Kontzeptua

Sozialismoa

Pentsamendu sozialistaren bilakaera ikuspuntu historikotik aztertzen badugu, marxismoa izan da zorte handienekoa, egon diren sozialismo mota guztien artetik. Garai batean, Marxen (1818-1885) eta Engelsen (1823-1895) teorien aurreko pentsamendu-korronteen erakargarritasuna ukaezina izan zen. Ez dugu ahaztu behar Saint-Simon (1760-1825), Owen (1771-1858), Fourier (1772-1837) eta Cabet (1788-1856) idazleen ekimenek eta idazkiek islatzen zituzten gogoeta sozialistak eztabaidarako eta hausnarketarako gaiak izan zirela industrialismoaren hedapenaz jabetzen ari ziren intelektual- eta langile-taldeentzat; baina, fourierismoa izan ezik, gainontzekoak baztertu egin ziren 1840ko hamarkadarako jada. Gizartea hobetzeko planak aurkeztea zen horien kezka nagusia, baita Marx eta Engelsena ere. Azken bi horiek giro intelektual hartan gizarte burgesaren azterketa egin zuten, beren jatorrizko ideiak argituz, eta, gero, aurreko pentsalarien markotik harago zeuden proposamen teorikoak eginez.

Marxen obrak eta analisirako erabiltzen zituen irizpide metodologikoak langileen praktika sozialean indarra hartzen zihoazen dudarik gabe. Planteamendu horiek gizarte- eta ekonomia-zientzien eremu zabaletan errealitatea interpretatu eta eraldatzeko moduan oinarritzen ziren. Metodo horren berezitasun bat da aztertutako errealitatean sartzeko nahia. Pentsamenduaren eta hori sortzen duen "izaki sozialaren" arteko lotura horrek eskatzen du planteamenduak bere baitan har ditzala Marxen ideien jatorri berdina duten mugimendu erreformista edo iraultzaileen eta protesta edo aldarrikapen sozial eta laboralen dimentsio historikoa. Ondorioz, horiek aztertzean, pentsamenduaren bertsio guztiak aintzat hartu behar dira.

Sozialismo marxistak, horrenbestez, doktrina teorikoz osatutako multzo koherentea eratzen du, hasiera batean Marxek muntatu zuena, eta bertan jasotzen dira helburu iraultzaileak lortzeko ahaleginetan edo testuinguru burgesa gainditzen duen gizarte berri baten azaleratze-prozesuan emandako arazo praktikoak ulertzen saiatu ziren korronteak. Interpretazio desberdinetatik harago, Marx eta Engelsen obrari atxiki izanak eta helburu berak izateak definitzen dute sozialismo marxista.

Marx eta Engelsek beren buruak komunistatzat aitortu zituztenean (1842-1843 inguruan), kontrako kritikak topatu zituzten, eta horiek, tradizio erlijiosoan eta pentsamendu-ohitura jakinetan oinarrituta, liberalismoak bizitzaren aspektu guztietan proiektatzen zuen indibidualismoa errefusatzen zuten. Lege naturalak tradizio handia zuen, eta bertan, komunitarismoak indar handia zeukan, baita jabetza pribatuaren kritika ere (indibidualismotik kanpo zegoen gizarte-ereduaren faktore desitxuratzailetzat hartzen zen). Bidegurutze hartan, Marxen pentsamendua kritika tradizionalaz baliatu zen gizarteko desberdintasunei eta gero eta finkatuago zegoen gizarte burgesari aurre egiteko. Haren etorkizunerako asmoa zen garaiko gizarteak gainditzea: berrikuntza liberalak errefusatzen zituztenak zein irizpide burgesetan oinarritutakoak.

Testuinguru historiko hartan, arrazionalismo ilustratuari lotutako "aurrerapen" historikoaren ikuspegia sendotzen zihoan, kritikarako eta gizarte berri bat eraikitzeko ezinbesteko tresna moduan. Arrazionalismo ilustratua eredu sozial berri eta perfektua zen, eta hori ezartzea zen helburua, askatasuna eta zoriontasuna lortzeko desirak gidatuta. Plangintza horren zama kutsu sozialistak zituzten kritika sozial modernoetan islatu zen. Marx eta Engelsek beren planteamendua pentsamendu ilustratuari zor ziotela aitortu zuten. Izan ere, ilustrazioa Frantziako iraultzaren aurreko autore materialistekin elkartzeko zubi bilakatu zen, eta, nolabait, baita Rousseaurekin ere, filosofo garrantzitsua jakobinoen berdintasunezko politika ezkertiarretan -Babeuf eta Buonarrotti, besteak beste-, hark berdintasunaren alde egin baitzuen Frantziako pentsamendu sozialistaren eta komunistaren barruan 1840ko hamarkadan.

