. Berriro ere, Seigarren Merindadean, Garriseko gazteluan, hura harrapatzeko ehizaldia antolatu zen; Guillaume Arnaud de Ibharrarti bere iloba Peyrona eraili izana leporatu zitzaion eta, hark bere konplizeak salatu zituen, bera bezala haiek ere aztiak zirela esanez. Zoritxarreko prozesu horretan (1370) Pes de Goiti eta Behetiko Kondesa erruztatu zituzten, biak ere Ilharreko bizilagunak, salatuaren akuilu izatea leporatuta. Prozesu horretan elementu berri bat agertu zen, likantropismoa, ondoren azti eta sorginen ehorzketetan ohiko elementu bilakatu zena. Bidasoako arroan ere sutzarra berehala piztu zen: Johan, Hereder izenez ezagunagoa, Bortzirietako epaimahaiak sutzarrera bidali zuen, eta "fitillero zela esan ostean" erreta hil zuten (1429). Halaber, 1450ean, Behe Nafarroan, Garriseko gazteluan emakume bati heriotza-zigorra ezarri zioten Mixeko auzitegiko 16 diputatuk sorginkeriak egitea egotzita. Hark, etsita, iniziazio jarduerak eta egin zituen ekintzak kontatu zituen. Adibide horiek sorginkeria garaia zabaldu zuten: orain deabruari gurtza egin eta trukean naturaz gaindiko botereak eskuratzea (nekromantzia) leporatzen zaio magoari.

Nola gertatu zen magia zuritik beltzerako urratsa? Ezkutuko aztikeria botereak izate hutsetik deabruarekin ituna egiterako pausoa? Nola bilakatzen da magoa sorgin? Hori da Euskal Herriko sorginkeriaren azterketan ageri zaigun funtsezko arazo bat, eta merezi luke adituek horri arreta eskaintzea.

Badakigu, San Amandoren garaietatik, euskarazko gurtza paganoen jainko zaharrak deabru gisa identifikatzen zituztela egile kristauek: Euskaldunak uste okerrean bizi zirelako errukiz, San Amandok deabruaren sineskera baztertzeko lanari ekin zion, aipatzen du Baudemundok "In vila S. Adamandi" lanean.

Ia bizilagun guztiek egiten zioten gurtza deabruari, adierazten du Hucbaldok "In vila Sanctae Rictrudis" lanean. Margaret Murrayk dioenez: "kristauek, jainko ez kristau guztiak bere jainkoaren etsai zirela sinetsita, sorginek Salbazioaren Etsaia goratzen zutela uste zuten, hots, Satan". Hala, Pierre de Lancrek esan zuenez "deabru horiek dira gure sorginen jainko... " Albitarren arrastoak, Montsegurren erorketaren (1244) eta "puruen" aurkako azken autofedearen ostean (Tolosa (Frantzia), 1319) luze iraun zuen. Eta paradoxikoki, neurri handi batean, heresia gailendu zuen Elizak kataro-albitarren manikeismoa bereganatu zuen. "Jaungoikoa Ontasunaren irudia da eta deabrua Gaizkiaren irudia da. Deabrukeria sortu zen, hainbatetan deskribatu eta antzinatik literaturaren eta artearen esparrua inbaditu duten erritu eta zeremoniekin, aurrerago folklorearen gai bilakatu direnak" aipatzen du Idoatek Pop Kulturako Gaiei buruz idatzi zuen liburuxkan (4. zenbakia). Euskal mitologiako deabru-jainkoak jazarpena jasango du orain -herrialdearen testuingurua erruz gainditzen duten agindu historikoen eraginez- eta, Gaizkia, zentzu orokorrean, erauzteko zorroztasun oro pairatuko du. Numen euskaldun apal eta nekazaria, pixkanaka, anatemak eramanda, Satan zital bilakatuko da. Nekazari horrek Zugarramurdiko pulpitu harritsuaren edo antzeko beste pulpitu batzuen gainean, biraoez betetako anti-meza sofistikatuak emango ditu. Zein izango da, Euskal Herriko Parnaso txikian dauden jainko guztien artean, izaera deabrudun horiek indartzen dituena? Honaino iritsita, Mari sorginari dagokion mito basatia berrikusi behar da. Mari, bere andre izaeran, euskal numen nagusiaren izenik zaharrena da (Dama edo Damea ere izendatzen da) eta gainerako guztiak haren mende daude, baita bere adiskidea ere, Sugaar. Marik orakulu eta egitandien bidez bere jarraitzaileak babestu egiten ditu, orokorrean fenomeno atmosferikoen aurrean. Arruntki dontzeila itxura izaten badu ere, bestelako itxurarik ere har dezake: zezen, zaldi, suge, sai, ahari edo akerrarena esaterako. Azken hori ere nahiko arrunta da. Akerbeltza Mariren irudikapen zoomorfo bat da eta, gaur arte, gure nekazariek maiz gurtu dute. Izan ere, "osabidezko propietateak ditu eta haren babes eta zaintzapean utzitako animaliengan eragin onuragarria antzematen da. Aker beltz oro haren ikur gisa hautematen da. Hori dela eta, sarritan, azienda gaixotasunen batetik babestu nahirik, nekazariek aker bat hazten dute ukuiluan. Aker hori beltza izan behar da. Bere jarraitzaileek haitzuloetan deituko dute Mari, izan ere, "Mariren ohiko bizilekua lurraldearen barneko eskualdetan kokatzen da". "Baina eskualde horiek -gaineratzen du Barandiaranek- kobazulo eta leizeen bidez lurrazalarekin bat egiten dute. Haatik, Mari sarriago agertu ohi da leku horietan beste batzuetan baino (Barandiaran: Entziklopedia honetako Mari artikuluan)". Ez da ahaztu behar, elezahar askotan, haitzulo horiek eta baserrietako sukaldeak elkarlotuta daudela; pasabide horietan zehar arbasoen numen eta arima ugari igaro ohi dira, baita haiek ermiten bidez santutu ostean ere (Toloñoko mendilerroa, Albaina, Atauri, Urduliz, San Adriango hautzuloa, etab.). Nola ez dugu bada gure mendearen hasierara arte iritsi den gurtza zahar horren eta, eszenategi modura haitzulo pagano berberak hautatzen dituen sorginkeriaren artean loturarik ikusiko? Zugarramurdiko zaharrenek ia gaur arte gauzatu izan dituzten zikirojanari nola ez diogu bada ahariaren (elezahar askotan Mariren espezie gustukuena, bere jarraitzaileek atsegin handiz ematen zioten opari berezia) sakrifizioaren antzik hartuko? Barandianek identifikazio hori ziurtzat ematen du: "Sorginkeriak... Akerbeltz numenaren irudikapen zahar hori nabarmendu zuen bereziki. Astelehen, asteazken eta ostiral gauetan egiten ziren Akelarreetan azti eta sorginek Akerbeltza gurtzen zuten. Bertaratzen zirenek dantza egiten zuten eta numenari ogiak, arrautzak eta dirua ematen zizkioten.

