Kontzeptua

Ideologia politikoak: amaiera ala berpizkundea?

Ideologiak eztabaida-gune berezia izan dira beti. Eta hori termino politiko hau erabiltzen hasi zenetik. Bere asmatzailea, Destut de Tracy filosofo-psikologo frantsesa eta bere obra "Ideologiaren osagaiak" (Parise, 1801) Napoleon enperadoreak ateo eta antzutasunez beterikotzat kritikatu zituenetik hain zuzen. XXI. mendeko gizartean ideologiaren gaineko eztabaidak ez dira baketsuak.

Etimologikoki ideologia hitzak "ideien zientzia" esan nahi du baina XIX. mendearen hasieran beste esangura bat hartu zuen, hots, pentsamolde espekulatibo, abstraktu eta irudikorra. Bere kontzeptuaz eztabaida amaiezinak ezagutu ditugu, baina akordio edo oinarri minimoa bilatzeko nahiez, esan dezakegu ideologia sinismen sistemaren osagarri nuklearra dela, non dinamismoa, proselitismoa eta filosofia politiko zein teoria politikoei erreferentziak topatzen ditugun. Hots, ideologiak azken batean armategi elaboratuak dira, balore politiko zehatzekin, besteak sinistarazteko.

Gaur egun, eta batez ere Bigarren Mundu Gerran manifestatu ziren tirandura ideologikoengatik, ideologia hitz negatiboa, ezkorra, etiketa moduan erabiltzen da maiz, bere eduki analitikoa galdu duelarik, alegia. Egun, ideologiaren sinonimoak dogmatikoa eta doktrinarioa lirateke. Baina errealitate hori ukatu gabe, autore anitzen helburuetariko bat ideologiaren kontzeptuan sakontzea litzateke. Adibidez, Barbara Goodwin irakasle angloxajoniarrak halaxe dio: Ideologia da:

"giza-bizitza eta ezagutzari buruzko kontsideraziotan oinarrituriko doktrina bat, gizartea eta botere politikoaren erakuntza ideal edo logikoa lortzeko asmoz."

(El uso de las Ideas Políticas, Península, 1988).

Pedro Ibarra Güell irakaskidearen ustez ideologia da:

"talde sozial edo klase batek asmatu edo sorturiko egitasmo, balorapen eta emanaldi multzo bat, elkarren artean egokituak eta taldearen interesen (oraingoak edo potentzialak) defentsan".

Beste autore batzuentzat ideologiak dira mundu sozialaren islapen, emanaldi edo errepresentazioak, proiektu koherente bat izateko joeraz.

Zentzu politikoan ideologia errepresentazio edo kontzepzio sozial interesatu bat da eta horrexegatik historia txarra, abstraktua, artifiziala eta derrigortua moduan tratatzen ohi da. Bere ondoan mentalitate edo pentsaera arrunta, ohikoa edo egunerokoa topatzen dugu. Sexuaz, maitasunaz, heriotzaz, dibertsioaz, kirolaz edo kulturaz egiten dena eta aldiz hori da historia ona suertatzen omen da, tradizioetan edo elkartasunean, ohitura kolektiboak, inertziak eta eguneroko bizitzan oinarrituta dagoelarik. Horrela Cristobal Colón eta bere marinelak, Erromako Zesar eta bere azken gudaria pentsaera eta balio berdinekin agertzen dira.

Baina ez dugu ahaztu behar ideologiek gizataldeei betidanik bere inguruko errealitatea onartzeko edo eraldatzeko baliagarriak izan zaizkien kodeak eta baloreak beterikoak daudela. Modu honetan ulerturik ideologiek ideal-tipoak adierazi lituzkete, koherentzia, partidismoa zein intelejibilitatearekin. Gure arlo zientifikoan, Zientzia Politikoaren ikasketetan ideologia garaikideen ausnarketa sistematikoa eta analisi konparatua egiten da, ikusmira politologiko batekin. Hau da, ideologiak aztertzen dira ideosistemak legez konpreniturik, bere errepresentazio kolektiboak eta ekintzarako diskurtsoekin, alegia.

Zientzia Politikoaren ikuspuntutik ideologiak kultura politikoak (portaera politiko egonkorraren sistema) baino globaltasun, sakontasun eta egonkortasun gutxiagokoak dira baina aldiz mentalitateak baino kohesio gehiagokoak, gaineratuko dugu.

Funtsean, ideologiak dira gizataldeek beste taldeen diskurtsoen aurka eraikitzen dituztenak, non talde horiek bere nortasun kolektiboaz jantzirik eta bere gogo, antsia eta munduaren ulerkuntza adieraziz, helburu eta estrategiak politikoak markatzen dituzten. Noizean behin, alternatiba ideologiko horiek ere beste taldeekiko gatazkan edo norgehiagokan ezarriko dira, nola ez.

Egia bada ere, ideologia politikoek bere jite eta dinamismo propioa, berezkoa eta autonomoa dutela, gizartearen kultura politikoaren eta identitate prozesuaren parte bat direla, ezin dugu ukatu. Gauzak horrela ikusirik, ideologien sorkuntzan eta ugaltze dinamiketan nortasun politikoen eraikuntza prozesuak kontutan hartu behar dira sozializazio (barne) eta akulturazioen (kanpo) bideak ibiliz. Hots, ideologia politiko garaikideak (liberalismoa, kontserbadurismoa, sozialismoa, komunismoa, anarkismoa, faxismoa...) aztertzerakoan, soziologia politikoak ematen dizkigun analisi baliabide horiek tresna erabilgarriak izango dira.

Hasiera batean, gizakia eta giza-taldeen jarduera eta jarrera politikoak aztertzerakoan faktore ebaluatiboak, kognitiboak eta afektiboak kontutan hartu behar dira eta bigarrenez kultura politikoaren ildotik jarraituz, agente politikoen errepresentazioak, ezagupenak eta baloreak ere. Horren ondorioz iritziak (berbak) eta portaerak (konduktak) etorriko dira, interesak eta ekintzekin batera.

