Kontzeptua

Hizkuntza-Ideologia

Soziolinguistika Klusterraren lankidetzarekin eta gidaritzapean

Hizkuntzak, komunikatzeko ez ezik, taldea egiteko ere ezinbesteko tresnak dira. Hizkuntza bera erabiltzen duten pertsonek harreman-sare bat eratuta izaten dute eta sare horretako partaideek munduaren ikuskera edo mundua interpretatzeko modua partekatzen dute. Hizkuntza-komunitate horiek elkarren ondoan bizi dira eta botere-harreman ezberdinak izaten dituzte. Taldeen arteko elkarreragina arautzeko moduez dauden ikuspegi ezberdinek hizkuntza-ideologiak eragiten dituzte. Egoera elebidun, eleaniztun zein elebakarretan aritzeko moduez, justiziazko arauez eta eman beharreko urratsez arduratzen dira ideologiak.

Hizkuntzaren erabilera egokiaren eta hizkuntza-aldaera bakoitzaren erabilera-esparruei dagokienez, hizkuntza-ideologia arauemaile zorrotzak nahiz zabalagoak daude. Normalean hizkuntzaren estatusaren arabera joera bat edo bestea izan ohi da nagusi.

Horrek guztiak hiztunengan eragin zuzena du. Hiztun-komunitatearen errealitateak, hiztunen ideologiak eta abar, hiztunengan jarrera batzuk ala beste batzuk izatea ekarriko du eta horrek, zalantzarik gabe, eragin zuzena izango du hiztunen jardueran, hizkuntza bat ala bestea hautatzean, hizkuntza baten aldaera bat ala besta erabiltzean.

Hizkuntza-ideologia zabaltzen ari den terminoa da. Sorreran hizkuntza-antropologoek erabili izan dute eta soziolinguistikaren jarreren inguruko ikerketekin zerikusi handia dauka.

Ezer baino lehen, terminoaren esanahi soziolinguistikoa egoki baloratzeko, ideologia bat zer den definitu beharko dugu. Autore batzuk ez dira ideologia linguistikoak aztertzearen alde, ideologia terminoa oso lausoa delako (Harold Schiffman, 2005: 1).

Harluxet Hiztegi Entziklopedikoaren arabera, ondorengo hau da ideologiaren definizioa:

Ideologia: garai, gizarte, talde, klase edo pertsona baten ideia-sistema, nolabaiteko doktrina filosofikoaren atala osatzen duena eta banakoaren nahiz taldearen jokabidea baldintzatzen duena.

Soziolinguistikaren alorrean ideologia linguistikoen ikerketa-eremua mugatzeko, definizio bat baino gehiago erabili izan da. Oinarrian, ideologia linguistikoak konstruktu kognitiboak dira. Hizkuntzei buruzko hautemate- eta balorazio-multzoak dira: hiztunak hizkuntzei balio morala, soziala edo politikoa ematen die. Ideologia linguistikoen ikerketa-eremua konstruktu kognitibo-afektibo horien azterketa da. Pertsonek hizkuntzei buruz egiten dituzten balorazioak aztertzea, alegia.

Ikerketa-eremua hizkuntza edo hiztun-talde zehatz bat izan daiteke, adibidez, euskararen inguruan dauden ideologiak, Antonio Tovar-ek egin zuen moduan (Tovar, 1980). Edo, oro har, hizkuntzei buruzko edo lengoaiaren balioari buruzko zeharkako saioak, adibidez, Europako nazionalismoen eta hizkuntzaren arteko lotura ideologikoa aztertu duten autoreak ditugu (Daniel Baggioni, 1997 eta Xabier Zabaltza, 2006).

Kontzeptua laburbiltzeko, Kataluniako hiztegi soziolinguistikoan agertzen den definizioa eman daiteke (Julen Arexolaleiba, 2005: 38):

Ideologia linguistikoak: hizkuntzaz hiztunak dituen sinesmen-multzoak dira, estruktura eta erabilera linguistikoa hautemateko duen modua arrazionalizatzeko edo justifikatzeko.

UZEIk argitaratu gabe duen hiztegiaren definizioa antzekoa da (UZEI, argitaratu gabe):

Hizkuntza-ideologia: pertsona edo giza talde batek hizkuntzei buruz dituen ideien multzoa. Ideologia hori erabilera, diskurtso edo portaera linguistiko jakin batzuen bidez adierazten da.

Definizio horiek adierazten duten moduan, hizkuntza-ideologia hizkuntza-irudikapenen, hizkuntza-jarreren, hizkuntza-motibazioen eta hizkuntza-portaeren hiperonimo moduan uler daiteke.

Ideologia soziolinguistikoak aldakorrak eta interaktiboak dira. Gizarteak sortzen ditu eta hiztunei, kulturazio prozesuaren bidez eskuratzen dizkie. Errealitatea hautemateko tresnak ematen dizkio hiztunari. Norberaren portaerak arrazionalizatzeko balio dute. Horrela, ikasitako eta barneratutako hizkuntza-ideologiak erabiliz, hiztunak bizi duen errealitateari esanahi bat ematen dio. Beraz, hiztunaren ekintzak eta portaerak ulertzeko ere balio dute.

Alderantziz ere, pertsonaren eguneroko bizipenek, interesek eta abarrek ideologia linguistikoak moldatzen dituzte. Horrela, pertsona baten ideologia linguistikoa konstruktu aldakorra da. Ideologiak eragina du errealitatean (portaeran), baina errealitateak ere eragina du ideologiaren bilakaeran.

Interakzio honen norabide nagusia aztertu izan duten soziolinguistek, gainera, erakutsi dute nola ideologia linguistikoek portaeretan eragina izan dezaketen eta nola corpusaren bilakaeran ere ondorioa baduten.

Adibidez, ume baten gurasoek ideologia soziolinguistiko diglosiko bat badute, ideologia linguistikoak eragina izango du hizkuntzaren hautapenean eta, beraz, portaeran. Beraiek elebidunak izanik, euskara eta gaztelania ezagututa, haien ustez euskarak erabilera-eremu informaletarako bakarrik balio du. Ondorioz nahiz eta haien umearekin euskaraz hitz egin eguneroko bizitzan, gaztelaniazko eskola batera bidaliko dute.

Ideologia linguistikoek hizkuntzaren estrukturaren bilakaeran ere eragin handia dute. Hitz egiteko modu bat prestigioduna bada, baliteke gizartean nagusitzea. Hizkuntzaren aldakortasuna atalean adibide bat baino gehiago aurkituko du irakurleak.

Beste adibide bat izan daiteke XIX. mendearen bukaeran eta XX. mendearen hasieran euskararen estatusaren eta corpusaren inguruko eztabaidetan nagusi zen garbizaletasuna. Mendearen erdialdean, euskara batua finkatzean, maila ideologikoak corpusean zein eragin handia izan zezakeen argi ikusten da, adibidez, Villasante eta Omaetxebarriaren eztabaidetan (Luis Villasante, 1951, 1952 eta Ignazio Omaetxebarria,1951).

Aurreko azpiatalean ikusi dugun bezala, ideologiak erabilera linguistikoa baldintzatzen du eta erabilerak berak ideologia linguistikoaren bilakaera ere bai. Askotan, adibidez, hizkuntza minorizatu bat desagertzear dagoenean, bere erabilera sinbolikoa izatera baino iristen ez denean, hizkuntzaren aldeko jarrerek gora egiten dute. Fenomeno honi artazien fenomenoa deitu dio Philippe Martelek (Martel, 2001:18).

Beste hipotesi batzuk ere eztabaidagai dira. Silversteinek (1979, 1985 in Woolard, 2009: 215) Whorf-en hipotesia eztabaidatu du (Whorfen hipotesiaren aurkezpena hurrengo kapituluan egingo da). Bere ustez, ideologia ez da bakarrik kontzepzio kulturala, baizik arrazionalizazio bat, existitzen den praktika bat desitxuratzen duena. Silversteinen ikerketa-muga hizkuntzaren egitura da. Bere helburua ez da bakarrik estruktura linguistikoa arrazionalizazioaren subjektua dela frogatzea, baita arrazionalizazioak estruktura linguistikoan eragina duela erakustea ere.