Bilkura horien deskribapenean erreparatuz gero, isilpeko mugimendu bat zela dirudi, sinesmen zaharretan txertatu zena. Sinesmen hori erlijio kristauaren oposizio bilakatu zen eta, apika, zuzenean ez bazen ere, herrialdean indarrean zegoen edo ofizialki nagusitzen zen gizarte egituraren oposizio". Dena den, horri bando-gerretan (XIV eta XV. mendeetan gure inguruak gogor astindu zituzten gatazkak) sorgin edo belarlariek izan zuten egiteko garrantzitsua gaineratu behar zaio. Ahaideak belargilearengana jotzen zuten gorrotatutako arerioa pozoituko zuen edabearen bila, edo hura emakumearekin sexu-harremanak (hain askeak!) izateko ezgai edo inpotente utziko zuen sorginkeria egiteko iragazki baten bila. Gaztelako Enrique IVak Gipuzkoako ordezkaritza baten bisita jaso zuen Valladoliden, Gorosabelek dioenez, 1466 inguruan sorgin asko zeudela-eta protesta egiteko. Garai hartan, alkaide eta agintariek ez zuten deus egiten ugaritasun horren aurka, ahaidetasun, laguntasun eta, batez ere, "banderia" arrazoiak zirela medio. Erregeak Valladoliden bertan Erret Zedula eman zuen urte hartako abuztuaren 15ean, Ermandadeko alkateei gora-jotze aukerarik gabeko epaiak ezartzeko gaitasuna emate aldera. Erdi Aroan, euskaldunen artean dagoeneko oso ezagunak ziren belarrak, sustraiak eta basafruituak. Belarlariak ez du pozoia bakarrik egiten, narkotikoak eta afrodisiakoak ere prestatzen ditu hainbat estupefaziente erabiliz, aurrerago ikusiko dugun moduan. Ez dezagun ahaztu, gainerakoan, Behe Erdi Aroan indarra hartu eta Euskal Herrian nahiz Europan eragin itzela izan zuen zaldun-eleberrigintza herrikoiean, besteak beste, enkantamenduek, iragazkiek edota aztikeriek gurtza trataera izan zutela. Klase altu eta apalak, kulturadun edo herrikoiak...; modernitatea sartzearekin batera, ezkutuko botereekiko, arbasoen eraginekiko edota bihozkadekiko sinesmenen sarea oso handia da gure artean. Ikus dezagun, adibide batera, 1499ko Iruñeako Sinodora bertaratu zen pertsona baten ahotik, eliztar batek egindako aitortza:

Otrosi, padre, he ofendido a Dios, a mi anima et a mis próximos en los 10 mandamientos... En especial he pecado contra el primer mandamiento... Otrosí, he tovido creencias en encantaciones y en adevinos y he recorrido a ellos por hallar cosas algunas que me fueron hurtadas. Otrosí creyendo en agüeros y haciendo hacer encantos para guarescer de enfermedades, tomando nóminas de ciertos nombres non conocidos o con ciertas ceremonias creyendo en sueños, y unos días ser mejores que otros para hacer algunas cosas, creyendo que hay broxas sorguinas y en estornudos et en otras cosas muchas...

Sinodo berak aitorleei galdegiteko eskatzen zuen:

"si creyó que el hombre, según la constelación o las planetas en que nasció, era forçado a ser buena o malo. Item, si dio yerbas a su marido o a la mujer o a otra persona, a dixo o Jizo alguna cosa fea porque le quisiese bien, pecó mortalmente... Item, si creyó que los hombres o las mujeres se tornaban gatas o otros animales con unciones o con palabras...

Goñi Gaztambide: Martin de Andosillaren "De superstitionibus", tratatua, "Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra", 9. zenbakia, 1971, 250. or.).

Bidasoa iparraldean kokatutako lurrei dagokienez, Litterae Societatis Jesu... delakoaren gutun batean zera irakur daiteke:

Lapurdiko mendialdeko biztanleak eskualde horretako alderdi basatiaren erakusle dira; ez daukate inolako kultura intelektualik eta ez dute inolako erlijio-irakaskuntzarik jaso, eta jite latz horretan, sineskeriaren, magiaren eta aztikeriaren zentzugabekeria ikaragarrienean amildu dira. Elizaren doktrinako hondarrak baino ez dituztela baitaratu dirudi, eta hondar horiek sakrilego modura baliatzeko bereganatu dituzte. Ez dute deabruaren gurtza beste erlijiorik, eta ekintza arraro eta higuingarriak eginez irudikatzen dute. Hala eta guztiz ere, gure arbasoen sinesmen zaharrak ez dira erlijio ofizialetik at dauden magia eta ekintzen bidez bakarrik adierazten. XV. mende erdialdean Bizkaian euskal Erdi Aroko mugimendu espiritual harrigarriena sortu zen -agian garai modenoko mugimenduekin alderatuta ere harrigarriena dena-, Durangoko heretikoena. Fenomeno mistiko eta erlijiozko hori Europako beste hainbat lekutan hautemandako fenomenoekin lotzeko joera dago (fraticelli, duela mende batzuk lehenago sortu zen kataroen fenomenoa, etab.). Dena den, kritika serio eta zehatzago baten arabera, euskal paganismoan oraindik bizirik dirauten edo sinkretismoan dauden, arrastoekin identifikatzen dira. Bizkaiko heretikoek bi fraide salestar izan zituzten irakasle modura, Frai Alonso de Mella eta Frai Guillen. 1425-1430 inguruan Taviran Frai Alonsok "lehenik eta behin nekazariei eta ondoren herritarrei egiten zituzten bi akats funtsezkoenak zein ziren irakatsi zien, hots, ondasun-erkidegoa eta emakume-erkidegoa (Aguirre)". "Durangoko heretikoek jaiotza eta heriotzaz aparte beste ezer ez zegoela uste izan zuten: batzuk sacra escriptura beste modu batera ulertzeko ahalegina egin zuten, hau da, eliz guraso eta maisuek ulertzen zuten modura (Varela)". Marianak "fraticelloen nolabaiteko heresia" gisa azaltzen duen pasarte hori agintariei jakinarazi zitzaien 1442an, horren ondorioz, Valladolid eta Santo Domingo de la Calzadan 100 heretiko baino gehiago erre zituzten. 1482an oraindik bizirik zirauen eta mende batzuk aurrerago indarra hartu zuen berriz ere, bestelako irudikapen batzuen bidez. XIX. mendera arte iraun zuen (ikus Durango).