Prozesu identitarioaren ezaugarriak ideologien alorrean funtsezkoak dira, nortasun politikoa grabitate gunea izaki eta bere muturretan azaltzen zaizkion erreferentzi seinaleak xurgatuz edo errefuxatuz. Izan ere, pareen arteko dikotomia horretantxe, identitate politikoak berdina eta diferentearen artean, iraunkorra eta dinamikoa, batasuna eta multidimentsioaren tirabiran, gauzatzen dira. Besteen ezagutza eta besteekiko lehia eta oposizioan, gizaki eta taldearen arteko artikulazioan, nortasun politikoen ekoizpen prozesua ematen da. Eta Alberto Melucci-k (L'invenzione dil presente, 1989), zioenez, nortasun politikoek dauzkaten helburu edo funtzioak, jarduera kolektiboentzako parametro kognitiboak irekitzea, partaideen arteko harremanak piztea eta euren arteko emozioak sortzea, dira, hain zuzen.

Horrela nortasun prozesuaren dinamikan, edo hobeto prozesuaren bukaeran, gu-besteak bikotearen arteko harreman interaktiboak blokeatzen direnean eta elkarreragiketa geldirik, estereotipoak (orientabide kognitibotik) eta etsaiak (afektibitatearen patologiak) irudikatzen dira.

Bide honetatik abiaturik ere, nortasun kultural, politiko eta etnikoen arteko banaketa egitea ez dago soberan. Horrek lagunduko digu ideologien funtzionamendua hobeto ulertzeko. Eta modu horretan kontrastatu beharra dugu, nola lehengo nortasun motan kultur zehatz bati adskripzio kontzentzuala eta ez gatazkatsua ematen den, aldiz bigarrengoan identitate eta ideologia politikoen arteko lehia konfliktiboarekin egiten dugun topo eta hirugarrengo kategorian identitate etnikoek eskatzen dituzten epe luze eta osagarri objektiboekin aurkitzen garen.

Ikus daitekeenez, bide politologikotik, ez gara teoria edo pentsaera politikoetan gelditzen, portaera eta ekintzetara ere hurbiltzen baikara ere. Hau da, garaiko gizartearen baitan mantentzen diren diskurtso ideologikoen azterketa egiteaz gain, Iraultza Industrialetik hona egindako ekarpen ideologikoak aztertzearekin batera, emandako mobilizazio, mugimendu eta eraldaketa sozio-politikoak bere kabitzen dira. Liberalismoaren hastapenetik ideologien bukaeraren aldarrikapena izan arte azken bi mendetan modernitatearen produkzio ideologikoa oso fruitukorra izan baita. Emaitzak liberalismoan, sozialismoan, populismoan, anarkismoan, komunismoan, nazionalismoan, faxismoan eta euren une berezien mikroideologien edo tokian tokiko manifestapen zehatzekin aurki daitezke.

Ez da baketsua ere ideologien arteko mugak eta parekotasunetan aritzea, baina irakurleari zor diogu gutxienik egin daitezken sailkapen desberdinen kategoriak azaltzea. Alde batetik, makroideologiak ditugu, hots, ideosistema matrizeak kontsideratzen dituguna, euren baitan sortzen diren ekarpen teorikoak eta ideia edo leit-motiv nagusiekin. Azalpen teorikoaz aparte, makroideologietan koherentzia, iraupena, intentsitatea eta hedapena dira erreferentzia nabarmenak.

Frantses iraultzatik hona hainbat makroidelogia aipatu ditzakegu (liberalismoa, kontserbadurismoa, nazionalismoa, sozialismoa, komunismoa, anarkismoa eta faxismoa...) gero bakoitzak bere konkrezio nazional edo nazioartean ere unean uneko gertakizun historikoen eskutik, hedatze edo krisi eta sakabanatze fenomenoak ezagutuko dituztenak. Makroideologia hauen arteko mugak ere ez dira argiak, ez sozialismo, komunismo eta anarkismoaren artekoak ezkerretik ezta liberalismo eta kontserbadurismoaren artekoak adibidez eskumatik.

Ideologias

Makroideologia hauen ondoan beste ideologiak agertzen dira, batzutan pertsonai karismatiko baten bultzadaz, beste batzuk mugimendu eta ideia erlijiosoekin loturikoak, islamismoa kasu, beste batzuk bortxa edo biolentziaren erabilerarekin, beste batzuk gizarte mugimendu berriei loturikoak, pakezaletasuna edo antimilitarismoa, ekologismoa eta feminismoa. Beraz osagai ideologiko ugari ditugu gero une historiko bakoitzean edo esparru geografiko desberdinetan, mikroideologia berezietan zehaztuak ahal izateko, hau da, tokian tokiko eta okasio diferenteetan gauzatu diren adibide ideologiko eta berebiziko esperientzia praktikoak, bere ugaritasunean eta kontraesanekin.

Zeintzuk dira ideologiek jokatzen duten funtzioak? Zertarako balio dute? Zergatik sortzen dira leku eta une historiko batzuetan batzuk eta besteetan beste batzuk? Galdera hauei erantzunak bilatzeak ideologien funtsa eta garapena ezagutzara eramaten gaitu. Nola sortzen diren, zergatik ospe eta historia txarreko gaiak bihurtu diren, zertan oinarritzen diren bere amaiera plazaratzen dutenak, zergatik ideologiei politikaren distortsioa leporatzen zaien eta proposamen horien atzetik dauden kausak eta jatorriak.

Arestian aipatu dugunez ideologia zentzu txarreko kontzeptua bihurtu da, dogmatismo eta adoktrinamenduaren sinonimo, geroago ikusiko dugunez, normalean "ismo" atzizkia eramaten duten hitzak gizarte post-modernoetan gaitzesten diren antzera.