Marxen hasierako proiektua, oinordetzan hartutako elementuen eta elementu berritzaileen nahasketa batean oinarritu bazen ere, aurrea hartu zien aipatutako pentsamendu-korronteei, ekonomian eta politikan zein filosofian. Hausnarketa-ildo horiek esperientzia ingelesari, frantsesari eta alemanari lotu zaizkio, hurrenez hurren, eta baita Marxen lehenengo obren aurreko ekimen sozialistei eta komunistei ere. Edonola ere, ekimen horiek ezin dira 1840ko hamarkadako aldaketa sozialetatik kanpo ulertu, eta aldaketa horietatik aipagarriena industria-langileak egonkortu osteko klaseen aldaketa izan zen, horrek eztabaida soziala areagotu baitzuen. Idazle garaikideak gizarte-aldaketa horretaz jabetu ziren: "komunista" eta "komunismo" hitzak erabiltzea ohikoa bihurtu zen; Frantzian, talde sozialistak indartzen zihoazen, eta, aldi berean, cartisten mugimendu ingelesak eragin-kota handienak lortu zituen; aitzitik, aurreko sozialismo owenistak eta saintsimonianoak indarra galtzen ari ziren, nonahi.

Hegelen filosofia dialektiko horrez blai, Marxek industria-langileen mundu berri horretan aurkitu zuen gizarte kapitalista eraldatuko zuen indarra/arrazoia. Engelsek industria-munduari buruzko informazio xehatua eman zion, eta, horren bidez, langile-klasearen azterketa egin zuen. Engelesekin izandako topaketak, hortaz, berebiziko garrantzia izan zuen. 1844tik, Europa Mendebaldeko gune batzuk asaldatzen zituzten ekonomia eta gizarte kapitalisten azterketa sistematikoari ekin zion, eta, Frantziako eta Ingalaterrako esperientzia sozialen inguruan gehiago zekien heinean, teoria eta praktika soziala egokitasunez lotu ahal izan zituen. Aitzitik, sozialismo marxista gutxi hedatu zen Ingalaterran eta Frantzian. Marxen eta Engelsen lehenengo idatzien pentsamendu garaikideak ez ziren berehala desagertu, eta langile-mugimenduen eta mugimendu ezkertiarren esperientziak -denek gizarte burgesak eta kapitalismoa beren osotasunean edo partzialki kritikatzen zuten- interes handikoak izan ziren. Marxek kritika horri oinarri ekonomikoa erantsi zion, eta gizarte horretako ideologiarekin eta aurreikuspen historikoekin erlazionatu zituen. Horrekin batera, orduko egoera gaindituko zuen erreferentziazko markoa eskaini zuen: sozialismoa. Espekulazioak alde batera utzita, ez zituen gizarte sozialista berriaren oinarriak diseinatu, horiek historikoki eratuta geratuko zirelako. Hala ere, langileen protagonismoa azpimarratu zuen, iraultzaren unean klaseen arteko borroka areagotuko baitzen. Bestalde, sozialismo marxista horrek aurreko sozialismoak analitikoki gainditzen zituen. Ondorioz, marxismoaren aurreko sozialismoa -utopikotzat jotzen zuten- eta sozialismo marxista - hau, aldiz, zientifikotzat hartu zen- termino zabar bihurtu ziren. Deskripzio hori, alabaina, ez da egokia horien konplexutasunarentzat, aniztasunarentzat eta legatuarentzat.

Langile-mugimendua izan zen teoria marxistaren hartzaile naturala, baina ez zuen sozialismo berriaren formulazioa begi onez ikusi 1880ko hamarkadara arte. Borroka ideologikoak urte luzez auzitan egon ziren, 1789ko Frantziako iraultzaren esperientzietan jatorria zuten Marxen aurreko sozialismoarekin (demokrazia erradikala, errepublikanismo jakobinoa, komunismoa babouvista, ezkerreko hegeliarrak eta Feuerbach-en jarraitzaileak). Gero, aurre egin zioten kooperatibismo owenianoari lotutako asoziazionismo sendoari eta Blanc-en (1811-1882) eta Proudhon-en (1809-1865) ikusmoldeekin lotutakoari. Izan ere, langile gehienek modu hartara ulertzen zuten sozialismoa, baita 1860ko hamarkadan ere, eta horixe zen artisau-langile kontzienteen eta XIX. mende erdiko tailer ugarietako langileen horizontea. Hegemonia ideologiko hori Proudhon-en, Lassalle-ren (1825-1864) eta Bakunin-en (1814-1876) jarraitzaileetan ikus zitekeen bereziki, baita talde anarkistetan ere. Eragin hori sindikalismo iraultzailea agertu arte luzatu zen. 1847tik aurrera, ordea, Marxek pentsamendu sozialistaren espresio horiekin harreman kritikoa eta politikoa eduki zen, une hartako polemikek erakusten diguten bezala; baina ez zuten eraginik izan postulatu teorikoak prestatzean.