Errege Katolikoek judutartuen aurkako Sixto IVaren bulda jarri zuten indarrean (1478). Horren ondorioz, Inkisizioari ateak zabaldu zitzaion eta garai hartan nabarmendu zen Torquemada, 1483an Inkisidore jeneral izan zena. Espainiako Inkisizio Santuaren Kontseilu Gorena Madrilen lekutu zen. Aita Santuaren izenean erregeak izendatutako Inkisidore jenerala zen 6 inkisidorek osatzen zuten kontseiluko nagusi; horietako 2 Gaztelako Kontseiluko kide ziren. Kontseilu horren mende zeuden hurrengo auzitegiak: Toledo (gerora C. Real), Sevilla, Valladolid, Granada (gerora Jaen), Kordoba, Murtzia, Llerena, Cuenca, Santiago, Kalagorri (gerora Logroño), Zaragoza, Bartzelona, Santa Cruz de Tenerife, Valentzia eta Mallorca. Auzitegi bakoitza 3 inkisidorek, 3 idazkarik, aguazil nagusi batek eta 3 jasotzaile, kalifikatzaile eta kontsultorek osatzen zuten. Ortodoxia katolikoaz arduratzeaz gain, fedearen esparrutik at zeuden kontuen ardura ere haiengan zegoen, esate baterako, medikuntza eta farmazia, eta, orokorrean, egiteko zientifiko oro haien ardurapean zegoen. Frantzian, aurrerago ikusiko dugun moduan, garai hartan organismo horrek ez zuen indarrik. Euskal Herrian, Erdi Aroan ez zen inkisizioaren auzitegirik izan. Herrialde guztian auzitegi zibilak arduratzen ziren heterodoxia eta sorginkeria zakarrez.

XVI. mendeko azken herenean eta hurrengo hamarkadetan Europan magia beltzaren aurkako jazarpen ikaragarria abiarazi zen. Hala, adibide batera, Nicolas de Remik, Nancyko inkisidoreak, 1580tik aurrera ustez aztiak ziren 800 pertsona erretzeko agindua eman zuen. Urte hartan, Jean Bodinen De la démonomanie des sorciers kaleratu zen. Bertan, deabruaren botoreari buruzko era guztietako baieztapenak barneratzen ziren. 1600ean Erroman, Inkisizioak prestaturiko sutzarrean Giordano Bruno ezaguna erre zuten. Baina, XVII. mendeko prozesu handien atarian, Frantzian Ofizio Santuak ia ez du tokirik, izan ere, bertan burgesia dagoeneko garapen bidean zen. Pariseko Unibertsitatea eta Parlamentuak arduratu ziren heresia eta sorginkeria krimenak epaitzeaz, eta Inkisidore Handiaren tituluak ia ez zuen balio ohoragarririk ere. Gure herri saminduan berriz ere sutzarrak piztu ziren eta Nafarroako Enrique IIIaren (Frantziako IV) erregealdi zalapartatsuan erlijio-gerrek ez zuten etenik iparraldeko herri eta landa ingurunetan. Lapurdi izan zen Euskal Herriko lurralde zoigortuena, izan ere, han jazarpena oso lazgarria izan zen eta dramaren arrazoi sozial eta politikoak agerian geratu ziren. 1576an, dagoeneko, Lanneseko seneskalerriko tenientea, Boniface de Lasse, bere epai zorrotzengatik eta aztikeriari buruzko kontakizunen aurrean erakusten zuen sineskortasunagatik nabarmendu zen.

P. de Lancrek egindako sarraskiarekin eta Logroñoko autofedearekin amaitu zen behe Erdi Aroan justizia zibilak eta Inkisizioak magiaren aurka gauzatutako jazarpena. Sorginkeriari buruzko epaiketen eboluzioan, berebiziko garrantzia izan zuen -J. Caro Barojak hainbat ikerketatan jakinarazten digunez- 1610eko autoan Logroñoko Auzitegian ziren hiru ordezkaritako baten esku-hartzea. Alonso de Salazar y Frias inkisidore arretatsuari (autofedean bere kideen, Valle eta Becerra de Holguinen, iritziarekin ez zegoen ados) Logroñon 1611ko martxoaren 26an diktatu zen graziazko ediktua ateratzea, eta hainbat eta hainbat koitadurentzat heriotza edo etsipena gordetzen zuten salaketen ingurumaria aztertzea egokitu zitzaion. Salazar 1802 lekukorekin elkarrizketatu zen, horien artean, askok eta askok obsesioaren edo torturaren eraginpean jardun zutela aitortu zuten. 1611ko urte osoan ikerketa horretan murgildu zen, eta amaitu zuenean, 1612ko urtarrilean, txosten luze eta zehatz bat idatzi zuen. Apika, egindako kaltea konpontzeko desiraren eraginez, muturreko ondorioak atera zituen. 1802 pertsona horietatik soilik 6 izan ziren adierazpenak berretsi eta berriz ere akelarretara joan izana aitortu zutenak... "Haien hitzetan gertatzen omen zaizkien gauza guztiak eta azti modura egiten dituzten gauza guztiak ezin izan dira frogatu..., hutsalak eta faltsuak dira..., iruzurrak..., gogoaren amets edo ahuldadeak besterik ez". [Salazarren zerrenda hemen irakur daiteke: "A. de E. F.", 1933, XIII. liburukia, 115-130. or., J. Caro Barojak argitaratutako edizioan]. Garai bereko prozesua da Hondarribiko sorginena. 1611n 41 pertsonen lekukotasuna izan zuen prozesu hark aldeko sententzia izan zuen, dena den, neskato batzuk Maria de Garro, Inesa de Gaxen, Maria de Illarra eta Maria de Echegaray salatu zituzten. Salazar y Friasen esku-hartzea eskatu zen eta, azken horrek, akusatuei kendutako ondasunak itzultzeko agindua eman zuen. Azkenean akusatuei erbesteratze zigorra ezarri zitzaien. Emakumeetako batek, Inesa de Gaxen menderagaitzak, leporatzen zitzaizkion kargu guztiak ukatu egin zituen. Arrayozeko sorginen aurkako prozesuan (1612), akusatuak absolbitzeaz gain, auzitegiak salaketaren bultzatzaileak erbestera zigortu zituen. Horrenbestez, 1612 inguruan Nafarroan sua itzaltzen hasi zen; ediktuaren ondorioz hainbat sorgin eta azti sumindu eta atzera egiten hasi ziren, Gorteko alkateek epai arruntek egindako estortsioak azaleratzeko eskatu eta, are gehiago, Inkisizioarekin gatazkan hasi ziren baimenik izan gabe erruztatu bat askatzeagatik. Bestalde, Madrilen, badirudi Inkisidore Nagusia ez zegoela ados Logroñon atera ziren ondorioetako askorekin, eta Iruñeako gotzainari ere iritzia eskatu zion. Antonio de Venegas gotzainak sortutako kalteak, neurri handi batean, bere funtzionarioen gehiegizko grinaren eta P. de Lancreren ereduari jarraitu izanaren ondorio zirela erantzun zuen. Bertako apaizeria, salbuespenak salbuespen (Inkisizioko kolaboratzaile eta Urdazubiko apaiza zen Aranibar, Zubietako erretorea, Verako erretorea eta beste gutxi batzuk), esku-hartze horren aurka azaldu zen, haien ustez informazioa zeharkakoa eta eskasa baitzen. Zabala jauna ere (Iruñeako gotzainaren ohiko bisitari), sorginen existentzia ukatzera ausartu zen hainbat lekukoren aurrean. Bestalde, Hernando de Golarte jesuitak 1611tik aurrera, sorginkeriaren izurriteak kaltetutako zonaldean egindako bidaia baten ostean, hartu zuen jarrera ere oso garrantzitsua izan zen. Bere txostenetan, balizko azti eta sorginek aitortzeko erabilitako metodoen aurka azaldu zen; horretarako, adibide zehatzak eman zituen. Esate baterako, Igantziko neskato askok deabruarekin sexu-harremanak izatea aitortu zuten, baina Golartek agerrarazi zuenez "aztertu ondoren garbi-garbi daudela ikusi da". Etxalarreko mutiko batek deabruarekin sexu-harremanak izan zituela esan bazuen ere, gezurra zela aitortu zuen, eta bere gurasoen arreta izateko egin zuela adierazpen hori... Bi adibide besterik ez dira mitomania eta izu-ikarak eragindako ugarien artean. 1614an eman zen Logroñoko inkisidoreen esku-hartzeari buruzko azken epaia.