Bestalde, ezin dugu ahaztu ideologia sozial bat dagoela, morala, ekonomia, kultura, eguneroko bizimodua eta politikaz arduratzen dena eta bestalde ideologia politikoa, arlo mugatua, gizartetik kanpoko Estatuari bere zereginak zuzentzen zaiena.

Azken hauek funtzio desberdinak betetzen dituzte: Funtzio transformatzaile edota orekatzailea zein finkatzailea, egonkortasunaren eragilea.

Hots, ideologia batek bere aurrean dagoen ordenua defenditzeko laguntza osoa eman lezake, sistema politiko hori justuena, naturalena eta arrazoidun bezala deskribatuz, hots, bere ikusmira legitimatzaile edo apologetikoa lantzen dute.

Bigarren lerro batetik ideologia erabili daiteke dagoen ordena kritikatzeko, sistema sozial zehatz hura errefusatzen denean. Zentzu honetan ideologiaren dimentsio eraldatzaile hau aldaketaren motore bezala kontsidera daiteke.

XVIII. mendean, korronte filosofiko materialistak gure burumuinari ideiak zerizkiola defendatzen zuen, gure gibelak bilis botatzen duen antzera. Hona arte problemarik ez. Baina materialistek esaten zuten burumuin jenialek idei jenial eta apartak ekoizten zituztela eta hori zela medio gizon argitsu batzuen burumuinei esker, aurrerakuntza eta iraultzak erakutsi nahi zituzten, adibidez, Frantses Iraultza.

Argi dago burumuinak sistema nerbioso osoaren kontrola duela eta ideiak edukitzea lortzen duela baita. Baina honek ez du erakusten ideia batzuk sortzen direla eta ez besteak. Zergatik ideia eta balio konkretu batzuk? Ideiak ez dira hutsean ematen. Hau da, doktrina eta ideologia politikoak ez dira jaiotzen perretxikoen modura. Egoera ekonomiko sozial eta kultural bakoitzak pentsamolde bat mugatzen du. Eta harreman orokor oso baten barnean ematen da.

Gizakiak gizartean bizi garenez, gizartetik gatoz eta gizartera goaz gure manifestapen guztiekin. Gizarte berdinean eta egoera desberdinen aurrean, ideologia desberdinak aurkitzen ditugu. Hau da, bizi izaten den bezala pentsatzen da edo Marx-ek zioenez, izate sozialak kontzientzia mugatzen du.

Mila adibide ipini daitezke honetaz. Sozialismoa al da Marx-en ideien ondorioa? Erantzuna erreza da, ez. Marx jaio baino lehen, eseniotarren eremutik Ingalaterrako levellers eta diggers-en errebolta eta erroformetatiz igaroz eta Babeuf eta Pariseko "Berdinen konspirazioa"-ra arte, historian zehar esperientzia eta filosofia ugari sozialismoaren ametsetan ibili dira, asko eta asko. Baina sozialismoa aurrera ateratzeko klase sozial edo sujeto politiko berri bat beharrezkoa zen. Horrexegaitik sozialismoa Europan sortzen da eta ez Asian, iraultza industrialaren ondorioz, proletalgoa, klase berri bat alegia, horretarako deituta zegoelarik. Dena den gaur egun, egon badaude proletario industrialak ez diren beste sektore eta klase sozialak sozialismoaren errebindikazioa eginten dutena, lurrik gabeko nekazariak eta indigenak kasu, Ameriketan eta Afrikan edota Asian. Beraz ideologiak ez dira gorputz geldoak, dinamikoak baizik.

Beste adibide gertuago bat, euskal nazionalismoaren sorrera litzateke. Dudarik gabe Sabino Aranarekin XIX. mendearen bukaeran Bizkaian hasten da. Baina zergaitik Sabinok hainbeste eragin eta ohiartzun izan zuen Bilbo inguruan? Gure ustez Foruen edo Lege Zaharren abolizioak eta Bizkaiko industrializazioak, euskal gizarte tradizionalaren krisia ekarri zuten, eta bide batez etorkin edo "maketo" masa izugarri handi bat ere hemengo meatztegi eta fabriketara. Horrela bakarrik uler daiteke Aranak topatu zuen giro hartzailea ideologia nazionalista "bizkaitarrari" eusteko. Arana baino lehen beste autore eta idazle abertzaleak egon ziren baina berak daroa zalantzarik gabe euskal nazionalismoaren aitatasuna, bere sasoi eta eremu politikoan eman baitziren baldintza egokiak bere diskurtso eta praktika jeltzalea erantzun eta jarraipen masibo bat izateko.

Bestelako fenomeno komunikatiboetan bezalaxe ideologien garapenean zirkuito edo ingurubide ideologiko bat ematen da, Lasswell-en eskema jarraituz horrela deskribatu dezakeguna: NORK? esaten duen ZER? NORI? zuzendurik- NOLA? eta ZERTARAKO?.

Edo bestela esanda, emailea, mezua, hartzailea, bitartekoak eta ondorio edo emaitzak. Emaileen artean ideologia menderatzaile edo alternatiboaren ekoizleak ditugu. Zein da garrantzitsuena? Gaur egun dudarik gabe, Estatua da ideologiaren ekoizle nagusia, zentsore, kontrolatzaile eta legegilea.

Baina adibidez Eliza eta komunikabideak baita ere. Gizarte pluraletan zirkuito bat baino gehiago dugu. Estatuak bere administrazio publiko osoarekin ez du gizartean ekoizten diren ideologien gaineko aginte edo autonomia osoa eta gatazka ideologikoak ezagutzen ditugu, mezu kontrajarriekin eta kontzentzurik gabeak. Normalean botere politiko eta soziala mantentzen den bitartean aginpide politikoaren maneiatzaileen legitimazio eta nagusitasuna naturaltzat hartzen dira, baina mugimendu alternatiboetatik ere mezu ideologiko berriak (feminismoa, antimilitarismoa, ekologismoa, nazionalistak, ...) sortu dira. Beraz mezu ideologiko kontrajarriak topatzen ditugu, elkarren arteko lehian eta horregatik agenda politiko mediatikoan egotea eta mezu ideologikoak zabaltzeko ahalmena izatea guztiz funtsezkoa dugu.