Die deutsche Ideologie (Ideologia Alemana) idatzi zuen arte, ez zuen historiaz zeukan ikuskera materialista moldatu. 1845eko uda amaieran hasi zen obra idazten, Engelsekin. Aurreko idazkietan beste mota bateko interesak ikus daitezke, familian edo eskolan jasotako eraginen eta haren emaztearen etxean ohikoak ziren zaletasun intelektualen mendekoak. Haren ideiak nabarmen aldatu ziren Berlineko egonaldian, 1836an. Izan ere, hegelianismoarekin egin zuen topo, eta hori izan zen, zalantzarik gabe, bizitzako pausorik garrantzitsuena, Hegelen dialektika idealistari egindako kritiketatik harago, analisi-metodo haren balioa aitortu baitzuen. Hegelek arrazoiaren ardatzetik eratu zuen gizakia, eta mundu erreala eraikitzeko inspirazio gisa erabili zuen. Izpirituaren garapena adierazteko, hau da, adimenaren garapena adierazteko, erabateko ezagutza izateko ahalmena ematen zion adimenari, historia eta filosofia ere hartzen zituen eremu batean. Gizakiak giza kontzientziaren ibilbidea ezagut zezakeen, autokontzientzia lortzeraino, hots: mundua ezagutzeko eta aztertzeko gai zen, eta, ondorioz, bere ekintzak antolatzeko gaitasuna zuen, arrazoiaren beraren faseak ezagutzen zituen heinean. Ondoz ondoko fase bakoitzean giza izpiritua identifikatuz, aurreko faseko elementuak antzeman eta gainditu zitezkeen, hau da, Hegelek ukapenenaren garrantzia azpimarratu zuen, gauzen uneko egoeran eta etorkizunen izan dezaketen egoeran barneratutako tentsio dialektikoa bailitzan.

Marx bat zetorren neohegeliano batzuk Hegelen filosofiari buruz egiten zuten irakurketarekin. Irakurketa hori sekularizatu, eta erlijioaren, politikaren eta gizartearen kritika eratu zuen. Gizarteari dagokionez, Marxek harreman zuzena izan zuen benetako lan-munduarekin, Rheinische Zeitung egunkarian lankidetzan aritu baitzen. Izan ere, garai hartan zenbait gatazka sozial ezagutu zituen parez pare, egur-lapurretak eta Mosela zonako mahastizainen miseria, esate baterako. Haren ustez, gertaera haietan ekonomiak ukaezineko garrantzia zuen. Ordudanik, hegelianismoaren eta neohegelianismoaren zentzu metafisikoan oinarritu zuen bere kritika, autore sozialista frantsesen eta Frantziako iraultzaren historiaren ezagutza oinarri hartuta. Erlijioaren kritikari dagokionez, Feuerbach-en -neohegelianoa- ideiek Marxengan eragina izan zuten. Ondorioz, izate-pentsamenduaren jatorriari eutsi zion, eta ez kontrakoari, hau da, gizakiak Jainkoaz duen ideia gizakien nahien eta gaitasunen proiekzioan kokatu zuen. Ildo beretik, giza kontzientzia objektiboki adierazteari dagokionez, Hegelek Estatuari ematen zion nagusitasuna, gizakiaren benetako askatasuna eman ziezaiokeen goi-mailako erakunde soziala baitzen. Marxek horri buelta eman zion, eta herriari eta pertsonari eman zien garrantzia, erakundeen eta askatasun-statusaren sortzaile moduan. Beraz, hegeliar filosofian Konstituzioari eta Estatuari emandako lehentasunari buelta eman zion. Feuerbach-en gizatasunaren eragina agerikoa da Hegelen filosofiari buruz egin zuen lan kritikoan, ordura arte argitaratu gabe zegoena.