Inkisidore Nagusiak eta Kontseiluak arrazoia eman zioten Salazar y Friasi, eta itxura batean, haren aholkulariak eta Golarte eta Iruñeako gotzainaren presioak eraginda bai, baina baita akusatuek berariaz gezurra esateagatik edo oinaze gehiago ez izateagatik aitortu zutelako uste sendoan ere.

1614ko abuztuaren 29an sinatutako azken epaiak, herrialdeko sorginkeriaren historia irauli zuen, izan ere, etorkizunean ireki nahi izan ziren prozesuen eredu bilakatu zen. Halaxe, beraz, pentsamendu sakonak onbidea hartu zuen, bereziki Espainiako Inkisizio irainduaren aldetik. Guztion zorionerako, Satanas bere erreinu tradizionalera itzuli zen: infernura. Sorginkeria dela-eta, azalpen berriak eman ziren, esate baterako, haluzinogenoen erabilera edo sexu-irrikaren bilaketa hutsa. Humanista eta teologoek ordura arte ia dogmatzat zituzten asertzioak zalantzan jarri zituzten eta akusatuak landare-substantzien eraginpean egon zitezkeela onartzeko prest azaldu ziren, esate baterako, orduantxe Andres Lagunak gaztelerara itzuli zuen [Dioscórides Anazarbeo, cerca de la materia medicinal y de los venenos mortíferos, Valentzia, 1596] Dioscorides Pedanio greziarraren Pérites yatrigués lanean [I. mendea] deskribatzen direnak. Ez dugu ahaztu behar, gaur egun sarritan aurkakoa gertatzen bada ere, landareen propietate naturalek ez zutela misteriorik gordetzen artzain eta nekazarientzat. Espezie horietako batzuk oso antzinatik ezagutzen ditugu; hala, toxina, aginetik ateratzen den alkaloidea (sarritan toponimian erabili dena -aginaga- eta abortuaren aurka indar asko duena), kantabriarrek ere erabili zuten, besteak beste, Cesar (Bell. Gall., 6, 31, 5 ed. Klotz) eta Florok (2, 33, 46, ed. Rossbach) azaltzen dutenez. Flora anitzean hartu eta, antzina-antzinatik erabiltzen ote zituzten euskaldunek propietate haluzinogenoak? Izen autoktono ugariei so, badirudi Europako klase herrikoiek maiz erabili zituztela haluzinogenoak paradisu artifizial txikiak sortzeko eta, beharrezkoa balitz, goseak eragindako larrialdia arintzeko: erabelarra (arabedar, biotz-igarra, atabaloi, azkordinbedar, oilo- belhar), azeri-mahatsa (erpe-bedar, eztikarats, belharkirets), mandragora misteriotsua (urrilo), belladona (beladar, beladona, belaiki, belhar-otzar) estramonioa (sorgin-belhar, asma-belhar, aitañi-lili). Berriz ere erritu primitiboen osagai garrantzitsu batekin topo egiten dugu: drogarekin. Solanazeo horiek guztiak, bereziki erabelarra, oso antzinatik agertzen dira Europako erlijio autoktonoetan, batez ere iniziazio zeremonietan eta igarkizun sesioetan. (Gaur egun, estupefazienteak ezinbesteko osagaiak dira Australiako eta Amerikako kontinenteko errituetan). Erabelarra eta belladona (atropina eta bestelako alkaloide ugari gordetzen dituztenak) nahiz amanita muscaria (kuleto paltsoa) izeneko onddoa ukendu haluzinogenoak egiteko erabiltzen ziren erdi aroko Europan. Ukendu horiek gorputzeko zati delikatuetan igurzten ziren eta sorrarazten zituzten eraginak, gaur egun esperimentazioari esker ezagutzen ditugunak (euforia sentsazioa, bisioak, hegan egitearen sentsazioa, erlaxazio pozgarria, amets erotikoak), kasu gehienetan bat datoz, aztiek justiziaren aurrean egindako deklarazioekin. Pedro de Valencia (1555-1620) humanista zorrotzak, horretaz jabeturik, Logroñoko autofedearen aitzakian Discurso...de las brujas y cosas tocantes a la magia idatzi zuen. Bertan, auto hartan egin ziren fantasiazko deklarazioak azaldu zituen (airezko hegaldiak, besteak beste, hildakoen muinak, zapo-ura edota belarrona erabiliz prestatutako edabeak, azti eta sorgin hauen eta deabruaren arteko topaketak, banpirismo, nekrofagia, meza beltzak, etab.) "era traketsean galdekatutako erruztatuen gezur" modura. Halaber, pozoi-edari eta edabe haluzinogenoek balizko hegaldi horietan izandako eragin erabakigarria ere azaldu zen: "belar hotzez (astaperrexila, solanoa, masusta-belarra, erabelarra eta mandragora) igurtzita egoteak sorrarazitako eragina, belar horiek eragin narkotikoez gain, sentsazio atseginak ere sorrarazten dituzte". Egile moderno batzuk norabide bakarreko interpretazioan agertzen duten moduan, Pedro de Valenciak agian akelarre horietara bertaratzen zirenek "haragikeria, adulterioa edo sodomia egiteko asmoz, topaketa eta misterio gaizto haiek asmatu dituztela, eta, bertan, gaiztoetan gaiztoena Sathanas bilakatzen dela..." pentsatuko zuen. Frantzian, bulkada arrazionalista beranduago barneratu zen eta 1682ra arte aztikeria sutzarrarekin ordaintzen zen.