Produktore ideologikoen alorrean partidu, mugimendu, gobernu, botere instituzional, oposizioko liderrak, estatu gizon-emakumeak (Che Gebara, Fidel Castro, Mao Zedong, V.I. Lenin, A. Hitler) nahiz eta azken hauek urriak izan eta intelektualak ere topa ditzakegu. Beraz ideologiak sortze eta zabaltzerakoan egile oso desberdinak aurki ditzakegu eta euren artean gaur egunean kazetari eta esatariak, idazleak, apaizak eta sindikalistak ere. Intelektualek historikoki ideologien sortzaile eta hedatzaile bereziak izan dira nahiz eta gaurko egoera edo aro politikoan intelektualen desafekzio ideologikoa deigarria eta kritikatua izan, oso.

Beste asuntua da ideologoek zernolako metodoak erabiltzen dituzten euren proposamen ideologikoak egiteko eta euren jarraitzaileak konbenzitzeko. Normalean modu asertiboak erabiltzen dira. Duda gutxi eta baieztapen asko, ona eta gaizkia, justua eta bidegabea, egia eta faltsua separatzeko, azken batean jendearen mobilizazioa eta adostasun gradu altua bilatzen baitda. Horretarako, masa eta jende arrunten jarraipenerako erretolika erraza, metafora ulergarri eta hitzen erabilpen egokia egiten dute ideologoek, barneko lojika eta koherentzia mantenduz, nahiz eta kontraesan historikoak agertu.

Gainera diskurtso ideologikoaren baitan. Signoak eta simboloak, signifikatuak eta signifikanteak modu orekatuan jartzen dira, jarraitzailen berehalako identifikazioa lortze aldera. Koloreak eta irudiak, simboloak eta enblemak guztiz funtsezkoak dira ideologien garapenean eta hedatze dinamiketan.

Hartzaileen txokoan, ideologia bakoitzeko oinarri sozial diferenteak leudeke, eta audientzia hauek irabazteko emaileek borrokatu egiten dute elkarren artean. Horrela historikoki eta batez krisi sozial edo ekonomiko sakonak ematen direnean, ideología batean kokatzen diren norbanakoak eta talde sozio-politikoak, beste ideologien mezu salbatzaileak besarkatu ohi dute. Adibide moduan, faxismo alemaniar edo italiarraren sasoian langile sozialista eta komunisten kasu aipa daiteke edo historikoki gertuago, Europan ideologia populista eta arrazistei eman den hurbilpena eta lerrokatzea.

Bitarteko ideologikoak oso desberdinak izan daitezke. Difusio, intentsitate eta bitarteko teknikoen aldetik segun ideologia menderatzaile edo disidenteen aldetik abiatzen garen, gauzak kolore eta distira oso diferenteetan ikusiko ditugu. Desberdintasun kualitatiboak aurkitzen ditugu mass mediaren erabilpen aldetik, batez ere sasoi edo kanpaina elektoraleetan. Honekin batera zirkuito ideologikoak bere osotasunean arakatu eta hedabideetan edota iritzi publikoan lortu duten arraskasta aztergai interesgarria suerta daiteke.

Gertuagoko denbora historikoan hedabide masiboak ideologien mezuen zabalkunderako ezinbesteko tresnak bihurtu dira, hauen eragina biderkatuz. Interneten adibidez ideologia txiki edo alternatiboen mezuak eta proposamenak barreiatzeko tresna egokia suertatu da azken hamarkadan. Eta horrexegatik bertan diskurtso ideologikoak azentu eta lehentasun nabaria jaso ditu, bere osagai, forma eta eraikitze prozesuak indartuz. Autore eta filosofo klasikoen erabilpena zein historiarena nola egiten duten eta diskurtsoaren barneko rol ugarien (ideologoak, militanteak, zaleak, hartzaileak, emaileak, ....) arteko lehiak ere azeleratu dira tresna komunikatibo berriekin, nahiz eta ikusiko dugunez ideologien ospe ezkorra eta desideologizazio zein indibidualismoaren olatuak goraka egin.

Egungo koiuntura politikoan ideologia eta zientzia, askoren ustez, antonimoak dira. Eta horrek eramaten gaitu ideologia eta zientziaren arteko nahasmen eta muga ilunak argitzera. Aipatu behar baditugu pentsaera zientifikoan zeintzuk diren seinale nagusiak, horiek izan daitezke egiaztatze enpirikoa, azalpen deskriptiboa, eraginkortasuna, operatibitatea eta aplikabilitatea. Horiek duda barik ez dira ideologiei ondo funtzionatzeko eskatzen zaizkien ezaugarriak.

Dena den has gaitezen ideologia politikoen natura eta edukiak, beste diziplina hurbiletatik separatuz, hots, pentsamendu, filosofia zein teoria politikotik desberdinduz. Hau ez da lan erraza, eta markatutako mugak baliogarriak suerta daitezke diziplina bakoitzeko ezaugarriak ezagutzeko orduna, baina muga horiek labankorrak dira eta difuminatuak.

Pentsamendu politikoak, gizarte aldaketa eta Estatu eta instituzioekiko legitimazio harremanak azaltzea du helburu nagusietariko bat. Teoria politikoan, aldiz erdiko helburua dugu intelegibilitatea eta transmisibilitatea, barneko kritikari eta kanpokoari eustea. Teorikoen ustetan garrantzia duena da arazo politikoen azalpena eta soluziobideen gaineko erakustaldiak.