Deutsch-französische Jahrbücher aldizkarietan lankidetzan aritu zen, eta Estatuaren kritikan pixka aurrerapausoa zuen, norbanakoaren eskubideak salatuz, esaterako. Hala ere, ez ziren gizakiaren eskubideak, gizarte burgesa osatzen zuten indibiduo atomizatuenak baizik. Modernotasunaren bereizgarri den interes indibidual hori lortu nahi duen izaki pribatuaren -hau da, gizarte kapitalistaren- eta izaki komunitarioaren artean zegoen hausturaren jakitun, Marxen giza burujabetzaren ereduak haustura hori desagerraraztea helburu zuen. Horretarako, erlijioari, Estatuari eta gizarteari kritika egin behar zitzaien, mundua desitxuratzen zuen kontzientzia horri zegokionean. Uneko filosofia politikoa kritikatu eta gainditu ostean, etorkizunean garapen sozialerako ikuspegi berriak jorra zitezkeen, esklabutza-mota guztiekin amaitzeko eta gizartean burujabetasuna finkatzeko. Marxek langileengan aurkitu zuen beraren helburuak egi bihurtzeko klase sozialik aproposena. Izan ere, langileriaren burujabetasuna ezin zen gainontzeko gizarte-eremuetatik bereizi, eta, horrenbestez, zeregin unibertsala zuen. Politikak zama handia zuen haren argumentuetan, baina bazekien errealitatearen analisi orokorra egiterakoan hutsune bat zuela. Engelsekin bildu ostean, ekonomiarekiko interesa piztu zitzaion. 1844an, ekonomiaren inguruko gogoetak Ökonomisch-philosophische Manuskripte (Idazki Ekonomiko-filosofikoak) izeneko lanean bildu zituen, hainbat hamarkadetan ezezaguna izan dena.

Idazki horretan, ekonomia klasikoa kritikatu zuen, Adam Smith eta David Ricardo ekonomialarien ekarpenak eta mugak onartu zituen, eta besterendutako lanari buruzko idazkia erantsi zion. Lan horrek garai hartan komunismotzat hartzen zenaren barruan sartu zuen, eta gizon komunistatzat jo zuten, besterendu gabeko bizitza soziala edo "erabatekoa" zuen gizontzat, alegia. Testuaren zati batean, Hegelen filosofiari kritika egiten zion; baina, oinarri eragile eta sortzaile zen heinean, ezezkotasunaren dialektika errealitatea azaltzerako garrantzitsua zela aitortu zuen, dialektika hegeliarra pentsamendu abstraktuaren barruan mugitzen bazen ere. Marxek Hegelekiko zuen harreman kritiko/positibo hori ezezaguna izan da luzaroan, eta ondorio garrantzitsuak izan zituen mugimendu sozialistaren pentsamenduan eta jardueran.

Aldaketa historikoa jorratzen duen historiaren ikusmolde materialista 1844 osteko obrari hobeto egokitzen zaio, Marxen lehenengo idatziei baino, Die deutsche Ideologie (1845-1846) lanak erakusten duen bezala. Orduz geroztik, Bruselan bizi zela, Marxentzat Feuerbach-en humanismoak indarra galdu zuen (Thesis über Feuerbach - Feuerbach-i buruzko tesia,1845), eta ekonomiaren azterketak garrantzia handiagoa hartu zuen. Historiak egiaztatzen zuen pertsonen izaera haien ekoizpenaren baldintza materialen araberakoa zela, hau da, izaera ez zela bakarrik batek ekoizten zuenaren araberakoa, baizik eta baita ekoizteko moduaren araberakoa ere. Lurralde baten indar ekoizleen garapen-mailak lotura zuzena zuen ekoizpen-prozesuko lana banatzeko moduarekin. Hortik aurrera, gizarteek historian zehar izan beharreko bilakaera-faseen eskema proposatu zen, antolamendu soziala gizonen obra zela nabarmenduz, hots, gizonek egindako lanaren emaitza. Antolamendu sozial hori ez zen gizonek buruan zutena bakarrik, baizik eta haien kontrolez kanpoko baldintzen pean benetan egindako lanaren emaitza. Kontzientziak ez zuen bizitza sortzen, alderantziz baizik, eta, bitartean, lan-banaketa oinarri hauekin eraikitzen zen: jabetza pribatua, ezberdintasun sozialak, klaseen arteko borrokak eta egitura politikoak.