Ideologia linguistikoen adibide anitz eman daitezke. UZEIko hiztegian, adibidez, ondorengo adibideak aurkitzen dira (UZEI, argitaratu gabe):

  • Egozentrismo glotikoa: hizkuntza-aniztasuna murriztu eta giza hizkuntza bakarra (norberarena) ezarri nahi duen hizkuntza-ideologia.
  • Ekologismo glotikoa: egozentrismo glotikoari kontrajarritako hizkuntza-ideologia. Balio eta indar bereko bi behar hauek bateragarri egitean du oinarria: 1) hizkuntzen ekologia naturalari eustea, hau da, hizkuntza-nazio bakoitzak bere ondare linguistikoa zaintzeko duen eskubidearen eta arduraren bitartez, munduko hizkuntzen aniztasuna gordetzea, eta 2) esparru mugatu eta jakin batean (hizkuntza desberdinetako nazioen arteko komunikazioa bideratzeko, hain zuzen), bigarren hizkuntza bat komunikazio-hizkuntza gisa ezartzea.
  • Hizkuntza-abertzaletasuna: hizkuntza aberriaren gorengo ezaugarritzat jotzen duen ideologia.
  • Hizkuntza-darwinismoa: hizkuntzek Darwinen eboluzio-teorien araberako bilakaera dutela pentsatzen duen hizkuntza-ideologia. Horren arabera, hizkuntza-komunitate indartsuenak gailenduko lirateke, ahulenak baztertuta.
  • Hizkuntza-liberalismoa: hizkuntza-ukipeneko edo -gatazkako egoeretan inolako esku-hartzerik ez egitea babesten duen hizkuntza-ideologia.
  • Hizkuntza-pluralismoa: gizarte bateko hizkuntza-komunitateen berdintasuna, hots, erabiltzen diren hizkuntza guztiek eskubide berak dituztela aldarrikatzen duen ideologia.
  • Ideologia ekolinguistikoa: hizkuntza-aniztasuna eta hizkuntzen arteko oreka gorde behar direla aldarrikatzen duen hizkuntza-ideologia.

Mundu-mailan eleaniztasunaren aldeko ideologiak badira (lehen aurkeztu diren ideologia ekolinguistikoa, ekologismo glotikoa edota hizkuntzen pluralismoa, adibidez), baina kontrako ideologiak ere anitz dira. Jean Claude Beacco-k (Beacco, 2000) hiru garrantzitsuenak aurkezten ditu artikulu batean:

  • Hizkuntza-ideologia ohikoenak hizkuntzen artean ezberdintasunak daudela dio. Ideologia horren arabera hizkuntza batzuk besteak baino egokiagoak dira, normalean norberaren hizkuntza eta kultura besteena baino hobeto baloratzen da. Alderantziz, katalanek eta okzitanoek frogatu duten moduan, autogorroto fenomenoak hizkuntza gutxituaren hiztuna bere hizkuntza hizkuntza menderatzailea baino okerrago baloratzera bultzatzen du.
  • Nazioaren hizkuntza-ideologia. Honen arabera, hizkuntzak nazioa definitzen du eta, beraz, muturrera eramanda, nazioaren onerako estatuko beste hizkuntzak eta barietateak desagertu beharko lirateke. Muturreko kasuetan hiztunak desagerraraztea proposa daiteke, alegia, genozidiorako deia egitea.
  • Azken hizkuntza-ideologia nagusia ekonomiaren ideologia da. Ideologia honen arabera, eleaniztasunak kostu bikoitza du: batetik, ekonomikoa, itzulpenen kostua; eta, bestetik, munduko pertsonen arteko komunikaziorako dakarren kaltea. Bi eskola nagusi daude honen baitan: basic english baten hedapenaren alde egiten duten ekonomialariak eta politikariak, alde batetik; kasu honetan, nazio baten eredu kulturala, modu hegemonikoan, munduko eredu moduan ezartzea litzateke. Eta, bestetik, laborategiko hizkuntza baten alde egiten duten autoreak ditugu, adibidez, esperantoaren alde egiten dutenak (Claude Piron, 1994).

Ideologiak konstruktu bat direla ikusi dugu, eta iritzi publikoa ere konstruktu bat da. Pierre Bourdieuk bere obra osoan iritzi publikoak analizatzeko haien desegituraketa egin du. Iritzi publikoa eraikin bat bada, eta bere analisia egiteak konstruktu hura deseraikitzea eskatzen du, atzean dauden indarrak eta interesak ezagutu ahal izateko (Bourdieu, 1994).

Ideologia linguistikoak pertsonalak dira, bakoitzak bere ideologia linguistikoa du, bere inguruko kulturaren, bere irudikapen eta bere bizipen sozialen eta linguistikoen araberakoa. Esan dugun moduan, ideologia hori aldakorra da. Noski, pertsonala da, baina giza talde baten edo hizkuntza-komunitate baten ideologia linguistikoa azter daiteke. Kasu honetan autore batzuek iritzi publiko baten azterketa egiten dela diote.

Iritzi publikoa: giza talde jakin baten uste, balio eta aurreiritziak.

Iritzi publikoa ez da berez existitzen den zerbait eta ez da bakarra. Ikertzaileak hautatu duen laginaren azterketaren ondorioa da. Gainera, iritzi publikoa, eraikia izanik, publizistak, soziologoak, psikosoziologoak eta politikari batzuk eraikitze horretan eragiten saiatzen dira.

Adibidez, berez, ejertzitoak ez dira inon balio positiboekin lotzen, negatiboki markatuak dira. 2000ko hamarkadan Europako hainbat gobernu haien ejertzitoen aldeko publizitate-kanpainak egiten hasi ziren iritzi publikoen marka horiek aldatzeko. Ejertzitoak bakearen irudiarekin eta gurutze gorriarekin lotu ziren publizitate kanpaina haietan. Ondorioz, ejertzitoak giza laguntza banatzeko balio zutela zirudien, besterik gabe, marka negatibo izatetik positibo izatera pasatu ziren.

Norbanakoaren kognizioa eta, beraz, iritzi publikoa alda daitezke. Normalean ez da fenomeno kontzientea, inkontzientea baizik.

Hizkuntzaren kasuan, hizkuntzari buruz giza talde batek duen iritzia aldatzeko saioak ere egiten dira. Horri soziolinguistikan hizkuntza-jarreren plangintza deitzen zaio.

Eusko Jaurlaritzak 2005etik aurrera, UKAN kanpainarekin, euskara balio positiboekin lotu nahi izan zuen. Beste plangintza bat egin zuen 2009an Pixka bat es mucho kanpainarekin. Gipuzkoako Foru Aldundiak ere euskara aire freskoarekin lotu nahi izan zuen 2005. urtean Aire, aire euskarari! kanpainarekin.

Kanpaina horien helburua euskarari buruz dagoen iritzi publikoa baikorra izatea da. Hizkuntza balio positiboekin lotzen bada, teorian, bere erabilera igo beharko da. Izan ere, norberaren izate kognitibo-afektiboan, euskara eta euskararen erabilera sentsazio positibo eta atseginekin erlazionatzen bada, gehiago erabiliko da.

Iritzi publikoa eta hizkuntza: hizkuntza-irudimenaren eraikuntza

Ideologia linguistikoek imaginario edo hizkuntza-irudimen bat osatzen dute. Batetik, hizkuntzaren barne-arauak finkatzen ditu, hau da, zer den zuzena eta zer ez bereiztea ahalbidetzen du. Adibidez, Liburu bat hartu dut esatea zuzena da, baina ez Bat liburu dut hartu; eta, bestetik, erabileraren arauak ere finkatzen ditu, adibidez, zein estilo edo hizkuntza erabili behar den egoera jakin batean modu egokian aritzeko. Gainera, hizkuntzak identitatean betetzen duen papera ere finkatzen du; adibidez, pertsona batzuen eta giza talde batzuen arabera, hizkuntzak komunikatzeko tresnak dira, besterik ez, eta beste batzuentzat hizkuntza taldearen nortasunaren funtsezko elementua da.

Faktore ugarik eragina dute hizkuntza-irudimenaren eraikuntzan. Adibidez, lexikografoek hiztegi bat sortzen dutenean, arau batzuk sortzen eta finkatzen dituzte; hizkuntzaren zabalkundea gauzatzeko moduak ere eragina du, baita alfabetizazioaren historiak, hizkuntzak nazioaren eraikuntzan izan duen paperak eta abarrek ere. Oro har, hizkuntzaren inguruan historia osoan zehar jaso diren gertakariek hizkuntza-irudimena osatzen dute.

Hizkuntza-irudimenaren ereduak

Hizkuntza-irudimenari dagokionez, hiru eredu nagusi ezberdintzen ditu Branca-Rosoff-ek (Branca-Rosoff in Boyer, 1996: 98).

Lehenengo eredua instrumentala da eta kontzeptu honen osagai garrantzitsuena erregulartasuna da. Irregulartasunak sistematik at geratu behar dira. Esperantoa adibide garbia da, hizkuntza-laborategi batetik sortutako hizkuntza hau guztiz erregularra da, hizkuntza matematikoa dela esan daiteke.

Bigarren eredua ondraduaren eredua da. Elite mundutar baten erabileraren arabera finkatzen dira hizkuntza-arauak. Gortearen edo elite baten hizkuntza da zuzena kasu honetan, eta hizkuntzak ezberdintzeko balio du: gizarte-klaseak haien artean eta baita nazioak haien artean ere. Araua preskriptiboa da (modu honetan esaten da eta ez beste modu horretan), elitearen hizkuntza "zuzenaren" arabera finkatua.

Egiazko eredua da hirugarrena. Kasu honetan eremu geografikoa eta herria nabarmentzen dira, eremu geografiko horri dagokion biztanle-multzoa. Hizkuntza herri batena da, eta identitatearen defentsa (hizkuntzarena) etengabekoa da, hizkuntzaren garbitasunari eusteko.

Ideologia soziolinguistiko bat osatzeko, benetako egoerak aztertzerakoan, ereduak nahasten direla ikusten da. Frantziako iritzi publikoak hizkuntzaz duen balorazioa eta barneratu dituen egiturak xehe aztertu ditu Henri Boyerek (Boyer, 2000 eta 2001).