Filosofia politikoan, espekulazioa da nagusi. Ideologien printzipioak eta jatorriak dira filosofoen kezka, eta hastapen politiko horien zergatietan ematen dute denbora eta arima. Ikusten dugunez muga orokorrak dira eta zaila egingo zaigu gero esatea Aristotele zer izan zen gehiago, pentsagile, filosofo ala teoriko politiko bat. Seguru asko hiru ofizioak batera.

Ideologiaz ari garenean, gure buruari galdetu behar diogu, funtzionatzen du? Nor erakartzen du? Zergatik? Ideologoek eta bere ideologiek jarraitzaileak behar dituzte. Mobilizazioak eta gizartearen parte baten sostengua, horretan datza bere arrakasta, nahiz eta batzutan hori oso arrazionala ez izan, edo bidegabea eta hortzik datozkie ideologiei ospe txarrak.

Ilustrazioaren garaian ideologia erabilia izan zen, ideien zientziaren zentzu "strictu" baina ideologia eta zientziaren arteko erlazioaren kritiko gorena K. Marx kontsidera dezakegu. Testu desberdinetan Marx-ek ideologiaren inguruko doktrina koherente bat jorratu baitzuen.

Jokoan dagoena "ezagutzaren maila" edo metodoa da eta horrela epistemologia edo ezagutza eta jakintzaren zientziaren arabera aro historiko eta eskola desberdinetan ezagutza mota diferenteak erabiliak izan dira.

Aintzinean Platon-en ustez kontenplazioa zen jakinduriarako biderik onena, filosofo kristau eskolastikoentzat izkribu sakratuetan zegoen ezagutzaren giltza eta Ilustrazioaren garaian aldiz arrazoiaren alorrean. Metodo zein bide diferenteetan ere oinarritu dira liberalak (logika formal), marxistak (arrazoi dialektikoa) eta kontserbadoreak (analogia, mitoak eta probidentzia) errealitate soziopolitikoa, bere konplexutasunean azaltzeko.

Behin onartuz gero gure arrazoia dela ezagutzaren sortzailea, Marx-ek subjektu ezagutzaile edo jakilea errealitatearen eskuratzailea dela eta zentzu materialista osoz, aspektu metafisikorik gabe, misterio eta mitoak baztertuz, dena esplika eta erakuts daitekela zientifikoki, baieztatu zuen. Horregatik askok, Marx barne, esan zuten marxismoa zientzia bat zela, sozialismo zientifikoa eta ez ideologia interesatu bat.

Karl Marx bere idazlan Ideologia Alemaniarrean zioen kontzientzia produktu sozial bat dela eta halaber izaera sozialak kontzientzia mugatzen duela. Marx-ek kapitalismoaren aztertze sakon bat egin zuen, arrazionala, zientifikoa, bere kontraesanak ateratzen. Langile industrial eta burgeseriaren bizimodu eta esperientzia hain desberdinak ikusiz, armonia eta itxurazko interes komunen tesiak eta idearioak kritikatu egin zituen.

Bere ustez burgeseria, klase menderatzailea alegia, kontraesan hauen soluziobideak pentsamenduaren baitan bilatzen ditu, eta horrexegatik bere ideologia (liberalismo burgesa) "statu quo" mantentzeko tresna oso garrantzitsu bat izango dugu.

Marx-en aburuz, filosofia, legeak, erlijioa, moral, teori soziala edota komunikabideak burgeseriaren ikuspuntutik eginda eta erabiliak dira. Eta bere ustez, langileek normalzat barneratzen dituzte, kontzientzi faltsu bat sortuz. Fenomeno hori aburgesamendua deituko da. G. Lukacs marxista hungariarrak geroago esango digun legez, gauza bat da "klasea berez" objektiboa, bere lan indarra saltzera kondenaturik dauden proletarioak eta "berarekiko klasea" azterketa kritiko egin eta gero, egoera subjektiboki barneratua daukatenak. Langile konsziente eta iraultzaileak, kapitalismoaren aurkako borrokan konprometituak.

Dena den Marx-ek onartu zuenez, burgeseriak ez du beti errealitatearen distortsio eta itxurapen bat egiten. Dena ez da engainu, kapitalismoak bere lege zientifikoak ditu baita ere baina kezkatzen zitzaiona zera zen, ideologi burgesak langileriarengan sortzen zituen, naturalak baitliran, indibidualismoa, kontsumismoa eta kapitalismoaren onespena.

Sozialismo zientifikoak, materialismo historikoaren arabera, eta idealismo hegeliarraren aurka, gizartearen egitura ekonomikoak aspektu sozial, politiko, eta kulturalak, legea, morala zein jakintza baldintzatzen dituela defendatzen du.

Zientziaz jantzita ikusten zituen bere proposamenak, idealismo edo itxurapen ideologizatuetatik urrun. Hau da sozialismo zein komunismorako saioak ezinbestekoak ziren, langileek hartu beharrekoak. Langileek ez zuten beste "idealik", objetiboki iraultzaileak bihurtuko baitziren kapitalismo monopolista eta zapaltzailearen eraginez.

Ideologiaren ikasketetan K. Marxen ekarpena oso funtsezkoa dugu baina gero beste soziologo aleman batek Mannheim izenekoa, intelektualen egoera berezia, hots neutraltasuna produkzio ideologikorako egokia zela oso baieztatu zuen.

K. Mannheim Ideología y utopía: Introducción a la teoría del conocimiento (Bonn, 1929) obra famatuan, termino bien arteko kontraesanak aztertu zituen. Ideologia ikusmira partzial, desbideratu eta sektarioari, utopia arrazionalaren zentzu orokorra, sozial eta mundu-ulerkuntza globala kontrajartzen zion eta bion gainetik intelektualek jorratu daitezkeen lerro konsziente, ez klasista (objektibo) eta utopikoetatik, gizartearen diagnostiko zuzenak planteatzeko aukera eta konpromisoaren beharra plazaratu zituen ere.