Ideia horiek zabaltzean, Marx eta Engels harremanetan jarri ziren langile-talde ezberdinekin. Londresen egoitza zuten langile aleman etorkinen sektoreak biltzen zituen League of the just (Bidezkoen elkartea) izan zen horietako bat. Elkarte horretako buruek enkargatu zuten Manifest der Kommunistischen Partei (Agiri Komunista) obra ezaguna. Aldarrikapenaren garaikide dira ingeles langileek Eskubide politikoen gutuna lortzeko abiarazitako mugimendua, eta 1848ko iraultzak kontinentean. Saiakera haiek porrot egin ostean, Marxek ekonomiari buruzko azterketetan jarri zuen arreta osoa. Dena den, azpimarratzekoa da haren pentsamendua ondo errotuta zegoela ordurako, Die deutsche Ideologie idatzi zenetik, eta urte haietan ezarritako oinarriak izan zirela haren hausnarketen gidari, hil zen arte. Ekonomia politikoari egin zion kritikaren emaitza dira, besteak beste, lan hauek: Grundrisse der Kritik der Politischen Ökonomie (Ekonomia Politikoaren Kritikaren Zirriborroa) eta Das Kapital (Kapitala).

Sozialismo marxistak langileen ideologien multzoan izandako eraginak gora egin zuen hirurogeiko hamarkadatik aurrera, eta gainontzeko bertsio sozialisten erreferentzia ideologiko bihurtu zen. Marxek 1867an idatzi zuen Das Kapital obraren lehenengo liburukia, eta bertan adierazi zuen sistema kapitalista soldatapeko langileek merkatuan saldu beharreko "lan-indarrean" oinarritzen zela. Merkantzia horren balioa haren ekoizpen-kostua baino handiagoa zen, langileen biziraupenaren parekoa, alegia, eta, horren ondorioz sortutako ustiapen-harremana indargabetzeko, soldatapeko lana ezabatu zitekeen bakarrik. Nazioarteko langile-mugimenduek 1864an etekina atera zieten ekarpen horiei eta antzeko beste batzuei. Hala ere, beren barne-dinamikan ezberdintasunak antzeman zitezkeen, eta, horrenbestez, urte batzuk beranduago, Lehen Internazionala desegin zen.

Marx hil osteko sozialismo marxistaren bilakaerak lotura du Engelsek haren legatua kudeatzeko moduarekin eta azken hori hil ostean, Bigarren Internazionaleko (1889an antolatua) teorilari nagusiek egindakoarekin. Engelsen obrarik bereizgarrienetako batzuk, hala nola Das Kapital eta Manifest der Kommunistischen Partei, jarraitzaile marxisten abiapuntu izan ziren hamarkada askoz. Baina garai hartan, aurrekoekin alderatuta, langile-mugimendu antolatua lehen mailako agente politikoa zen, eta askatasuna zuen helburu, antolamendu politikoen, sindikalen eta kulturalen indarraz baliatuta. Bigarren Internazionalean, marxismoa izan zen bertsio sozialista nagusiena. Europako tradizioak ez ziren desagertu, baina garrantzia galdu zuten Marxen teoriaren aldean, eta, Ingalaterran izan ezik, teoria sozialista gehienen bultzatzaileek Marxen obraren jatorri intelektual berdintsua zuten edo hartan oinarritzen ziren.

Marxen lanaren helburuak harreman estua zuen garaiko egoera politiko eta sozialarekin, eta lagungarria izan zen langile-mugimenduaren ideologia gisa aurrera egin zezan. Aurre egin beharreko arazoek obra teoriko andana sortu zuten. Horien artean nabarmen daitezke: batetik, garapen sozialaren teoria marxistari kantismoa eta positibismoa bezalako iturri filosofikoak eransten saiatu zirenak kontraesanik sortu gabe, eta, bestetik, doktrina marxistan eta Engelsen obretan pil-pileko gai filosofiko, ekonomiko edo soziologikoentzako erantzun nahikoak topatu zituztenak. Gehiengoak marxismoa osotasun uniformetzat ikusten zuten, eta haren irizpide ortodoxoa ez zen benetan autonomoa eta sortzailea, jatorrizko obrak azaldu eta errepikatu egiten baitzituen, haien kategoriak aztertu edo sakontzeko ahaleginik egin gabe. Hala eta guztiz ere, ez zen hori eragozpena izan marxismoaren interpretazioan kontraesanak ager zitezen, eta horrek, aldi berean, agerian utzi zuen II. Internazionalaren barruko alderdi sozialisten artean antolamendu politiko eta jarrera teoriko ezberdinak zeudela. Pluraltasun horren ondorioz, Internazionalak izaera deszentralizatua izan zuen beti, eta alderdien topagune bilakatu zen. Bertan, babesa aurkitzen zuten XIX. mendeko azken hamarkadetan eratutako erakunde politikoek eta sindikalek (hasiera batean baita elkarte anarkistek ere), Europako langile-masen artean eragin handia zutenak.