Frantziako eta Espainiako kasuen azterketa Xabier Erize Etxegarairen tesian ere aurki daiteke (Erize, 1997: 79-92). Boyerek, Frantziako kasuan hiru errepresentazio azalarazten ditu:

  • Hizkuntza historikoen hierarkia azaltzen duen errepresentazioa. Honen arabera, hizkuntza batzuk (frantsesa besteak baino gehiago) egokiagoak eta politagoak izango lirateke eta horregatik unibertsalak izateko joera izango lukete. Filosofiaz hitz egiteko edo ideiak garatzeko besteak baino egokiagoak izango lirateke.
  • Bigarren errepresentazioa politiko-administratiboa da. Frantsesari dagokionez, hizkuntza nazionala eta hizkuntza ofiziala batzen dira eta Frantziako eremu geografikoan geratzen diren hizkuntzak kanpoan uzten dira. Ez dira zuzenki hizkuntzak, patois izendatutako jergatzat hartzen dira eta oso estigmatizatuta daude.
  • Hirugarren errepresentazioa hizkuntzaren zuzentasunari lotuta dago. Frantses hizkuntza perfektua izatera ailegatu omen da. Berak eta bere erabilerak bat eta bakarra izan behar dute; araua apurtzea, bariazioa egitea, intelektoaren eta adimenaren aurkako atentatua egitea litzateke.

Boyerek aurkeztutako hiru errepresentazio horien arabera, Frantziako ideologia soziolinguistikoak, eskolaren bitartez zabaldu denak, bi ezaugarri nagusi ditu debekuari lotuak:

  • Lehiakiderik ez: hizkuntza nazionalak ez du beste hizkuntza baten lehia onartzen.
  • Desbideratzerik, bariaziorik ez: arau legitimo bakarra dago eta beste bariazio guztiak oso estigmatizatuak dira.

Euskal Herriko iritzi publikoa eta hizkuntzak

Iritzi publikoa kontzeptuari gehienetan esanahi nazionala ematen zaio; adibidez, Alemaniako iritzi publikoaz edota Espainiako iritzi publikoaz hitz egiten da. Berez, horiek sinplifikazioak dira. Giza talde batekin lotzen da iritzi publikoa eta ez da bakarrik tipifikazio geografiko baten arabera egiten; adibidez, Espainiako gune orokorrean Andaluziako iritzi publikoa.

Euskal Herriaren kasuan, adibidez, hizkuntzei buruzko bi iritzi nagusi aurki daitezke gutxienez, eta neurri handi batean hizkuntza-gaitasunari lotuta daude. Euskaldunena, alde batetik, eta erdaldunena, bestetik. Euskaldunen kasuan, adibidez, hizkuntzek norberaren nortasuna zehazteko balio handia dute; erdaldunentzat, aldiz, hizkuntzek balio komunikatiboa dute batez ere (Nekane Larrañaga, 1996; Eusko Jaurlaritza, 1995).

Bistan da, beraz, iritzi publikoaz modu zientifikoan hitz egitea oso zaila dela. Ikertzaileak kontuan hartu behar du ikerketa bat giza talde bati zuzentzen diola eta talde horri buruzko informazioa eskuratuko duela, besterik ez.

- Maila politikoa

Lehen esan dugun bezala, iritzi publikoa eta ideologia linguistikoak eraikiak dira, ez dira, berez, jaiotzean heredatzen den zerbait. Hizkuntza-irudimenak mendeetan zehar eraikitzen dira, hizkuntzalarien, politikarien, intelektualen eta abarren pentsamenduaren eta hizkuntza-erabileren arabera. Politikari dagokionez, eta gizartearen hizkuntza-arauei dagokienez, euskara minorizatua izan da eta horregatik, ideologia soziolinguistikoa, autogorrotoari lotua izan da. Minorizazioa izan da ideologia soziolinguistikoaren ezaugarri nagusietako bat Euskal Herrian urte askotan. Diktadura frankistaren ondoren, beste indar batzuekin sartu da lehian, tartean euskararen normalizazioaren eta berreskurapenaren aldeko indarrekin.

- Maila linguistikoa

Hizkuntzaren barruko arau formalei dagokienez, euskara batuarekin, hizkuntzaren erabilera idatzia nahiko finkatuta dagoen arren, ez da horrela ahozkoaren erabileraren kasuan. Azken kasu horretan, ez dago arau finkaturik. Araua etengabe aldatzen ari da, eta elkarrizketa negoziatu behar da: eremu geografikoaren arabera (euskalkiak), pertsonaren arabera (euskaldun berria, euskaldun zaharra), identitatearen arabera, eremuaren arabera (leku honetan eta gai honi buruz ondo ikusita dago euskaraz egitea edo ez, edota normalean erabiltzen dugun hizkuntza da ala ez...), ideologia soziolinguistikoaren arabera (hizkuntza-autogorrotoari lotuta, nortasunari lotuta...), elkarrizketaren formaltasuna, erabiltzen den erregistroa, etab.

Ikusten denez, euskararen erabileran aldagai asko sartzen dira lehian eta erabilera zaildu egiten dute. Ondorioz, euskaraz hitz egiteko egin behar den negoziaketa saihesteko, irtenbide errazena erdararen erabilera da. Izan ere, erdararen erabilera gehienetan ez dago markatua eta, beraz, ez da negoziaketarik egin behar.

- Maila ideologikoa

Euskaldunen artean estatu-nazioa eta hizkuntza lotzen dituen ideologia oso hedatua izan da. Hizkuntzei talde-nortasuna definitzeko balioa ematen zaie.

Ideologia hau Europan oso zabaldua dago eta horren barruan bi gizarte-mota ezberdintzen dira: Gemeinschaft gizartea: compuesta por personas que comparten la convicción de que están ancestralmente relacionados (Martínez de Luna, 1998: 144), edo Gesellschaft gizartea: compuesta por individuos ligados por la convicción de que sus intereses se verán mejor protegidos y promovidos formando parte como miembros de esa sociedad (Martínez de Luna, 1998: 145). Bi gizarte-mota horietan hizkuntza eta nazioa oso lotuta daude, nahiz eta modu ezberdinean lotuta egon. Kasu batean, hizkuntza eta berezko taldearen identitate kulturala bat datoz eta, bestean, komunikatzeko tresna preziatuena estatuaren hizkuntza da, ez hizkuntza minorizatua.

Euskal Herrian, Europako beste kasu gehienen egoera aplikatzeko joera egon da; besteen ideologien kalkoa egin eta Euskal Herrian ezartzeko joera. Alegia, hizkuntza-irudimen honetan, euskara batuak protagonismo handia lortzen du, nazioa lotzen eta batzen duelako. Fenomeno hau hizkuntzaren garbitasunarekin bat etorri ohi da.

Garbizaletasunari dagokionez, ez dugu ahaztu behar nazionalismo tradizionalaren eragina. Ezaguna da Sabino Aranaren hizkuntza-garbizaletasuna; gainera, bere ustez, euskararen erabilera mugak jartzeko tresna zen, erdaldunek, "maketoek", Euskal Herriko gizartean eraginik izan ez zezaten (Corcuera, 1979: 433).

Dena den, Aranaren nazionalismo arrazialista (Todorov, 1989: 212) hizkuntzak kulturan eta kulturazioan duen garrantzia nabarmentzen duen ikuspuntuarekin lehian izan zen hasieratik. Campion beste imaginario horren adibide garbia da.

XX. mendeko 50 eta 60ko hamarkadetan, herriaren eta hizkuntzaren arteko lotura egiten duen ideologia zabaldu zen eta Krutwigek bere Vasconia. Estudio dialéctico de una nacionalidad (Federico Krutwig, 1963) erreferentzia bihurtu zuen. Sapir eta Whorfen hipotesiak zabaldu egin ziren froga zientifiko moduan.

Politikak eta nazionalismoak eragin aparta izan dute euskararen ideologia linguistikoen eraikuntzan; horregatik, gaur egun, hizkuntzaren despolitizazioaren aldeko ikuspuntua zabaltzen ari da. Bi zatitan banandu daiteke azken ikuspuntu hau.

Alde batetik, hizkuntzak tresnak besterik ez direla esaten dutenak daude. Normalean, pertsona horiek elebakar erdaldunak edo euskaldun berriak dira, ez dute ondo ezagutzen euskara (zerbait ezagutzen badute) eta euskarari buruz hitz egitean ikuspuntu hau azalarazten dute. Beraien erdarari buruz hitz egiten dutenean (maila teorikoa bakarrik ez den maila batean hitz egiten dutenean, behintzat) hizkuntzaren karga afektiboa, emozionala eta nortasunarekiko lotura onartzen diote. Hizkuntza-politika aztertuz gero, berdina gertatzen dela konturatuko gara: nazionalistak (nacionalistas) abertzaleak dira eta neutroak direnak, ez-nazionalistak, besteak, alegia, erdal nazionalistak. Beraz, batzuk markatuak dira (nazionalistak); besteak, berriz, ez dira markatuak, haiek eta haien ekintzak normalak dira.