Dena den, Lancreren ordezko epaileak onberagoak ziren; oso froga gutxi eman zituzten ontzat eta bizitako oinazeen aurrean bizirik zirauten akusatuak askatu egin zituzten. Aranibar ordea, haserretu egin zen epai horrekin, hala, Urdazubiko apaizak epai hark "Frantziako lur honi kalte handia" eraginko ziola adierazi zuen. Lapurdiko misio orokorra aditu jesuiten eskuetan utzi zuten. Hainbat eta hainbat bizitza alferrik galdu ostean Lancrek sortutako batzordeak porrot egin zuen eta, ama-erreginak, Enrique IVa hil ostean Frantzia eta Nafarroako erreginaorde zenak, etsi eta metodo biguna ezarri behar izan zuen. Horretarako Aita Cotonengana jo zuen (1612), garaiko predikari ezaguna, Champboneko eginkizuna agindu zuena, Akitaniako probintzian. Euskarazko predikariak topatzea izan zen misio horretan izan zuten arazo nagusia. Azkenean, 1614an, Donibane Garaziko P. Soccarro eta identifikatu ez den beste jesuita bat, noraezean zebiltzan lapurtarrak bidean sartzen saiatu ziren. Baigorriko gotzaina (Echauz) bi jesuitekin lankidetzan aritu zen, izan ere, erret-kapilau nagusi modura zituen betebeharren ondorioz bere diozesia alde batera utzia zuen eta kontzientzian min ematen zion horrek. Litterae societatis IESV annorum duorum... delakoan misio horri buruzko kontakizun interesgarria aurkituko dugu, herrialdeko zati horretan gailendu zen izualdiari buruzko kontakizuna. Antzeko egoera aurkitu zuen P. Golartek Pirinioen beste aldean eta baita Salazar y Frias inkisidoreak ere. Halaber, sorginkeriaren izaera anitza azaleratzen da testu horretan, eta baita predikarien sineskortasun itsua ere. Horiek, Lancrek bezalaxe, aztikeriaren praktika guztiak egiazkoak zirela uste zuten. Eta nahiz eta haiek alboratzeko bestelako modu bat agindu zitzaien, natiboekiko zuten jokabidean errukia eta destaina nahasten ziren. Honatx hartako zenbait paragrafo:

"En los alrededores de Bayona, queriendo el demonio que se le rindiera culto divino, se había constituido una especie de reino entre hombres bárbaros y se hacía adorar bajo la forma de un repugnante macho cabrío... Desde el interior del País Vasco, algunos católicos vinieron a pedirnos ayuda contra los fantasmas infernales que arrancaban a los niños de sus cunas casi todas las noches y los llevaban durante cierto tiempo; toda la región adoleció de esta plaga cruelmente. Aconsejados por nosotros, recurrieron a los exorcismos de la Iglesia y fueron así liberados de toda clase de fantasmas... El demonio que preside esta reunión -akelarre- recibe el nombre de jaunam gorriam en lengua vulgar del país... En 1614 recorrimos la parte de Cantabria (País Vasco) situada al N., la que depende enteramente de Francia y que está separada de la Cantabria española por la cadena de los Pirineos. Habiendo penetrado la corrupción en este pueblo privado desde hace mucho de una sana doctrina, todo este país goza de una triste reputación por horribles y malhechoras prácticas que ronda el prodigio. Recordamos que a menudo, numerosos tropeles de habitantes de esta provincia, convictos de este crimen, habían sido condenados y quemados en Burdeos... Habiendo obtenido la misión del obispo de Bayona penetraron -el relato aquí pasa momentáneamente a la tercera persona- sin tardanza en el País Vasco, llenos de confianza en poder arrostrar las dificultades de la empresa que preveían iba a ser muy ardua. Sin embargo, las dificultades no aparecieron por el lado que esperaban desde el principio... Al rumorearse la vertida de nuestros Padres cundió una gran consternación por todo. Creían ver en ellos a dos magistrados revestidos de poderes supremos para renovar las diligencias y volver a encender las hogueras. De esta forma les costó a nuestros Padres gran trabajo el destruir este prejuico popular. Los Padres se detuvieron a la entrada de la provincia para predicar a los habitantes de San Juan de Luz e inclusa dar un curso de teología los mismos sacerdote,... Cuando penetraron más adelante en el país; grupos de hombres acudieron a ellos de todas partes y, sin haber sido denunciados ni interrogados, declararon haberse librado voluntariamente la brujería, confesando cosas terribles, tanto para decir como para escucha, sobre ellos mismos y sus cómplices. Se relataron cosas terribles sobre los curas, que hacían profesión de estas execrables prácticas. Así resultó que de sus bocas sacrílegas, saltan alabanzas a su amo Satanás, al que dirigía; los más respetuosos epítetos en sus sermones, y para serles más propicios ultrajaban violentamente, mediante sacrílegos sarcasmos, a su Magestad Divina. En un antro lleno de toda clase de impurezas, llegaban hasta el extremo de simular el Santo Sacrificio de la misa y, en lugar de la Hostia celeste, imponían a la adoración de los asistentes un redondel de no sé que sustancia negra como la pez. Según lo que decía la gente, se confiaba a los adultos destinadas a cometer crímenes mayores y a la infancia recién iniciada en los misterios infernales, a guisa de aprendizaje del crimen, el cuidado de criar rebaños de sapos que se recogían cuidadosamente para los usos perjudiciales del arte mágica. En efecto, en el seno de las asamblea de brujería, se preparaba el veneno que se hace cocer en calderos para propagar luego enfermedades en los campos, rebaños y personas... Además de niños, un buen número de personas de edad avanzada, que habían servido criminalmente al infierno durante 40 ó 50 años, se presentaron a nosotros para ser curadas y renovadas. Entre otras personas, acudió un brujo que; para la perdición de muchos, profesaba públicamente la magia en estos lugares; nos testimonió la sinceridad de su abjuración trayéndonos para quemar sus tratados de magia... Dábamos a veces nuestros cuidados a 90 personas en un solo día y, por favor del cielo, con tal éxito, que en menos de seis meses liberamos a 600 del culto infernal y las reconciliamos con Cristo y su Iglesia... No pudimos satisfacer a la mayoría, a pesar de nuestros deseos. Vinieron, además, gran cantidad del País Vasco español y de más allá de los Pirineos, de la Baja y de la Alta Nav. y de la misma Pamplona...