Sortu eta hurrengo mende laurdenetik 1914ko Gerra Handiak eztanda egin arte, II. Internazionaleko ekarpen teoriko nagusienak arazo ideologikoen eta politikoen inguruan eman ziren, besteak beste: anarkismoarekin borroka, errebisionismoaren aurkako borroka eta 1905eko errusiar iraultzaren ostean emandako debateak. Mundu kapitalistaren egoera orokorra Marxek eta Engelsek ezagutu zutenaren oso bestelakoa zen, mende erdi lehenago analisiari ekin ziotenean. Horregatik, langile-mugimenduaren barne-eztabaidek ezin zuten aldaketa horietatik kanpo egon, hausnarketa sozialistaren garapenari eragiten baitzioten. Liberalismo politikoa zein ekonomikoa eraldatzen ari ziren: ordezkaritza oligarkikoaren sistemak alde batera uzten joan ziren pixkanaka, eta horrek erakundeak demokratizatuko zirela iragartzen zuen, gizonezkoen sufragio unibertsalaren bitartez; estatu-erakundeek bultzatutako legedia sozialak eta laboralak gero eta garrantzia handiagoa zuen, eta alde batera utzi zuten Estatuak ekoizpenean eta salerosketan ez zuela sartu behar esaten zuen oinarri filosofiko liberala, ordura arte ekoizpena eta salerosketa erakunde pribatuen eskuetan baitzegoen, horiek zirelako aurrerapenaren berme-emaile. Hala ere, bazirudien anakronikoa zela pentsatzea mugimendu sozialistaren botereak berdintasun-plano berean ipintzen zituela langileak eta patroiak, hazkunde ekonomikoan eragindako arazoak ikusita, eta horrek esku-hartze politiko sozialistari buruzko galdera berriak azaleratu zituen. XIX. mendeko azkeneko hiru hamarkadetako aldaketa ekonomikoek agerian utzi zuten ezinezkoa zela merkataritza librearen oinarrizko printzipioa mantentzea. Arazo horien aurrean, fundatzaileen doktrina sozialistak ez zuen berehalako hausnarketa egokirik eman. Hortaz, teoria berriz interpretatu, eta berrikuntza praktikoak egin behar ziren. Iritzi kontrajarriak izan zituen gobernu burgesetan parte hartu behar zen ala ez erabakitzerakoan, sozialistez kanpoko talde parlamentarien artean itunak eratzerakoan eta erakundeek gizarte aldaketan zuten zereginaren gainean eta sistema kapitalista berritzeko aukeraren aurrean. Internazionaleko alderdien artean eta alderdi bakoitzaren baitan erantzun anitz egon ziren.

Ideologiaren aldetik, II. Internazionalaren historiako erronkarik garrantzitsuena errebisionismoa izan zen, ortodoxoek eta errebisionistek gogor egin baitzioten aurka uneko eta etorkizuneko nazioarteko mugimenduari. Debate haietan agerian utzi zen doktrina marxistaren interpretazio berriak hobeto egokitzen zitzaizkiola langile-buruen lanari -eguneroko borroka bideratzeko tresnarik gabe zeudenak-, marxismoaren oinarrizko kategoria batzuen esanahiari buruzko eztabaidari baino. Horrela, oinarrizko kontzeptu batzuk zalantzan jarri zituzten, hala nola iraultza, klase soziala, klase-borroka, Estatuaren egitekoa, materialismo historikoa, prozesu historikoa saihestu ezinezkoa zela eta sozialismoa.