K. Marx-ek esaten zuen, ziklo historiko eta gizarte bakoitzean ideologia menperatzaile edo nagusia, klase sozial menperatzailearena zela. Hala ere, idatzi zuen ere kapitalismoan baldintza eta kondizio objektibo berdinetan eta elkarrekin bizitzeagatik, proletalgo industrialak, iraultza sozialista burutzera deitutako klase sozialak, bere klase kontzientzi berezkoa sortzen zuela, hau da sozialismoa, beste ideologia desberdin bat, burgeseriarekiko. Honetaz gain, F.Engels-en esaldi bat gogoratuko dugu: Gizakiek, bere historia lantzen dute, eurek soil-soilik, baina iraganetik datozen baldintzei lotuta eta oraingoan aurkitzen dituztenekin baita ere". Egia bada kapitalismoak egoera larri batetan faxismoa edo frankismoa bultza ditzakeela non superideologizazio bat ematen den, egoera orekatu eta arruntago batean klase menperatzaileak ere, bere saioak egiten ditu bere kontrako kritika ideologikoak barnera eta neutralizatzeko, "consensus" eta gehiengoaren onarpenaren bila, eta horrela egitura ekonomikoan zein araudi, moral edo lerro kulturaletan aldaketak onartzen dira. Zerbait galdu, dena ez galtzearren.

Bide honetatik J. Habermas, H. Marcuse, R. Milliband eta N. Poulantzas bezalako marxistek kapitalismoaren iraupena eta langileen saio iraultzaileen ezintasuna azaltzeko, lan indarren integrazio ideologikoaren irudia erabili dute. Aldiz, N.Abercrombie, B.S.Turner eta S. Hill-ek diotenez (La tesis de la ideologìa dominante, 1987) feudalismoan eta kapitalismo primitiboan ideologia menperatzaile koherente bat zegoen, klase nagusien kohesioa sortzen duena, baina klase meneratuetan inongo eraginik ez duena. Kapitalismo berantiarrean ordea, ideologia menderatzailea ez dago hain definitua, klase dominatzaileak ez daude hain integratuak eta klase meneratuak barneratuago daude, transmisio tresna eraginkorragoak (hezkuntza, masa komunikabideak...) existitzen direlako, baina kapitalismo berantiarraren egonkortasuna ezin daiteke, euren ustez, balore edo ideologiaren integrazioarengatik esplikatu, soilik. Ezinbestekoa dugu gehiago sakontzea. Eztabaida ideologiko hau luzea da, alienazio edo bestelakatzearen kontzeptuari loturikoa jaio zen eta oraindik darraio.

Bestalde autore batzuen aburuz, XIX mendeko ideologiak oso apasionatuak ziren, mobilizazio eta matxinadak ugarituz, erlijioarekin lehia zabalduz eta totalitarismoetara helduz. Baina ezker eta eskuin tentsio ideologiko odoltsua garaia igaroz eta mendebaldeko gizarteko kontzentzua II. Mundu Gerra lortuz gero, D.Bell, K. Popper, S.Lipset, E.Shils, R. Aron eta beste autore garaikideek ideologien beherakada ezagutu dugula baieztatuko dute, eta ez utopiaren etorrerarekin. Euren aburuz, ezkerreko bide iraultzaileak bukatu dira gizarte aldaketarako. Eta agian autore hauei ahaztu zaie, horrek ezker berri baten sorrera nabarmenduko du.

Tesi honen arabera ideologiek gizarte errealitate konplexuak sinplifikatu eta distortsionatu egiten dute eta kabitzerik izango dute "kontinente azpigaratu eta atzeratuetan" baina ez mendebaldeko marko politikoan. Hau da, ez dira indartsuak izango politikaren paradigma ireki eta berrietan, non pluraltasuna, tolerantzia eta arrazionalitatea balore gorenak diren.

Ideologien funtzioa bukaturik teknikaren arora heldu garela dioskue autore hauek. Ideologiaz harago, erabaki politikoek eraginkortasuna bilatu behar dute, eta hori kudeaketa eta administralgoaren arabera neurtzen da. Irizpide tekniko, zientifiko, burokratikoak nagusitzen dira, ideologiak antza aparte utzirik, baina euren kritikoren ustez, ideologiarik gabeko ideologia berri honek herri-kapitalismoa eta klase ertainen gorakada ekarriko du, M.Thatcher eta R. Reaganen gobernuen bultzadaz. Pasa den mendeko 80. hamarkadan ideologien bukaerarekin produktubideen jabegoaz eztabaidatze eta borrokatzeari ezagutzaren gizartea eta teknologia berrien aurrerapena kontrajartzen zaio, hots, eszisioaren eta antagonismoaren ordez berriztapena.

Teoria hau geroago F.Fukuyamak berrindartu zuen. Izan ere, nahiz eta arrakasta handia izan neokontserbadurismo eta neoliberalismoaren denboretan, kritikak jaso ditu "statu quo" kapitalista eta teknokraziaren aldekoa izateagatik. Halaber, gerra hotzaren garaiko tresna ideologikotzat jo egin zaio eta gainera eztabaida politikoa aldatu nahi bazuen ere, bere kritikatzailearen ustez arradikalizazio faktore berriak sortu dira eta ideologia berriak ere, mendebaldean zein "Hirugarren Mundua" delakoan, ezker berriaren emaitza ideologikoak alegia.