Bestetik, euskararen normalizaziorako hizkuntzaren despolitizazioa ezinbestekoa dela pentsatzen duten autoreak kokatzen dira. Autore batzuk euskararen despolitizazioaren alde agertzen dira, merkatu linguistiko oso bat osatzeko nahitaezko ezaugarria delako. Ikuspuntu honen arabera, euskararen erabilera markatua ez izateko, aurreiritzi batzuei lotua ez izateko, gizartea euskaraz bizi dadin, ideologia-mota guztietako pertsonez osatua dagoen eta gai guztiez euskaraz hitz egiten duen gizarte bat behar da. Aldiz, euskararen erabilera markatua bada, politizatua, merkatu linguistiko oso baten osaketa ezinezkoa da. Ikerketa askoren arabera, aldiz, gaur egun gehienetan euskararen erabilera markatua da; alegia, ez da normala ikusten edota aurreiritzi zehatz batzuei lotuta dago (Lionel Joly, 2004).

Soziolinguistikaren ikerlerro batek hizkuntzen boterea analizatzen du. Ikuspuntu honen arabera hizkuntzek botere bat edukiko lukete, hau da, batzuek besteek baino botere handiagoa izango lukete. Egoera soziolinguistikoen azterketek, adibidez, argi erakusten dute nola hizkuntza batzuek beste batzuk dominatzen dituzten. Nola batzuk menderatzaileak diren eta beste batzuk menderatuak.

Hizkuntza-boterearen inguruan bi ikuspegi nagusi ezberdintzen ditu Olatz Olasok (2008): ikuspegi soziologikoa eta ikuspegi psikolinguistikoa.

Mackey izan da ikerketa-lerro hau garatu duen lehenetariko bat. Mackeyk dioenaren arabera, ondorengo hauek dira hizkuntza baten boterea ezagutzeko kontuan hartu behar diren ezaugarri nagusiak (Olaso, 2008: 24-25):

  • Demografia (demolinguistika). Ezaugarri konplexua da, honako aldagaiak dituelako: tamaina edo hiztun-multzoaren kopurua, hiztun-multzoaren batez besteko per capita errenta, bidaiari-kopurua, biztanleriaren trinkotasuna edo konpaktazio-dispertsioa, nazio-produktu gordina, erlijio edo ideologia batekiko atxikimendua, liburutegi publikoetan hizkuntza-komunitateko hizkuntzan zenbat argitalpen dauden eta hizkuntza horretan urteko zenbat argitalpen argitaratzen diren.
  • Hizkuntza bakoitzaren banaketa geolinguistikoa, hizkuntza ofizial moduan.
  • Hizkuntza bakoitzak errazten duen mugikortasun sozialaren neurria, gehienbat migrazioaren bitartez.
  • Hizkuntza bakoitzeko hiztun-multzoaren ekonomia edo aberastasuna.
  • Hizkuntza bakoitzarekiko ideologia nagusia: garatze/mantentze/galtzearen aldekoa.
  • Hizkuntza bakoitzarekiko kultura.

Tajfel eta Turner-en (1979) gizarte-identitateari buruzko teoriak oinarri hartuta, Giles, Bourhis eta Taylor-ek bizindar etnolinguistiko erlatiboaren kontzeptua sortu zuten Quebecen frantsesari buruzko legea prestatzen zihardutenean (Giles eta beste, 1977). Teoria honen bitartez ikertu nahi dute nola eta zergatik hizkuntza batzuk besteak baino botere handiagokoak diren, zergatik batzuek irauten duten eta beste batzuek ez.

Beraz, hasieran kontzeptu hau tresna analitiko gisa proposatu zen, gehiengoa zen frantsesdun komunitatearen egoera neurtzeko ingelesdun elitearekiko; hain zuzen ere, hizkuntza-politikako eta ondoren egin beharreko plangintzarako nondik norakoak erabakitzen laguntzeko (Bourhis, 2001).

Honela definitu zuten bizindar etnolinguistikoa: talde arteko egoeretan talde bati izaki kolektibo desberdin eta aktibo gisa jokatzeko aukera handiagoa ematen diona (Giles eta beste, 1977). Beraz, zenbat eta bizindar etnolinguistiko handiagoa izan talde batek, aukera handiagoak ditu hizkuntza-komunitate gisa bizirik irauteko egoera elebidun edo eleaniztun batean; eta alderantziz, zenbat eta bizindar etnolinguistiko txikiagoa, orduan eta aukera gehiago talde desberdin gisa jokatzeari lagatzeko.

Bi abantaila ikusi zaizkio kontzeptuari (Erize, 2004): batetik, zehatza izateaz gain intuitiboa ere badela, edozeinek ulertzeko modukoa, eta bestetik, konnotazio positiboa duela soziolinguistikan erabili izan diren bestelako kontzeptuekin konparatuta (heriotza, ahultasuna, autogorrotoa...).

Hasierako formulazioak faktore objektiboen hiru multzo nabarmendu zituen (Giles eta beste, 1977):

Faktore demografikoak. Hiztunen kopurua (migrazioak, jaiotza tasa eta ezkontza mistoak kontuan hartuta) eta lurraldean zer-nolako banaketa dagoen neurtzen da (ikuspegi soziologikoan aipatuak).

Babes instituzionala. Talde etnolinguistikoak zenbaterainoko ordezkapena duen erakundeetan neurtzen da; babes informalak adierazten du taldeak zenbateraino antolatu duen bere burua presio-talde gisa hainbat arlotan eragiteko; babes formalak, berriz, talde etnolinguistikoa zein neurritan dagoen ordezkatuta erabakiak hartzeko postuetan, negozioetan, industrian edo erakunde publikoetan.

Estatusa. Hizkuntzaren prestigioarekin du zerikusia. Estatus ekonomikoa, soziala, sozio-historikoa eta hizkuntzaren estatusa (komunitatean eta nazioartean) neurtzen dira.

Hiru multzo horiek lotura zuzen-zuzena dute bizindar etnolinguistikoarekin. Zenbat eta demografia aldetik osasuntsuagoa izan taldea, zenbat eta erakundeen kontrol indartsuagoa eduki eta estatus handiagoa aitortu, orduan eta errazagoa izango da talde horrek bere izaerari eta hizkuntzari eustea.

Kontzeptu hau bizindar etnolinguistiko (BIE) subjektiboaren kontzeptuarekin osatu du Bourhisek (1981): gizarteak bere bizindar etnolinguistikoaz duen irudikapena ez du zertan izan benetan duen bizindar etnolinguistikoaren isla egokia. Azken hori neurtzeko galdetegi bat prestatu zuten eta Australian erabili zuten britainiar eta greziar jatorriko taldeen arteko harremanak ikertzeko (Bourhis eta beste, 1981).

Harrezkero, eredua zabaltzeko proposamena egin zuten eta Landry eta Allard-en eredu orokorra proposatu zuten (Landry eta Allard, 1984). Aurreko ereduari zenbait aldaketa egin zizkioten:

  • Faktore objektiboen multzoei izenak aldatu zizkieten: kapital demografikoa (lehengo bera), kapital politikoa (lehengo babes instituzionala), kapital ekonomikoa (babes instituzionalaren parekoa baina ekonomian) eta kapital kulturala (hau ere babes instituzionalaren parekoa baina komunikabideetan, hezkuntzan, erlijioan eta kulturan).
  • Harreman-sareak gehitu zituzten.
  • Maila psikologikoan bi faktore sartu zituzten: uste- edo sinesmen-sistema jarreretara hurbiltzeko eta hizkuntza-gaitasuna.

Horren guztiaren emaitza hizkuntza-portaera da eta horren ondorioz bi elebitasun-mota bereiz daitezke: elebitasun gehigarria (ez duena bultzatzen norberaren hizkuntza galtzera) edo elebitasun kengarria (norberaren hizkuntza galtzera bultzatzen duena).

Ikerketa batzuek bizindar subjektiboa eta objektiboaren artean alderik ez egotea posible dela frogatu badute ere (GAO, 1990), normalean onartua dago zenbat eta bizindar subjektiboa positiboagoa eduki talde batek, orduan eta aukera handiagoa duela handitzeko eta irauteko (Saint Blancat, 1985; Allard eta Landry, 1986).

Bizindar etnolinguistikoaren sortzaileek, jaso zituzten ekarpenak gehitzeko asmoz, euren eredua birformulatu egin zuten (Harwood eta beste, 1994) eta askoz ere eredu konplexuagoa sortu zuten, besteak beste, diskurtsoen azterketari buruzko atala gehituta.

Bizindar etnolinguistikoa Fishmanen hizkuntza-indarberritzeari buruzko teoriarekin batera erabil daiteke, bata bestearen osagarri (Bourhis, 2001). Artikulu horretan Bourhis-ek Quebec-eko hizkuntza egoera aztertzen du eta egileak oraindik ere hasierako formulazioko terminologia erabiltzen du; izan ere, nahiz eta eredua eguneratu egin den, oraindik ere erabilgarria da, helburuen arabera, lehenagoko formulazioetan.