Internazionalak egindako hainbat batzarretan, askotan mahairatu zuten gerra inperialista gertatzeko arriskua. Horren aurrean erabaki bakarra eta eraginkorra hartzeari buruz, era askotako jarrerak azaleratu ziren, orokorrean sekzioek militarismoari uko egiten bazioten ere. Autodeterminazio nazionalaren inguruan ere, iritzi desberdinak zeuden. Nazionalitateen zapalkuntzaren kontra egon arren, teoria marxistak ez zuen elementu nahikorik gaia bide berritik eramateko, eta era guztietako dogmatismoak eta jarrera ideologiko zorrotzak azaleratu ziren. Europako gerraren hasierarekin eta II. Internazionalaren gainbeherarekin, gizateriaren askapenean industria-langileengan jarritako itxaropenak zapuztu ziren. Internazionalaren eta haren oinarri ideologiko zuzentzaileak -hau da, nazioarteko elkartasuna- porrot egin zuten, eta errealitatearekin aurrez aurre topo egin zuten. Dena dela, inork ere ez zituen erlazionatu doktrina marxistaren edukia eta nazioarteko arazoen aurrean mugimendu sozialistak porrot egin izana. Zenbait gai aztertu gabe geratu ziren: sozialismoak aurreko historiarekin hausten zuen ala gizarte burgesaren barruan zegoen eta/edo sistema kapitalista suntsitu ostean, sozialismoak iraganarekin erabat hautsi zuen, gero gizartea hutsetik eraikitzeko ala lan-munduan eta eskubide politikoen arloan lortutako arrakastek sistema kapitalista eraginkortasunez zuzendu zuten, hura suntsitu beharrean. Ikuspegi bi horiek ekarri zuten, batetik, alderdi sozialista-marxista garrantzitsuenek gerraren alde egotea, eta, bestetik, talde sozialista disidenteek edo gerra-aurrekontuen kontra zeuden taldeek kritika egitea. Azken horiek mugimendu iraultzaile berriak osatu zituzten, irizpide marxistetatik abiatuz, eta leninismoa dugu mugimendu horietan esanguratsuenetakoa.

Leninek tradizio marxistan jarraitzea edo harengatik aldentzea gai polemikoa izan zen, eta errusiar mugimendu iraultzailean sartutako berrikuntzak ditu oinarri: langileen eta baserritarren arteko ituna, iraultzaren oinarrizko estrategia gisa; gatazka nazionala berriz aztertzea, sozialismoaren alde egiteko; eta langileak iraultzara bultzatuko zituen alderdia antolatzeko irizpideak. Boltxebikeek iraultza garaitzean, II. Internazionaleko doktrina marxista anitz hori are gehiago banatu zen munduko langile-mugimenduan, batik bat 1919an III. Internazionala eratu eta 1920ko hamarkadaren hasieran II. Internazionala berreraiki ostean. Boterea lortzeko barne-eztabaidek Stalinen alde egin zuten, eta Estatu sobietarraren ideologia ofizial bihurtu zen marxismoa. Horrek herrialdea hondatu egin zuen intelektualki, eta mundu komunista osoan hausnarketa filosofikoa, artistikoa, kulturala eta politikoa bertan behera geratu zen. Ondorioz, azterlan marxistek maila gero eta okerragoa zuten. Intelektual ez-sobietar garrantzitsu askok beren obretan dogmatikoa ez zen marxismo mota bat mantendu bazuten ere, doktrinaren garapenean eragin txikia izan zuten. Ostera, estalinismoa sasoi politiko onean zegoen, Europako mendebaldeko ezkerreko intelektual askok begi onez ikusten baitzuten. Bigarren Mundu Gerra amaitu eta Gerra Hotza hasi zenean, Europa erdialdeko herrialdeak estalinizatzeko prozesuak tradizio marxistari lotutako pentsamendu kritikoa garatzea eragotzi zuen. Egia da Mundu Gerra amaitu ostean pentsalari marxistek ekarpen garrantzitsuak egin zituztela, baina haien lanak kohesio gutxiko mundu ezkertiar batean kokatzen dira: Gramsci-k, Lukacs-ek, Korsch-ek, Horkheimer-ek eta Adorno-k, adibidez, argi utzi zuten gizarteari, filosofiari eta historiari buruz hausnartzeko gaitasuna zutela, alderdi-diziplina hertsatzaile batetik harago, eta Marxen idazkiekin harreman irekia mantentzen zuten, - idazki horietako batzuk ezezagunak ziren ordura arte-.

Doktrina marxistaren eta langileen errealitate sozialaren arteko erlazioa funtsezko ideologia izan zen beren burua iraultza boltxebikearen eta errusiar erregimen politikoaren oinordekotzat izendatu zuten erregimen politikoetan. XX. mendeko azkeneko hamarkadetan, marxismoaren eta gizartea aldatzeko proiektu globalen arteko lotura historikoa eten egin da. Izan ere, benetako sozialismoaren sistemak porrot egin zuen ekialdeko Europan, alderdi komunistek eta sozialistek hedapen txikia zuten herrialde kapitalistetako langileen artean, langile-mugimendu berritua eta antolatua falta zen eta mantentzen ziren erregimen sozialistek tradiziozko sozialismo marxistarekin bat egitea zaila zen. Sozialismo marxistak garrantzia izaten jarraitzen du giza eta gizarte zientziak lantzen dituzten aditu batzuengan; baina haientzat sistema kapitalista aldatu eta ordezkatzearen aldeko indarrak piztu zituen utopia bat baino ez da, eta, hortaz, ez du erreferentzialtasun nahikorik, egungo munduaren arazoei buruzko obra eta hausnarketa garrantzitsuak ekoizten jarraitu dezakeen arren.