Por otra parte, nuestros Padres apresuráronse en aprovechar las circunstancias, celebraron la fiesta de nuestro bienaventurado Padre en el mismo santuario de Loyola, con toda la solemnidad posible durante dos días completos. Cuando iban a irse de allí, les salieron al paso habitantes del lugar que venían en su busca a Loyola para ser liberados de un cruel maleficio... Mientras volvían de regreso, a través de la B.-Nav., les fueron presentados muchos posesos de ese lugar que ladraban como perros. Uno joven de 19 años entre ellas, iniciada recientemente a las criminales orgias del infierno, fue arrastrada a ese grupo. Esta reveló que todos los que entraban en la cofradía infernal recibían en el blanco del ojo izquierdo, a la mitad de la ceremonia de iniciación, una infusión de una droga que hacia que se formara en ese lugar la imagen de un pie de sapo, auténtico signo de su consagración al demonio... Saint-Palais es la villa principal de nuestra Nav., donde reside el consejo supremo herético. de este gobierno. También hay en él un buen número de católicos. Les predicamos algunos sermones, les explicamos el catecismo y los instruimos sobre un buen número de cuestiones muy graves concernientes a la fe y a las costumbres; discutimos también con el procanciller de este gobierno, calvinista erudito, sobre puntos controvertidos de la doctrina... Actuamos, en fin, seriamente ante el consejo entero para que las personas que hubieran pactado con el demonio en otros tiempos, fueran eximidas de los rigores de la justicia, sí se ofrecían ellas mismas para que fuera curado su espíritu... El consejo pareció convencerse con nuestras ideas y dispuesto a ratificarlas... Nuestros Padres salieron directamente para Burdeos. A su paso acudieron de todos lados grupos numerosos de campesinos y villanos con sus curas y magistrados, dándonos las gracias por haber traído la salud a sus compatriotas... Quedaron muy afligidos cuando nuestros Padres, dejándoles algo de esperanza, les dijeron netamente que, a pesar de toda su buena voluntad, no tenían más tiempo para ocuparse de ellos."

Baina inkisizioaren garaian egindako aurkikuntzak eta ateratako ondorioak sekretupean gorde ziren eta, horren ondorioz, denbora luzez deabruaren boterearen eta belaunaldiz belaunaldi helarazitako estereotipoen beldurrez bizi izan ziren herritarrak eta auzitegi zibileko langileak. Logroñoko auzitegiak igorritako graziazko ediktuak ere (aipatu bezala, bi iritzi kontrajarri zituena), argi eta garbi erakusten du 1610eko Autoan idatzitako kontakizunak onartzearen kontraesana. Horrenbestez, ez da harritzekoa, XVII. mendeko zati handi batean Satanen izua bizi-bizirik izatea. 1616an Bizkaiko agintariek probintzian batetik bestera ibiltzen zen azti eta sorgin andana harrapatzeko eskatu zieten Madrili. Epaile batek eta Medrano jesuitak egindako ikerketen ostean, Bizkaiko sorginen auzia Logroñoko Inkisizioaren ardurapean geratu zen. Bertan zen, berriz ere Salazar y Frias (1617), beste inkisidore batekin, Antonio de Aranda y Alarconekin, hain zuzen. Salazar Korregidorearen eta agintari zibilen aurka azaldu zuten, izan ere, azken horiek auzia zorroztasun osoz ebatzi nahi zuten. Orduko hartan, Ofizio Santuak 1614ko txostenean barneratutako irizpideari jarraitu zion. Gauza bera gertatu zen 1619an Lope Martinez de Isasti historialariak egindako eskaerarekin; Isastik, sorginak eta sorginkeriak egon bazeudela sinesten zuen eta kexu azaldu zen "eskualde hartan dauden sorgin ugarien ondorioz itsaso nahiz lurrean gertatzen diren kalteekin". Ofizio Santuak, Gipuzkoako Batzordeak behin eta berriz eskaerak aurkeztu arren, iskin egiten jakin zuen eta auzia behin betiko itxi zuen froga sendorik ez zegoelako. 1619ko martxoan Gernikan egindako Batzar Nagusietan probintziako sorginkeriaren aurkako kanpaina bat abiarazteko eskaera egitea adostu zen. Eskaera hori ekaineko batzarrean errepikatu zen eta batzarkide batek "zorroztasun osoz jarduteko eta sorginkeriari amaiera eman arte eskatzen jarraitzeko premia" azaldu zuen. Asmo bera zuen urte horretan V.-k Ordizian egin zen eskaera. Eta 1621ean ere oraindik Gipuzkoako Batzarretan gaia jorratzen zen, eta gauza jakina da garai hartan Azpeitian edukitzen zituztela auzipetutako sorginak. Euskal Herrian sorginkeriaren aurka irekitako azken prozesuetako bat XVII. mendearen erdialdean garatu zen, izan ere, 1647ko urtarrilaren 6an, Labastide-Clairence (Behe Nafarroan) udalerrian egindako asanblada orokor batean 1.800 liberako jesapen baten aldeko bozkaketa egin zen eta bi sindiko izendatu ziren, sorginkeria leporatuta atxilotutako 5 emakume eta gizon baten aurka hasitako eginbideekin jarraitzeko. Zuberoan, Biarnoko ehule batek (Morguyko epigono berantiarra), 1670 inguruan eskualdea asaldatu zuen, izan ere, akelarretara joan izan zela eta harekin batera parte hartzen zutenak bereiz zitzakeela esan zuen, Satanek ezkerreko begian utzitako orbana erakutsita. Herritarren artean izu-ikara piztu zen berriz ere, Lancrek egindakoaren moduko beste jazarpen bat jasango zutenaren beldurrez. Baina, garai horretan pentsamendu transzendenteak eboluzionatu egin zuen eta ez zuen itzulbiderik. 1671ko urriaren 19an, igarle zaharkitu hori atxilotu egin zuten... 1679ko Baionako sinodoan, Malleusa eta antzeko liburuak erabiltzea debekatu zitzaien apaizei. Beste oldarraldi bat, Argien Mendean izandako bulkada gogorra, nahikoa izan zen Malleus delakoak beretzat hartutako esperpento teoriko zaharra hankaz gora botatzeko.