Egia bada ere, XX. Mendearen bukaeran eta batez ere Sobietar Batasuna eta bere inguruko errepublika sozialista burokratikoaren desagerpenarekin lehia ideologiak leundu egin direla eta egonkortasun ideologiko batean bizi izan garela, mendebaldeko demokrazia kapitalista liberaletan batipat, bestalde ezin da ukatu indarkeriaren ideologiak, arrazismoak, gizarte mugimendu berriek eta erlijio zein nazionalismoaren berpizkundeak ideologiaren bukaerari kontrapuntua jartzen zaiela. Horrek U. Beck-en ustez politikotasunaren itzulera. Ez dago mendebalderik, ekialderik gabe eta bere ustez gerra hotza deituriko fenomenoa, politikaren abolizioa ekarri zuen, Yalta eta Postdamen onartutako egoera bipolarraren jarraipena. Beck-en aburuz, XX. mendeko ideologia eta eragile politiko tradizionalak zaharkiturik geratu ziren, eragile berriak sortzen ari dira arazo politiko berriei eta zaharrei eusteko (krisi ekologikoa, gizarte teknologikoa, patriarkargoa, xenofobia edota eskubide sexualak.

Bukatzeko lau hitz Euskal geografian ematen diren fenomeno ideologikoei buruz. Politizazioak eta sozializazio politikoak berebiziko ezaugarriak agertu dituzte Euskal Herrian azken mendean, batez ere Karlistaden ondotik, euskal nazionalismoa, hasieran bizkaitarrismoa zena, euskal gizartean errotzen denean Jaungoiko eta Lege zaharren izenean. Jeltzaleak eta bere diskurtso ideologikoa asko aldatu bada ere ez da gutxiagoko aldaketa sozialista eta komunistena, baina ezker eta eskuinaren arteko lehia ideologikoaren gainetik gurean, euskal nazionalismoa eta diskurtso zentralisten, jakobino zein hispanoa, arteko liskarrak izan dira nagusi. Ez Euskal Herrian soilik noski, Frantzia zein Espainiaren baitan borroka ideologikoaren ardatzak beste hainbat kasutan ere nortasun nazional desberdinen arteko konfrontazioan eman da baian Euskal arazoa deitzen dena oso tirabira ideologikoa sakona suertatu da, batez ere bere arrasto eta manifestapen biolentoengatik. Eskerra eta eskuinaren ardatza presente dago euskal gizartean baina ez dut nazionalismo bien edo hiruren arteko talka ideologikoaren dimentsiorik hartzen. Hego Euskal Herrian adibidez, XX mendean oso jende gutxik ezagutuko du bere burua eskuindarrena bezala. Frankismoak utzitako herentzia ideologikoa da, eta oraindik ere eskuinekoa izateak askoren begietara frankismoaren errepresio faxistarekin loturik egoteka esan nahi omen du. Horregatik azken hamarkadetako ikerketa soziometrikoek diotenez euskal gizarteak ezkerrean kokatzen du bere ideologia, baian kokapen hori bigarren mailakoa omen da Euskal gizartean lehengo cleavage edo talka ideologikoa arazo nazionalaren auzian manifestatzen baita.

Eta lehia nazional horren karietara, ideologien arteko konfrontazioa eremu linguistikora heltzen da. Jon Sudupe dionez:

"XX. Mendean euskaldunaren eta nazionalismoaren identifikazio politikoa egin nahi izan zuten, aurreko mendean euskalduna eta baserritarra berdintzat jo zituzten bezala. Lehen euskaldun ona izateko fededuna izan behar zen modu berean, orain abertzalea izan beharra dago. Nazionalismoa euskaraz baliatu da bere ideologia zabaltzeko eta alderdikeria ideologiko horrek jende asko uxatu du euskalzaletasunetik. Esan beharrik ez dago hasierako sozialistak euskal autonomiaren eta euskararen aurka jardun zirela. Ideologia baten izenean haiek ere, langile ideologia aitzakiatzat hartuta, alegia. Izen handiko intelektualen teorizazioak ( Unamuno, Meabe, Madinabeitita) ez zuen joera hori ezertan aldatu. Zoritxarrez, intelektual horiek ez zituzten hizkuntza eta kultur aniztasunaren balioak aintzat hartu." (Ideologiarik gabeko euskara- Berria, 2009/9/13).

Dena den gaurko erpin ideologiko nagusiak, munduan ematen direnak eta hurrengo laukian azaltzen direnak euskal gizartean ere manifestatzen dira, egia esan, eztabaida ideologiko nazionalaren ondoan, eta beti bigarren plano batean.

Euskal Herrian ere globalizazioaren garaian diskurtso neoliberalak, sozialdemokratak eta Anthony Giddens-en hirugarren bideari loturikoak zein ezker alterglobalitarioarenak manifestatzen dira eta eskematikoki hiru erpin hauetan koka ditzakegu gaur egungo gizartean dauden ikusmira edo erreferentzi ideologiko nabarmenenak.