Gure artean bi lan nagusi egin dira bizindar etnolinguistikoaren inguruan:

  • Gizarte-psikologiaren ikuspegitik aztertu zuten menpeko hizkuntzen ikaskuntza eta erabilera bizindar etnolinguistikoaren eta beste hainbat teoriaren arabera (Arratibel eta beste, 2001).
  • Gipuzkoako bost herritan egin ziren neurketak (Usarralde; Martínez de Luna, 2004). Lanaren helburuetako batzuk ziren euskaren erabileran eragiten duten faktoreak identifikatu eta neurtzea eta herrien arteko konparazioa egitea. Beste helburuetako bat izan zen orain arte herri-mailan hizkuntza-plangintzaren alorrean egindakoa ebaluatzea eta aldian behin neurtzea bilakaera aztertzeko (Díaz de Tuesta, 2001).

Bost herritako bizindar objektiboa neurtu eta euskararen erabileran duen eragina aztertu ondoren, ondoko bi ondorio nagusiak atera zituzten:

  • Zenbat eta bizindar etnolinguistiko handiagoa, orduan eta euskararen erabilera altuagoa. Bizindarra nolakoa, erabilera halakoa.
  • Bizindar etnolinguistikoaren eta euskararen erabileraren arteko erlazioa ez da herri guztietan intentsitate berekoa. Bizindar etnolinguistikoa baxua denean, euskararen erabilerarekiko distantzia handiagoa da; aldiz, bizindar etnolinguistikoa altua denean, euskararen erabilerarekiko distantzia estuagoa da. Beste modu batera esanda, bizindar etnolinguistikoa baxua denean, euskararen erabilerarekiko lotura zehazten duen ratioa handiagoa da. Eta zenbat eta bizindar etnolinguistiko altuagoa izan, ratio hori txikiagoa da. Edo, bestela esanda, bizindarra neurri batean sendotzen denean, erabilera are nabarmenago igotzen da (Usarralde; Martínez de Luna, 2004).

Hizkuntza-boterea modu askotara ulertu eta aztertu daiteke. Ikuspegi soziologikoa puntuan Olasok proposatzen zituen bi ikuspegi nagusiak aurkeztu ditugu. Ideologia linguistikoei kapitulu honetan leku handia eman zaienez, beraiekin jarraitu eta beste ikuspuntu bat emango zaio, hizkuntza-merkatuarena hain zuzen ere.

Aurreko kapituluan ikusi da ideologiak konstruktu bat direla eta interes batzuk suposatzen dituztela; politikoak, ekonomikoak, etab. Horrek hizkuntzaren inguruan merkatu oso bat garatzea ekarri du eta botere-interesak tartean daude.

Bourdieuren arabera, komunitate batean dauden hizkuntzek merkatuan indar-harreman bat dute. Harreman horretan, botere eta prestigio handiena duenak erabakitzen du baita nola hitz egin behar den ere: zein hiztegi edota azentu erabili, adibidez.

Bourdieuren iritziz, talde prestigiodunak berari komeni zaizkion eta berarentzat egokienak diren arau linguistiko eta soziolinguistikoak hartzen eta inposatzen ditu. Hizkuntza-komunitate (ikus hurrengo kapituluan hizkuntza-komunitatearen definizioa) batean, hiztunak derrigorrez ezagutu behar ditu hizkuntza eta kulturaren inguruko arau horiek, bereziki menderatzaileekin harremanetan dagoenean, baina ez egoera horretan bakarrik. Auto-gorrotoaren fenomenoen arabera, menderatuak berak inposatzen dizkio menderatzailearen arauak bere buruari. Gainera, hizkuntza legitimoaren kodigoak ongi menperatzen ez direnean, hizkuntza ez-segurtasuna sentitzen da eta askotan hiztuna gehiegizko zuzenketan jausten da.

Hizkuntza-merkatua ez da lineala eta erabilera-eremu batzuek, azpi-merkatu batzuek, beraien arau propioak izan ditzakete eta arau menderatzailearekiko menpekotasun handiagoa edo txikiagoa eduki. Adibidez, administrazioan egiten diren erabilera formaletan menpekotasun handia dago, baina eremu informalago batean, lagunekin burutzen diren harreman informaletan, txikiagoa izan daiteke. Klase menderatuek propioak dituzten guneetan, sinbolikoki, arau menderatzaileak baztertuak izan daitezke.

Bourdieuk babesten duen tesiaren arabera, menderatzaileen kodeak hiru eginbehar ditu:

  • Ludikoa.
  • Kriptikoa: hizkuntza-kode bereziak sortzen dira beste pertsonek ez ulertzeko.
  • Nortasun-funtzioa: hizkuntza taldearen ezaugarria eta besteengandik ezberdintzeko ezaugarri nagusienetakoa bihurtzen da.

Bourdieuz gain, beste autore batzuek ere irakurketa ekonomikoa soziolinguistikara aplikatu dute. Esaterako, Ferrucio Rossi-Landik Language as work and trade liburua argitaratu zuen (Rossi-Landi, 1983). Autore honek Saussure hartzen zuen abiapuntutzat eta Marx-en materialismo historikoan eta pentsaera ekonomikoan inspiratu zen teoria soziolinguistiko bat osatzeko.

UZEIk hizkuntza-komunitatearen definizioa modu laburrean jartzen badu ere, kontzeptu horren interpretazioa aldakorra izan da, ikertzaileen eta momentu historiko epistemologikoaren araberakoa. Peter L. Patrick-ek (2009) erakusten duen moduan, kontzeptu gatazkatsua da bere kontzepzioari dagokionez. UZEIren definizioa honakoa da (UZEI, argitaratu gabe: 22):

Hizkuntza-komunitatea: lehen hizkuntza bera duten edo hizkuntza berean mintzatzen diren pertsonen multzoa. Soziolinguistikak aztertzen duen unitate sozial nagusia da.

Mikel Zalbidek aipatzen duen moduan (Zalbide, 2006: 238), kontzeptu honi izendapen anitz eman zaizkio hizkuntza guztietan eta bereziki euskaraz. Zalbidek hiztun-elkartea erabiltzen du kontzeptu hau izendatzeko eta ondorengo izen hauek aipatzen ditu: hiztun-taldea, hiztun-herria, komunitate linguistikoa.

Richard A. Hudson-ek (Hudson, 1981), hainbat autoreren definizioak laburbiltzen eta aurkezten ditu (Lyons, Hockett, Bloomfield, Gumperz, Labov, Le Page, Bolinger) eta bere definizio propioa proposatzen du.

Laburbiltzeko, definizioak hiru ezaugarri nagusiren arabera aldatzen dira (Berruto, 1998):

  • Hizkuntzaren ezaugarria.
  • Oinarri sozio-geografikoaren ezaugarria.
  • Arau soziolinguistikoen ezaugarria.

Lehenengo ezaugarriak hizkuntza eta hizkuntzaren erabilera du oinarrian: hizkuntza-komunitatea hizkuntza jakin bat erabiltzen duen giza taldea da (Leonard Bloomfield, 1926). Hasieratik, gainera, aspektu komunikatiboa ere kontuan hartzen da, hizkuntza-komunitate bat hizkuntzaren bitartez harremanak dituen taldea da (Bloomfield, 1933). Definizio hau osatuz joan da. Horrela, John Gumperzek (Gumperz, 1971) hizkuntza-komunitatea eleanitza izan daitekeela dio; William F. Mackey-rentzat, aldiz, ez (Mackey, 1972).

Bigarren ezaugarria sozio-geografikoa da. Hizkuntza-komunitatea osatzeak eremu geografiko komun bat partekatzea inplikatzen du. Horren arabera, hizkuntza-komunitatea entitate geografiko-politiko batean osatuko dute, hizkuntza bera konpartitzen duten pertsonek. Adibidez, autore batzuk hiri bat kontsideratu dute hizkuntza-komunitate bezala. Milroy eta Margayk Dublingoa aztertu dute, esaterako (Milroy eta Margay, 1980).

Hirugarren ezaugarria arau soziolinguistikoarena da. William Laboven ustez, adibidez, hizkuntza-komunitatea da arau soziolinguistiko berdinak konpartitzen dituen giza taldea. Alegia, hizkuntza erabiltzeko arau linguistiko berberak konpartitzen dituena eta, gainera, erabilera horietaz balorazio berdina egiten duen pertsona-multzoa (Labov, 1972).

Autore batzuek (Gumperz, 1971: 269) interakzioaren garrantzia azpimarratzen dute. Horrela, hizkuntza-komunitatearen barneko harremanak ugariak eta erregularrak izan behar dutela azpimarratzen dute. Beste autore batzuek, hizkuntza-komunitatea terminoa erabili baino, nahiago dute erabilera-komunitatea (community of practice) erabili (Eckert eta McConnell-Ginet, 1999: 185).

Ikusten denez, anitza da hizkuntza-komunitatearen definizioa. Autore batzuek bere balioa zalantzan jartzen dute konplexuegia delako (Ralph Fasold, 1996) edo, hizkuntza-komunitatea pertsonek osatzen dutenez, sinplifikazio handiegia delako pertsona horien guztien erabilerak eta balorazioak modu bakarrean sinplifikatzeak (Peter L. Patrick, 2009: 246).