Horrela, beraz, gauzak bere onera itzuli ziren pixkanaka, 1609-1610 urteetako prozesuen ondorioz sortutako oihartzunak desagertzen hasi ziren heinean. Magiak bere lekutxoa bilatu nahi zuen gero eta arrazionalistagoa zen mundu batean, eta azkenean helburua lortu zuen. XVII eta XVIII. mendeetan eta gaurdaino, berriz ere belargileak ikus ditzakegu, orain, mediku eta botikari tituludunekin lehian. Idoatek haien zerrenda luze bat helarazten digu, dagokion sasimedikuarekin borrokan. XVII. mendean Domingo Gallego delako batek, Azkoienen ia gaixotasun guztiak sendatzen zituen pozoi-edariak, ukenduak eta "goi-isurizko jakituria" baliatuz. Lucas de Ayerbe tolosarra deabruak hartutako pertsonari kolpeak emanez "gorputzean sartutako deabrua ateratzen aditua zen". 1670 inguruan Atarrabian (Nafarroa) finkatu zen, ia jazarpenik pairatu gabe. Ataurin (Araba), Kontzejuarekin kontratu bat sinatu ostean arautzen ziren mota horretako zerbitzuak (1691). XVIII. mendean (1713) kontzejuak ordaindutako lansari finkoa -edo kontratuzkoa- zuen sulutadore delakoak, eta urtean bitan bizilagunak, animaliak eta soroak artatzeko betebeharra zuen. XVIII. mende amaieran Ignacio Paramo Iruñeako "zirujauak" azaleko minbizia sendatzen zuen. Horretarako, "sugegorriaren salda" izendatzen zuen edabe bat prestatzen zuen. Horrek, Nafarroako farmazialarien salaketa ekarri zion, izan ere, itxura batean, azken horiek metodo garbiagoak erabiltzen zituzten. Caro Barojak Francisca Ignacia de Sorondo petrikiloaren kasua plazaratu zuen. 1826an Hondarribiko Udalak hura sorgina ez zela bermatzen zuen ziurtagiri bat atera zuen. Joan den mendearen hasieran, sulutadore batek Lapurdiko nekazari ugari erakarri zituen, batez ere Ascain eta Saratik. Nekazariak animaliekin bertaratu ziren haiek bedeinkatu eta deabrua barnetik ateratzeko asmoz. Francisque Michelek aipatzen duenez, garai hartan, Donazaharren (Behe Nafarroa) "Aztien erregea" bizi zen eta 80 urte baino gehiago eman zituen sendatzaile eta igarle lanetan. Halaber, erretore batek W. Websterri harriduraz adierazi zionez, 1875 inguruan haren eliztar batek Sabbat delakora joan izana aitortu zion... J. M.ª Iribarrenek pertsona jakin batzuen (gehienetan emakumeak) ezkutuko botereei buruz, gaur egungo eta hemeretzigarren mendeko hainbat bitxikeria jaso zituen Retablo de curiosidades liburuan(1954). Iribarrenen arabera, fenomeno horiek "basoetako eta haitzuloetako eragin druida" nabaritzen den lekuetan ematen dira eta bere ustez, Erriberan, haitzuloz hornitutako lekuak dira egokienak, "kofaguneei berez darien misterioagatik". Egile horrek hainbat adibide eta pertsonaia ematen ditu: sorgin ospea dute izeba Florak Monteagudon, eta Caramba eta Ostionek Arguedasen; Fiteron Choya delakoak; Cintruenigon Morundaca delakoak; Valtierran "deabruak tutu batean gorde eta, modu horretan, boterea lortzen zuen gizon oso gaizto batek" zuen ospe hori; Milagron Cartago delakoak, etab. Pertsonaia horiek guztiak joan den mendekoak dira. Morundaca delakoak izu handia eragin bide zuen eta kopla bat ere eskaini zitzaion:

En el cielo manda Dios
y en el fuerte manda el,
Jaca y en el camino a Tudela
manda la tía Morundaca.

Tafallica delakoa Tafallako errementari batek harrapatu zuen kurrilo bihurtuta zelarik. Mende horren hasieran beste adibide batzuk ere aurki ditzakegu Corella, Larraga, Subiza edo Galdeanon. Hala, Iribarrenek esan bezala, "nekez topatuko dugu azti edo sorgin garaikiderik ez duen Erriberako herririk". Leitzan ohera joan aurretik etxeko sutondoan, errautsaren gainean gurutze bat egiteko ohitura zegoen; Cascanten bahea eta guraizeak erabiltzen ziren; mendialdeko herri askotan atean kardu bat ipintzen zen sorginaren arreta bereganatu eta hura etxera sar ez zedin (hori oraindik ere egiten da), edo gatz apur bat botatzen da sutara oilarrak garaiz kanpo kantatzen badu. Norbait edo zerbait sorginduta dagoelako ustea dagoenean koltxoiak erre egiten dira edo zabaldu egiten dira barnean zer den ikusteko; artile-mataza batek forma zoomorfo berezia hartzen duenean, sorginkeria bat dagoela esan nahi dezake. Hori Bidasoako arroan egiten zen eta baita Baionako gotorlekuko ate txiki zaharraren aurrean zegoen bidegurutzean ere. Azkuek aipatzen duenez, XIX. mende amaieran Otsagabian hiru azti edo sorgin zeuden: Martina Oxokokoa izeneko emakume bat, Zubietako beste emakume bat eta Etxeberriko gizon bat. Hirurak elizarekin bakeak egin gabe hil ziren, eta haien heriotz egunetan kazkabarra errutik bota zuela esan ohi da. Urte horietan antzeko kasuak gertatu ziren Bidankoz, Biotzari, Zubieta eta Aezkoan. Aezkoako sorginak (Caliente delakoa), haren garaikideen hitzetan, sarritan aldatu zuen gorputz-jarrera hilobi barruan. Halaber, garai horretan, Orendaingo bizilagun bat Aitzgorritik zetozen lainoei konjuruak eginez ibili ohi zen, Gorritimendi gainean euria aska zezaten. Bada duela gutxira arte Nafarroako mendietan gordetzen zen ahaire bat, akelarre kutsu nabarmena duena:

Adarrak okerrak akerrak ditu
Okerrak adarrak akerrak ¡bai!

Apika, lapurtarrek Europako II Gerraren aurretik, txantxa asmorik gabe, Jainko Ttipia izendatzen zuten Arrauntzeko (Ustaritz) azti misteriotsuak ezagutuko zuen doinu hori. Caro Barojak akelarreekin lotutako hainbat adibide zerrendatzen ditu Bizkaian eta Nafarroako mendialdean, joan den mendeko erdialdera (1932, 1942) jasoak. Izaban (Erronkari), mende horren hasierako azken sorginetako bat, aker bihurtuta, mutil koadrila baten itzulia zuzentzen ausartu zen; dantzan ari zen bitartean, denen artean jipoitu egin zuten, horren ondorioz, hurrengo egunean, gizaki modura azaldu zen oso itxura txarrarekin... [Baina bitxikeriarik handiena zera da, balizko sorgin hura hilda agertu zela, dirudienez, halabeharrez hil zen -harri bat erori zitzaion gainera-, Uztarrozeko bidean zegoela. Bide horretan apo ugari egoten zen...]. Adibide guzti horiei so, eta batez ere hogeigarren mendean Barandiaranek jasotako elezahar eta sineskera guztiei so, euskal sorginkeriak izaera autonomoa zuela eta prozesu eta asmakeria satanikoek hartan eragin eskasa izan zutela ondoriozta daiteke. Gure arbaso andana sutzarrean hil eta 300 urte beranduago, Barandiaranek milaka sineskera jaso ditu nekazarien ahotik. Sineskera horiek ez dute Malleus delakoarekin lotura handirik, baina, oso lotura agerikoa antzematen da, ilunabarrean haitzuloetan, basoetan eta iturrietan, ama lurrarekin harreman zuzenean lan egiten duen gizakiaren aldamenean, bizi diren izaki mitikoekin. Bere ustez, izan badira haraindiko munduarekin harremanetan jartzen diren gizakiak, ongia nahiz gaizkia egiteko gai direnak. Gizaki horiek nahikoa dute eliza bati hiru bira ematea, edo hilzorian den pertsona baten boterea jasotzea, edo gaizki bataiatuta egotea, edo hankarekin gurutze santuaren seinalea egitea sorgin bihurtzeko eta, beraz, Mariren agindupean aparteko ekintzak egiteko gai den izaki mitiko bihurtzeko, hainbat animaliaren itxura har dezakeena eta Kristo edo haren santuen izenean egindako deiari ihes egiten diona. Prozesu handien ostean, Goyako sorginak aurpegiko makillajea garbi dezake. Gauzak bere onera itzuli dira.