  • ABENDROTH, W.: Historia social del movimiento obrero europeo Laia. Bartzelona , 1.975.
  • ABERCROMBIE, N.; Hill, S.; Turner, B.S.: La tesis de la ideología dominante. Siglo XXI. Madril, 1.987.
  • ANDERSON, Benedict: Imagined Communities. Londres. 1.983.
  • ANSART, P.: Les idéologies politiques PUF, París, 1975.
  • ARENDT, H.: Los orígenes del totalitarismo. 3 Vol. Alianza. 1.982.
  • BAUMAN, Z.: Libertad. Alianza. Madril, 1.992.
  • BELL, D.: El fin de las ideologías, Tecnos, Madril, 1964.
  • BELL,D.: La societé post-industrielle Robert Laffont. París, 1976
  • BIRNBAUM, N.: The Sociological Study of Ideology, 1940-1960: A Trend Report and Bibliography . Oxford. Blackwell. 1.962
  • BRAVO, G.M.: Historia del socialismo, 1789-1848. Ariel. Bartzelona 1.976.
  • BREUILLY, John: Nacionalismo y Estado. Pomares-Corredor. 1.990.
  • BURDEAU, G.: El liberalismo político. Editorial Universitaria de Buenos Aires. 1.983.
  • CHATELET, F.; MAIRET, G. (eds.): Historia de las ideologías. Akal. 1.989.
  • CHATELET,F. et alt.Las concepciones politicas del siglo XX Espasa, Madril, 1986.
  • DE BLAS, A.: Nacionalismo e Ideologías Políticas Contemporáneas, Espasa-Calpe, Madril, 1984.
  • DEUTSCH, K.W.: El nacionalismo y sus alternativas. Paidos. Madril, 1.971.
  • DÍAZ, C.: Las teorías anarquistas. Zero-Zyx. Bilbao, 1.977.
  • DOLLEANS, E.: Historia del movimiento obrero, Tomo I. Zero-Zyx. Bilbao, 1.969.
  • DROZ, J.: Historia del socialismo. Laia. Barcelona , 1.977.
  • ECCLESHALL, R. et alt. Ideologias Políticas Tecnos, Madril, 1993.
  • ELLENSTEIN, J.: El fenómeno staliniano. Laia. Bartzelona, 1.977.
  • EYERMAN, R.; JAMISON, A.: Social Movements. A Cognitive approach. Polity Press. 1.991.
  • FALCON, L.: La razón feminista. 2 vol. Fontanella. Bartzelona, 1.981.
  • FUKUYAMA, F.: El fin de la Historia y el último hombre. Planeta. Madril, 1.992.
  • GARCÍA SANTEMASES, A.: Marxismo y Estado. Madril, C.E.C. 1.986.
  • GELLNER, E: Naciones y nacionalismo. Alianza. Madril, 1.988.
  • GINER, S.: Sociedad masa: crítica del pensamiento conservador. Península. Barcelona,1.979.
  • GOODWIN, B. El uso de las ideas políticas Península, Bartzelona, 1988.
  • HABERMAS, J.: Ciencia y técnica como ideología. Tecnos. Madril, 1.989.
  • HABERMAS, Jürgen: Identidades nacionales y postnacionales. Tecnos. Madril, 1.989.
  • HACKER, F.: Terreur et terrorisme. Flammarion. París, 1.973.
  • HOBSBAWN, E. J.: La era de capitalismo . Labor. Madril, 1.989.
  • HOBSBAWN, E. J.: Nations and nationalism since 1870. Cambridge, Cambridge University Press. 1.990.
  • HOBSBAWN, E.J.: Trabajadores. Estudios de historia de la clase trabajadora. Crítica. Madril, 1.979.
  • INGLEHART, R.: El cambio cultural en las sociedades industriales avanzadas. CIS. Madril, 1.991.
  • IONESCU & GUITA & GELLNER (comp.): El populismo, sus significados y características nacionales. Amorrortu. Buenos Aires, 1.970.
  • KOLAKOWSKI, L.: Las principales corrientes del marxismo. Alianza. Madril, 1.980.
  • LACLAU, E.: Política e ideología en la teoría marxista: capitalismo, fascismo, populismo. Siglo XXI. Madril, 1.978.
  • LASKI, H.J.: El liberalismo europeo. F.C.E. Madril, 1.979.
  • LENK, K.: El concepto de ideología. Amorrortu. Buenos Aires, 1.982.
  • LEWIS, B.: El lenguaje político del Islam. Taurus. Bartzelona, 1.990.
  • LICHTHEIM, G.: Breve historia del socialismo. Alianza. Madril, 1.975.
  • LICHTHEIM, G.: The concept of Ideology and other essays. New York. Free Prest. 1.967.
  • LUKES, S.: El individualismo. Península. Bartzelona, 1.975.
  • MACPHERSON, C.B.: La democracia liberal y su época. Alianza, Madril, 1.982.
  • MACRIDIS, R. Contemporary Political Ideologies Harper Collins, N.York, 1992
  • MANHEINN, K.: Ideología y utopía. F.C.E. Madril, 1.977.
  • MARCUSE, H.: El marxismo soviético. Alianza. Madril,1.975.
  • MARX, K.: La ideología alemana. Grijalbo. Madril,1.970.
  • MELUCCI, A.: L'invenzione dil presente. II Mulino. 1.989.
  • NOLTE, E: El fascismo en su época. Península. Bartzelona, 1.967.
  • O'SULLIVAN, N.: Terrorismo, ideología y revolución. Alianza. Madril,1.987.
  • PLAMENATZ, J.: La ideología. F.C.E. Madril, 1.983.
  • PUENTE OJEA, G.: Ideología e Historia. Siglo XXI. Madril, 1.984.
  • RECALDE, J. R.: La construcción de las naciones. Siglo XXI. Madril,1.982.
  • REICH, W.: La psicología de masas del fascismo. Roca. 1.973.
  • SARTORI, G.: Elementos de teoría política. Alianza , Madril,1992.
  • SARTORI, G.: Politcs, ideology and belief systems en American Political Science Review, vol. LXIII
  • SCHAFF, A.: Historia y verdad. Grijalbo. Madril,1.983.
  • SCOTT, A.: Ideology and the new social movements. Unwin Hyman. 1.990.
  • SMITH, A. D.: Las teorías del nacionalismo. Península. Bartzelona, 1.976.
  • SOURY, P.: El marxismo después de Marx. Península. Bartzelona, 1.975.
  • TASCA, A.: El nacimiento del fascismo. Ariel. Bartzelona, 1.969.
  • VACHET, A.: La ideología liberal. Fundamentos. Madril, 1.972
  • VINCENT, A. Modern Political Ideologies Blackwell, Oxford, 1992.
  • VOVELLE, m.: Ideologías y mentalidades. Ariel. Bartzelona, 1.985.
  • WOODCOCK, G.: El anarquismo. Historia de las ideas y movimientos libertarios. Ariel. Bartzelona, 1.979.
  • ZEITLIN, I.: Ideología y teoría sociológica. Amorrortu. Buenos Aires, 1.977