Joshua Fishmanek sintesi interesgarri bat egin zuen (Fishman, 1971). Zalbidek horrela laburbiltzen du Fishmanen definizioa (Zalbide, 2006):

Hizkuntza-komunitatea: aurrez aurreko interakzio linguistikoz (mintzajardunez, idatziz...) edota hiztun guztien integrazio sinbolikoaz, gutxien-gutxienez aldaera bat konpartitzen duten hiztun guztien multzoa da, hiztun-elkartea.

Euskal Herriko kasuan M. J. Azurmendik (Azurmendi, 1987: 265) hizkuntza-komunitatearen definizio berri eta integratzailea egin zuen, Olasok jasotzen duena (Olaso, 2008: 7). Fishmanen ereduan oinarritutako definizio honetan bost osagai hartzen dira kontuan:

  • Ingurune eta lurraldetasun politiko-juridiko-soziala.
  • Hiztun-multzoa.
  • Funtzionatzeko norma komunitario bereziak.
  • Norberaren hizkuntzaren erabilera.
  • Hiztun-multzoaren jokaera eta ekintzak.

Euskal Herriko hizkuntza-komunitatea aztertzean, maila sinbolikoa oso kontuan hartzea garrantzitsua da; alegia, hizkuntza-komunitatearen partaidea izateko zein ezaugarri behar den edo partaide izatea Euskal Herriko biztanleriak nola definitzen duen aztertzea. Zentzu horretan aipagarria da Nekane Jausorok eta bestek euskararen atxikimendu-komunitatea deitu zutena. Talde horretan euskaraz aritzeko gaitasuna izan gabe, euskararen normalizazioaren aldeko jarrera zuten erdaldunak sartzen dira. Zonalde batzuetan, batez ere erdaldunetan, garrantzi handia izan zuten, beraiek sortu eta sustatu baitzituzten, adibidez, ikastolak eta gaueskolak (Jausoro eta beste, 1998).

Analisi hau egiten bada, ikusten da nola maila sinbolikoa gero eta garrantzi handiagoa hartzen ari den. Izan ere, euskaldunen hizkuntza-komunitatearen partaide izateko borondatea da izan behar den ezaugarri nagusia biztanleriaren gero eta zati handiagoarentzat. Ikusiko dugunez, biztanleriaren hizkuntza-gaitasunaren arabera aldatzen da ikuspuntu hau (Joly, 2004).

UZEIk hizkuntza-identitatearen edo hizkuntza-nortasunaren definizio hau ematen du:

Hizkuntza-nortasuna: pertsona edo giza talde baten identitatearen eta hizkuntza baten artean dagoen lotura. Pertsona edo giza talde bakoitzak hizkuntza jakin batekin (edo gehiagorekin) lotzen du bere identitatea.

Norberaren identitatea bestearekiko konparaketaren arabera egiten da. Bourdieuk nortasunaren inguruan dioen bezala: Cet être perçu qui existe fondamentalement par la reconnaissance des autres (Bourdieu, 1982: 141).

Bestea existitzen delako, berarekiko egiten duen konparaketaren arabera definitzen du hiztunak bere burua eta, beraz, bere identitatea. Alegia, bestearen begien bitartez definitzen du bere burua. Identitatearen definizioan dialektika bat sortzen da: nork bere burua ezagutzeko besteen jokaerak analizatu behar ditu, eta besteen jokaeren zergatiak ulertzeko, nork bere jokaera analizatu behar du.

Prozesu dialektiko horretan hizkuntzaren lekua zentrala da. Norbera edo komunitate bat definitzeko, identitatea definitzeko, nabarmenetarikoa den ezaugarria besteekin komunikatzeko ahalmena da, eta bereziki hizkuntza batez komunikatzeko ahalmena.

Grekoentzat barbaroak ziren grekoak ez zirenak, alegia, beste hizkuntza bat erabiltzen zutenak. Modu berean euskaldunen kasuan: euskaldunaren definizioa euskaraz hitz egiten duena da, besteak erdaldunak dira. Ikusten den bezala, karga afektibo batekin kontsideratzen da ezberdintasuna, eta historian zehar aldatuz joan da.

Hizkuntza eta nortasunaren arteko lotura ez da hizkuntzaren mailan bakarrik gelditzen, hizkuntza-komunitate orokor batean, azpi hizkuntza-nortasunak daude eta horiek, normalean, erabilera jakin bati lotuta daude. Adibidez, erabilera batzuek genero batekin lotura izan dezakete, alegia, gizonezkoek modu batean hitz egitea eta emakumezkoek beste modu batean; gizarte-maila izan daiteke beste identitate ezaugarri bat, etab. Oro har, aldaera- edo bariazio-mota bakoitzak identitate batekin lotura izan dezake, eta kontzienteak edo inkontzienteak, errebindikatuak edo ez-errebindikatuak izan daitezke (ikusi Hizkuntzaren aldakortasuna atala).

Identitate pertsonala ez da bat eta bakarra, egunean zehar adibidez aldatu egiten da, hiztuna langile, guraso, futbolaria, ehiztaria... izan daiteke egun berean. Aldaketa horiekin hizkuntzan eta hizkuntzaren irudikapenetan bariazioak egon daitezke. Horregatik, identitate soziala eta hizkuntza-identitatea ez dira lausoak eta mugiezinak, aldakorrak baizik. Oro har nortasun pertsonal eta gizarte-nortasunaren artean mediazio bat gertatzen dela esan daiteke (Tabouret Keller, 1996: 317).

Soziolinguistikan bada modu hertsi bat hizkuntzaren identitatea definitzeko eta aztertzeko: pertsona edo giza talde baten identitatearen eta hizkuntza baten artean dagoen lotura aztertzea, hain zuzen ere. Hala ere, bada hipotesi bat oso zabaldua, nortasuna eta hizkuntza maila ideologikoan kokatzen dituena: Whorfen hipotesia, hain zuzen ere.

Europako nazioen eraikuntzaren prozesu historikoan eragin handia izan du Whorfen erlatibismo linguistikoak. Europako mentalitateetan oso sartuta dago eta egon da, eta Euskal Herrian indar handia dauka, bereziki euskaldunen artean.

Erlatibismo linguistikoaren jatorria urrundik dator eta, berez, Sapir (1884-1939) eta Whorf (1897-1941) maisuekin lotzen bada ere, kontzeptuaren oinarriak lehendik datoz; gutxienez Herder, Humboldt, eta Sapir-en irakasle zen Boasengandik. Hipotesi honen arabera, lotura bat egongo litzateke hizkuntzaren eta pentsatzeko moduaren artean eta, beraz, hizkuntza eta kulturaren artean.

Alegia, hizkuntza bat mintzatzeak pentsatzeko era bat ekarriko luke, hizkuntza bakoitzak kosmobisio bat suposatuko luke, baita berari propioa izango litzaiokeen kultura bat ere. Erlatibismo linguistikoaren arabera, hizkuntzak determinatuko lituzke hizkuntza-komunitate baten kosmobisioa eta kultura. Horrela, hizkuntza eta nortasunaren arteko harremana ezin estuagoa litzateke (Joly, 2009).

Whorfen teorizazioaren arabera, hizkuntzek kategoria-sistema bat osatzen dute, partikularra eta berezitua dena. Kategoria horien artean, kategoria gramatikalak edo hizkuntzen estruktura semantikoa aurkitzen dira, adibidez. Sistema horiek, hizkuntzari propioak zaizkionak, hiztunaren ikuspuntu kontzeptuala eta bere interpretazio estetikoak baldintza ditzakete.

Adibide famatuena eskimalen elurra izendatzeko modua da. Hizkuntza gehienetan hitz bakarra erabiltzen da; eskimalek, berriz, elurraren ezaugarrien arabera, 10 izen baino gehiago dituzte elurra izendatzeko. Amazoniako indigenen kasuan, gauza bera gertatzen da berdea kolorearekin, hitz bat baino gehiago dute berde ezberdinak izendatzeko.

Whorfen hipotesi hertsienaren arabera, hiztun elebakar baten hizkuntzak erabat baldintzatzen du bere kosmobisioa eta munduan duen ekiteko joera. Izan ere, honen arabera, munduko hizkuntzen estrukturak oso ezberdinak dira, eta estruktura horiek baldintzatzen dituzte hiztunen funtzio kognitiboak. Hala ere, ikuspuntu hori zalantzan jarri da bi modutan.

Alde batetik, zientzia kognitibistetako ikertzaileen kritika jaso zuen 1960tik aurrera, Chomsky eta bere jarraitzaileek munduko hizkuntzek uste zen baino estruktura unibertsal gehiago konpartitzen zituztela frogatu baitzuten.

Bestetik, hizkuntzek gizarte baten kultura, balioak eta orientazioak baldintzatu baino gehiago, horien isla direla frogatu zuten Fishmanek eta beste autore anitzek. Beraz, hizkuntza, kultura eta kosmobisioaren harremana ez da unilaterala, unibokoa eta norabide bakarrekoa: ez ditu hizkuntzak hizkuntza-taldeko hiztunen kosmobisioa eta kultura baldintzatzen, baizik eta batak besteari eragiten diote. Hizkuntzak eragina baldin badu kosmobisioan, kosmobisioak berak ere eragina dauka hizkuntzan (Joly, 2009).