  • Apesteguy, Laurent: Sorginak Lapurdin XVII garren mendean, "Gure Herria", 1923, III, 348-351, 442-446, 466-473. or.; 1924, 154-161. or.; 1926, 360-365. or.
  • Argain, H. D. d': Salutador le Sorcier, "Gure Herria", 1925, 7. zenbakia, 365-373. or.
  • Arleles y Andosilla, Martín: Reverendi... tractatus... ad maleficia, supersticiones que tollendas oppido quam necessarius, "Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra", 9. zenbakia, 267- 322. or.
  • Barandiarán, J. M. de: Mitología vasca, Madril, Monotauro argitaletxea, 1960, 162. or.; "Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco" delakoan txertatutako hiztegi mitologikoa.
  • Bernou, J.: La chasse aux sorcières dans le Labourd, Agen, 1897. Interesgarria da, batez ere, Lancreren lanari buruzko laburpen bat eta hainbat zati ematen dituelako, azken hori nekez kontsulta baitaiteke.
  • Calmeil, Louis Florentin: De la folie considerée sous le point de vue pathologique, philoso-phique, historique et judiciaire depuis la renaissance des sciences en Europe jusqú'au dix-neuviéme siécle; description des grandes épidémies de delire, simple ou compliqué, qui ont atteint les populations d'autrefois et regné dans les monastéres. Exposé des condamnations auxquelles la folie méconnue a souvant donné lieu... Paris, Londres;
  • J. G. Bailliéres, 1845, 2. liburuxka. Lehen liburuxka, 416-470. or., Lapurdin 1609an Lancrek sorginkeriaren aurka egindako jazarpenari buruzkoa da;
  • Caro Baroja, Julio: El problema de la hechicería, "Los Vascos", Donostia, 1949, 458-479. or.;
  • Caro Baroja, Julio: Las brujas y su mundo, Alianza argitaletxea, 12. zenbakia, 1968, 377. or.;
  • Caro Baroja, Julio: De nuevo sobre la historia de la brujería (1609-1619), "Príncipe de Viana", 116-117. zenbakia, 265-328. or.
  • Caro Baroja, Julio: Problemas psicológicos y jurídicos en torno a la brujería en el País Vasco, in "Euskal Antropologiaren I Astea", Bilbo, 1971, 63-86. or.
  • Daranatz, J. B.: Curiosités du Pays Basque, Baiona, 1927, I. liburukia, 36-43.or.
  • Dubarat: Le missel de Bayonne de 1543, CCCXXIX-CCCXXX.
  • Dubarat-Daranatz: Recherches..., I. liburukia, 190-192. or.
  • Gallop, Rodney: Superstición y Brujeria, in "Los Vascos", Madril, 1948, 208-220. or.
  • Gifford, Douglas: El mundo de las brujas and some socio-medical aspects of magic, "Cuadernos de Etnología y Etnografía de Navarra", 10. zenbakia, 1972, 35-41. or.
  • Habasque, Francisque: Episodes d'un procés de sorcellerie dans le Labourd au XVII éme siécle (1605-1607), IV Congrés de l'Union Historique et Archéologique du Sud-Ouest tenu á Biarritz (1911), Miarritze, 1912, 52-59. or.
  • Idoate, Florencio: La brujería, en "Temas de Cultura Popular", 4. zenbakia, 1967, Iruñea, 30. or. (laburra baina bikaina);
  • Idoate, Florencio: Nafarroako sorginkeriari buruzko Inkisizioaren dokumentu bat, Aranzadik argitaratua, 1972, 193. or.;
  • Idoate, Florencio: Curanderos, Médicos y Cirujanos, in "Rincones de la Historia de Navarra", I. liburukia, 80-102. or.;
  • Iribarren, J. M.ª: Brujos y brujas célebres, Viana y sus aquelarres, El brujo de Bargota, De las brujas de Salazar y otras rarezas, El proceso de Zugarramurdi, in "Retablo de curiosidades", Ipar bilduma, Iruñea, 1954, 46-58, 120-129, 166-174 eta 227- 237. or.
  • Lancre, Pierre de: Tableau de l'inconstance des mauvais anges et démons, Paris,1612.
  • Landemont, seudónimo del abbé Larramendi: Les procés de sorcellerie en Basses-Navarre, in "Revue de Béarn, Navarre et Lannes", 1883, I. liburukia, 55. or.
  • Larzábal, P.: Sorginak Lapurdin, "Gure Herria", 1937, 1 eta 2 zenbakiak. Litterae Societatis IESV annorum duorum, 1613 eta 1614, I. liburuxka, 509-526. or.
  • Martínez Alegría, Agapito: La Batalla de Roncesvalles y el Brujo de Bargota, Iruñea, 1929, 187-264. or.
  • Múgica, Gregorio: La brujería vasca, in "Destellos de historia vasca", Auñamendi, 25. zenbakia, Donostia, 59-133. or.
  • Murray, Margaret: The witch-cult in Western Europe, Oxford, 1921.
  • Prat, P.: Recherches historiques et critiques sur la Compagnie de Jésus en France au temps du Père Coton, Lyon, Briday, 1876, III. liburukia, 513-516. or.
  • Rover: De vita P. Petrí Cotoní, II. liburua, XIV. kapitulua.
  • Satrústegui, J. M.ª: Personajes populares relacionados con la brujería en Navarra, "Fontes Linguae Vasconum", 5. zenbakia, 1970, 183-231. or.
  • Testas, Guy et Jean: L'Inquisition, "Que sais-je?", 1237. zenbakia, Presses Univ., 1966, 127. or.
  • Vinson, J.: La sorcellerie dans le Labourd au XVI siécle, "L'avenir des Pyrénées et des Landes", 1876ko Uztailak II eta abuztuak 8 eta 15.