Euskal Herriko eremu geografikoan, hizkuntza eta nortasunaren arteko harremana aztertzen direnean, konplexutasun bereziak agertzen dira: Euskal Herria eleanitza da eta, hiztunen hizkuntza-gaitasunaren arabera, kokapen geografikoaren arabera eta kokapen sozio-politikoaren arabera, aldakorra. Gainera, nortasun politiko-nazionala eta hizkuntza-nortasuna oso lotuta daude eta, berez, askotan gauza bera izango balira bezala aztertzen dira.

1990eko eta 2000ko hamarkadak aztertzen badira, hizkuntza-nortasunaz gizartean zabalduak diren irudikapenak gero eta konplexuagoak bihurtzen direla ikusten da, egoera eta errealitate soziolinguistikoa gero eta konplexuagoa delako (Joly, 2004).

Maila sinkronikoan, bi motatako azterketak egiten dira nagusiki euskal hizkuntza-nortasunaren nondik norakoak aztertzeko. Alde batetik, jendeari galdetzen zaio ea euskalduna, espainola edo frantsesa sentitzen den. Sarritan, kategoria nagusi horiei beste batzuk gehitzen zaizkie: nafarra, euskalduna eta espainola, euskalduna eta frantsesa, etab. Bestetik, euskalduna izateko zein ezaugarri behar diren galdetzen zaio.

Maila diakronikoan, Johan Järlehed-ek hizkuntza eta identitatearen arteko lotura aztertu du (Järlehed, 2008). Berak bost une edo praxi ezberdin aztertu ditu:

Euskararen lekua euskal nortasun goiztiarraren artikulazioan, XVI. eta XVII. mendeen artean.

Euskararen lekua Sabino Aranaren diskurtsoan.

Euskararen lekua diskurtso zientifiko-kulturalean.

Euskara oposizio eta erresistentzia-ikur bezala.

Trantsizioaren garaia eta euskarari eman zaion lekua.

Beste autore batzuek ere euskararen lekua euskaldunen nortasunean kokatzen dute eta euskararen inguruko diskurtsoak aztertu dituzte maila diakronikoan, tartean Madariaga, Intxausti, Tovar, etab.

  • ABRIC, Jean-Claude. 1994. "Pratiques sociales et représentations sociales". In ABRIC, Jean-Claude (zuz.). Pratiques sociales et représentations. Paris: PUF, Collection Psychologie Sociale: 216-238.
  • ALLARD, R eta LANDRY, R. 1986. "Subjective ethnolinguistic vitality viewed as a belief system". Journal of Multilingual and Multicultural Development 7: 1-12.
  • ARRATIBEL, Nekane. 2000. Helduen euskalduntzean eragiten duten prozesu psikosozialak: motibazioaren errola. Bilbo: UPV-EHU.
  • AZURMENDI, Maria-Jose. 1986. "La juventud vasca en relación con el euskera". In ELZO, Javier. Jóvenes Vascos 1986: 327-384. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • AZURMENDI, Maria-Jose. 1990. "La juventud vasca en relación con el euskera". In ELZO, Javier. Jóvenes Vascos 1990: 449-510. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • AZURMENDI, Maria-Jose. 1999. Psicosociolingüística. Leioa: UPV-EHU.
  • BAGGIONI, Daniel. 1997. Langues et nations en Europe. Paris: Payot & Rivages.
  • BARANDIARAN, Xabier. 2002. Gazteak eta politika. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • BASTERRETXEA, Iziar. 1987. Eskolatik euskara: euskararekiko jarrerak Bizkaiko OHOko 8. Mailakoen artean. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea, doktore-tesia, micro film 80.
  • BEACCO, Jean Claude. 2001. "Les idéologies linguistiques et le plurilinguisme". Le français dans le monde 314.
  • BERRUTO, Gaetano. 1998. Fondamenti di sociolinguistica. Roma: Laterza
  • BLOOMFIELD, Leonard. 1926. "A set of postulates for the science of language". Language 2. 153-164. or.
  • BLOOMFIELD, Leonard. 1933. Language. New York: Holt, Rinehart and Winston.
  • BOURDIEU, Pierre. 1982. Ce que parler veut dire. L'économie des échanges linguistiques. Paris: Fayard.
  • BOURDIEU, Pierre. 1994. Raisons pratiques. Paris: Seuil.
  • BOURDIEU, Pierre eta BOLTANSKI, Luc. 1975. "Le fétichisme de la langue". Actes de la recherche en sciences sociales 2-3, 2: 4-73.
  • BOURHIS, R.Y.; GILES, H. eta ROSENTHAL, D. 1981. "Notes on the construction of a subjective vitality questionnaire for ethnolinguistic groups". Journal of Multilingual and Multicultural Development 2: 145-155.
  • BOYER, Henri. 1996. Sociolinguistique: territoire et objets. Paris: Delachaux et niestlé.
  • BOYER, Henri. 2000. "Ni concurrence, ni déviance : l'unilinguisme français dans ses oeuvres". Lengas 48, 89-102. or. Montpellier: Presse Universitaire Paul Valéry
  • BOYER, Henri. 2001. Introduction à la sociolinguistique. Paris: Dunod.
  • BRANCA-ROSOFF, Sonia. 1996. "Les imaginaires des langues". In Boyer, Henri (arg.) Sociolinguistique: territoire et objets: 79-114. Paris: Delachaux et niestlé.
  • CENTRO DE INVESTIGACIONES SOCIOLÓGICAS. 1994. Conocimiento y uso de las lenguas en España. Madril: CIS.
  • CENTRO DE INVESTIGACIONES SOCIOLÓGICAS. 1998. Uso de las lenguas en comunidades bilingües. País Vasco. Estudio nº2. 296. Madril: CIS.
  • CENTRO DE INVESTIGACIONES SOCIOLÓGICAS. 1999. Conocimiento y uso de las lenguas, Madril: CIS.
  • CORCUERA, Javier. 1979. Orígenes, ideología y organización del nacionalismo vasco (1876- 1904). Madril: Siglo XXI.
  • COUPLAND, Nikolas; JAWORSKI, Adam (arg.). Sociolinguistics. Critical concepts in linguistics. VI liburuki. New York: Routledge.
  • ECKERT, P. eta MCCONNELL-GINET, S. 1999. "New generalizations and explanations in language and gender research". Language in Society 28 (2): 185-201.
  • ERIZE, Xabier. 1997. Nafarroako euskararen historia soziolinguistikoa (1863-1936). Iruñea: Nafarroako Gobernua.
  • EUSKO JAURLARITZA; NAFARROAKO GOBERNUA. 1995. Euskararen jarraipena I. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza; Nafarroako Gobernua.
  • EUSKO JAURLARITZA; NAFARROAKO GOBERNUA; EKE. 1997. Euskal Herriko soziolinguistikazko inkesta 1996. Euskararen Jarraipena II. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza; Nafarroako Gobernua; EKE.
  • FASOLD, Ralph. 1996. La sociolingüística de la sociedad. Introducción a la sociolingüística. Madril: Visor.
  • FISHMAN, Joshua A. 1972. The sociology of language. An interdisciplinary social science approach to language in society. Rowley (Massachusettes): Newbury House Publishers
  • GABINETE DE PROSPECCIÓN SOCIOLÓGICA (José I. Ruiz de Olabuénaga). 1983. La lucha del euskera. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza.
  • GAO, G; SCHMIDT, KL; GUDYKUNST, W.B. 1994. "Strength of ethnic identity and perceptions of ethnolinguistic vitality". 40th International Communication Association Convention (Dublin, 1990). IJSL 108: 78-93.
  • GARCIA, Iñaki. 2000. Euskararen erabileran eragiten duten prozesu psikosozialak: identitate etnolinguistikoaren garrantzia. Leioa: UPV-EHU (doktore-tesia).
  • GILES, H., BOURHIS, R.Y. eta TAYLOR, D.M. 1977. "Towards a theory of language in ethnic relations". In: GILES, H. (arg.) Language, Ethnicity and Intergroup Relations. London: Academic Press.
  • GILES, H.; JOHNSON, P. 1987. "Ethnolinguistic identity theory: a social psychological approach to language rnaintenance". International Journal of the Sociology of Language 68: 69-99.
  • GOIKOETXEA, Nekane 1997. Deba: gazteak eta euskara. Deba: Debako Udala.
  • GOIKOETXEA, Nekane. 1997. "Gazteak eta euskararen erabilera urria. Debako kasua". HIZPIDE 38: 3-19.
  • GUMPERZ, John. 1971. Language in social groups. Stanford: Stanford University Press.
  • HOUDEBINE, Anne-Marie. 1982. "Norme et imaginaire linguistique". Le Français moderne 50: 42-51.
  • HOUDEBINE, Anne-Marie. 2002. L'imaginaire linguistique. Paris: l'Harmattan.
  • HUDSON, Richard A. 1981. La sociolingüística. Bartzelona: Anagrama.
  • INTXAUSTI, Joseba. 1998. Hizkuntzen aldeko mugimendu sozialak. Leioa: UPV-EHU.
  • IRAOLA, Joxe Mari. 1994. Euskara eta gazteak Lasarte-Orian. Hizkuntz jokaerak. Lasarte-Oria: Lasarte-Oriako Udala.
  • JÄRLEHED, Johan. 2008. Lengua e identidad en los textos multimodales de promoción del euskara, 1970-2001. Göteborg: Göteborgs Universitet.
  • JAUSORO, Nekane. 1997. La práctica discursiva y el interdiscurso. Una propuesta metodológica para la investigación social del euskera. Leioa: UPV-EHU.
  • JAUSORO, Nekane; MARTÍNEZ DE LUNA, Iñaki; DÁVILA, Andrés. 1998. "Gazte donostiarren hizkuntzekiko harremanak". BAT Soziolinguistika aldizkaria 27: 51-81.
  • JOLY, Lionel. 2002. "Approche démolinguistique du Pays Basque". Lengas, Revue de Sociolinguistique 52: 119-150.
  • JOLY, Lionel. 2004. "La cause basque et l'euskera". In Mots, les langages du politique. Lyons: ENS éditions.
  • JOLY, Lionel. 2004. Étude sociolinguistique du Pays Basque. Paris: Sorbonne (doktore-tesia).
  • JOLY, Lionel. 2009. "Erlatibismo linguistikoa". Jakin.
  • KRUTWIG, Federico. 1963. Vasconia. Estudio dialéctico de una nacionalidad. Buenos Aires.
  • LABOV, William. 1972. Sociolinguistic patterns. Philadelphia: University of Pennsylvania.
  • LARRAÑAGA, Nekane. 1996. Euskararekiko jarrerak eta jokabideak. Euskalerriko gaztetxoek euskararekiko dituzten jarrerak eta beren eragina euskara ikasi eta erabiltzean. Bilbo: Deustuko Unibertsitatea (doktore-tesia).
  • LEZETA, Marije; SAN MARTIN, Elena. 1991. Giro urbanoko gazteak eta euskera: Deba bailarako gazteen iritziak gazteek interpretatuta. Bilbo: UEU.
  • MACKEY, William. 1972. Bilingual education in a binational school: A study of equal language maintenance through free alternation. Rowley: Newbury House.
  • MACKEY, William. 1976. Bilinguisme et contact des langue. Paris: Klincksieck.
  • MADARIAGA ORBEA, Juan. 2008. Apologistas y detractores de la lengua vasca. Donostia: Euskal Herriko Zuzenbide Historiko eta Autonomikoa Aztertzeko Fundazioa.
  • MARTEL, Philippe. 2001. "Autour de Villers-Cotterêts: histoire d'un débat", Lengas 49: 7-26.
  • MARTÍNEZ de LUNA, Iñaki. 1995. "Etorkizuna aurreikusten: Euskal Autonomi Elkarteko gazteriaren egoera soziolinguistikoa". In EUSKO JAURLARITZA. Euskara atzo eta gaur. Gasteiz: Eusko Jaurlaritza (CD ROM).
  • MARTÍNEZ DE LUNA, Iñaki. 1998. "Universos simbólicos e identificación etnopolítica en su relación con el euskera y el castellano". In URKULLU Iñigo (argitaratzailea), Nacionalismo vasco. Un proyecto de futuro con 100 años de historia. Cultura vasca y euskera, ejes de la identidad nacionalista: 143-161. Bilbo: Fundación Sabino Arana.
  • MARTÍNEZ de LUNA, Iñaki; JAUSORO, Nekane. 1996. "Hizkuntzekiko motibazioen ekarpenak inguruneak ezarritako baldintzen aurrean". BAT 18: 39-52.
  • MARTÍNEZ de LUNA, Iñaki; JAUSORO, Nekane. 1998. "Euskararekiko motibazio sinbolikoak". In: INTXAUSTI, Joseba (editorea), Euskararen aldeko motibazioak: 69-136. Leioa: UPV-EHU.
  • MARTÍNEZ DE LUNA, Iñaki; BERRIO-OTXOA, Kontxesi (zuz.). 2000. Etorkizuna aurreikusten 99: Euskal Herriko gaztetxoak eta euskara. Lasarte-Oria: I. Martínez de Luna.
  • MILROY, Lesley; MARGRAIN, Sue. 1980. "Vernacular language loyalty and social network". Language in Society 9: 43-70.
  • ODRIOZOLA, Jose Manuel. 1993. Soziolinguistikaren atarian. Bilbo: BBK; Euskaltzaindia.
  • ODRIOZOLA, Joxe Manuel. 1998. Hizkuntza, kultura eta gizartea. Bilbo: Euskaltzaindia.
  • OLASO, Olatz. 2008 (argitaratu gabe). "Ikuspegi soziologikoa eta gizarte psikologiarena". In HIZNET, Hizkuntza Plangintza Ikastaroa. 2008-2009 ikasturtea. Asmoz fundazioa, Eusko Ikaskuntza.
  • OMAETXEBARRIA, Ignazio. 1952. "¿Esperanto o vascuence?". In Cantabria franciscana: 132-139. Arantzazu: Editorial franciscana Aranzazu.
  • PATRICK, Peter L. 2009. "The speech community". In COUPLAND, Nikolas eta JAWORSKI, Adam (Editoreak) Sociolinguistics Critical Concepts in Linguistics (IV. alea): Theoretical perspectives in sociolinguistics: 245-267. New York: Routledge.
  • PIRON, Claude. 1994. Le défi des langues du gâchis au bon sens. Paris: L?Harmattan.
  • RAMPTON, Ben. 2009. "Speech community and beyond". In COUPLAND, Nikolas eta JAWORSKI, Adam (Editoreak) Sociolinguistics Critical Concepts in Linguistics (II. alea): Subjective and ideological processes in sociolinguistics: 299-317. New York: Routledge.
  • ROSSI-LANDI, Ferrucio. 1983. Language as work and trade. A semiotic homology for linguistics and economics. South Hadley: Bergin & Garvey.
  • SAINT-BLANCAT, Chantal. 1985. "The effect of minority group vitality upon its sociopsychological behaviour and strategies". Journal of Multilingual and Multicultural Development 6: 31-44.
  • SCHIFFMAN, Harold. 2005. Problems with language and "ideologies".
  • SIGUAN, Miquel; VILADOT, M. Angels. 1992. "Aproximación empírica a la Teoría de la Identidad Etnolingüística en el contexto catalán". Anuario de Psicologia 52: 79-93.
  • SUDUPE, Jon. 2009. Ideologiarik gabeko euskara.
  • TABOURET-KELLER, Andrée. 1996. "Language and identity". In COULMAS, Florian (arg.) The handbook of sociolinguistics: 315-326. Oxford: Blackwell.
  • TAJFEL, H eta TURNER, J. C. 1979. "An integrative theory of intergroup conflict". In W. G. AUSTIN; S. WORCHEL (arg.), The Social Psychology of Intergroup Relations. Monterey: Brooks-Cole.
  • TEJERINA, Benjamin. 1992. Nacionalismo y lengua. Los procesos de cambio lingüístico en el País Vasco. Madril: CIS.
  • TODOROV, Tzvetan. 1982. La conquête de l'Amérique. La question de l'autre. Paris: Seuil.
  • TOVAR, Antonio. 1980. Mitología e ideología de la lengua vasca. Madril: Alianza.
  • USARRALDE, Ibon; MARTÍNEZ DE LUNA, Iñaki. 2004. Euskal hizkuntza komunitatearen bizindar etnolinguistikoa: Andoaingo, Arrasateko, Bergarako, Hernaniko eta Lasarte-Oriako Udalerriak. Andoain: Soziolinguistika Klusterra.
  • UZEI; Soziolinguistika Klusterra; HPS. 2009 (ARGITARATU GABE). SOZIOLINGUISTIKA HIZTEGIA - EUSKAL SOZIOLINGUISTIKAREN EREMUAN ERABILTZEKO. LEXIKOA SL HIZTEGIA 20090318-UZEI-SLK-HPS.DOC.
  • VILA MENDIBURU, Ignasi; ALVAREZ DORRONSORO, Ignasi. 1992. "Nación: identidad y conflicto". Mientras tanto 52: 37-56.
  • VILLASANTE, Luis. 1951. "En torno al problema del vascuence ". In Cantabria franciscana 8: 40-54. Arantzazu: Editorial franciscana Aranzazu.
  • VILLASANTE, Luis. 1952. "Aclaraciones a "¿Esperanto o vascuence?"". In Cantabria franciscana 10. (VII liburuki): 55-66. Arantzazu: Editorial franciscana Aranzazu.
  • WATZLAWICK, Paul. 1978. La réalité de la réalité. Confusion, désinformation, communication. Paris: Seuil.
  • WOOLARD, Kathryna. 2009 "Language ideology: issues and approaches". In COUPLAND, Nikolas eta JAWORSKI, Adam (arg.) Sociolinguistics critical concepts in linguistics (II. alea): Subjective and ideological processes in sociolinguistics: 209-222. New York: Routledge.
  • ZABALTZA, Xabier. 2006. Una historia de la lengua y los nacionalismos. Bartzelona: GEDIZA.
  • ZALBIDE, Mikel. 2006. "Glosario laburra: zenbait definizio". In RODRIGUEZ RANZ, Jose Antonio (koord.) Gramatica vascongada escrita por D. Francisco Ignacio de Lardizabal. Donostia: Gipuzkoako Foru Aldundia.