Sozialismo marxistak garapen bikoitza izan zuen: aldaketa sozialaren eta iragana interpretatzeko modu gisa, batetik, eta langileek esplotazio kapitalistaren aurka egindako aldarrikapenen euskarri moduan, bestetik. Garapen teoriko marxista Europako beste herrialde batzuetan garrantzitsua izan zen arren, Euskal Herrian ez zuen apenas eraginik izan. Izan ere, gurean industrializazio-prozesua berandu hasi zen: XIX. mende amaieran estatuan, XX. mende hasieran Bizkaian eta geroxeago Gipuzkoan; Nafarroan eta Araban, berriz, 1955 eta 1975 artean, kapitalismoaren azkeneko loraldian, alegia. Horrez gain, Bizkaiko langile-klasea sortu zenean, II. Internazionalean langile-mugimenduak egoera berri hartan bete beharreko zeregina eztabaidatzen ari ziren. Europako herrialde gehienetan ondo errotuta zeuden irizpide ideologiko eta politikoak zituzten hizpide, baina hemen pentsamendu horrek ez zuen inolako tradiziorik. Sozialismo-bertsio ugarien artean, hasieran marxismoari lotutakoa -II. Internazionalean hegemonikoa zena, erabat- hedatu zen PSOEren aldeko bizkaitar langileen artean. Pentsamolde haren ahultasun teorikoa eta langileak antolatzeko indar eskasa nabarmenak ziren, ordea, eta horrenbestez, euskal lurretan hedapen txikia izan zuen. Jarduera hauetan oinarritu ziren: propaganda banatzea, langileak antolatzea eta manifestazioak egitea eta uneko bizi-baldintza zailari aurre egiteko, borroka sozial gogorra bultzatzea. Ondorioz, PSOEren euskal sozialismoak egitura sindikal eta politiko egonkortua eratu zuen XX. mendeko lehenengo hamarkadan, aurrera egiteko ahalmen eskasa izan arren. Ideologikoki, Frantziako sozialismo marxistarekin mendekotasun handia zuen. Sozialismo horren korronte guesdista-k langile-mugimendua muturrera eramaten zuen, eta, hortaz, alderdi errepublikanoekin itunak sinatzearen aurkakoa zen. Aitzitik, ez zeukan inguruko errealitatearen analisia egiteko gaitasunik. Langile-mugimenduaren lehenengo fase horietan, garaiko euskal nazionalismo politikoa sozialismoaren lehiakide zen hauteskundeetan, eta errefusatu beharreko elementutzat jo zuten. Teoria marxistaren oinarrizko testuetan, ez zen gai nazionalari buruzko hausnarketa sakonik egiten, eta PSOEren euskal sozialistek ez zioten gaiari heldu. Orokorrean, ez zuten berrikuntza teorikoekiko interesik, eta alderdi marxisten liderrek ez zituzten arazo sozial garrantzitsuak ulertzen, hala nola nazionalismoa eta baserritarren zeregina borroka iraultzailean. Hala ere, langile-antolamendua eta jarduera sindikala etengabean hobetzeko lan egiten zuten. PSOEk internazionalismoa aldarrikatzen zuen euskal nazionalismoaren gorakada politikoari ideologikoki aurre egiteko. Aldi berean, euskal nazionalismoak oso modu zehatzean ikusten zuen espainiar nazionalismoa. Azken hori garai hartan tradizio errepublikano federalistetatik kanpo zegoen, eta zentralismo kontserbatzaileak defendatutako tradizioen ildo berekoa zen.

Gerra Zibilera eta erbestealdira arte eskema horixe bera mantendu zen; baina, frankismoaren azken hamarkadetan eta monarkia konstituzionalera igarotzean, konplexuago bihurtu zen. Izan ere, herrialdeak industrializazio eta berrindustrializazio prozesu garrantzitsua igaro zuen, eta klase sozialek aldaketa handiak jasan zituzten. Horrez gain, baserritarren arazo historikoa desagertu zen, eta garaiko dinamika demografikoa positiboa izan zen, migrazio-saldoari esker. Halaber, langile-klase historiko berriak borroka sozialean nagusitasuna hartu zuen berriro, eta euskal nazionalismoa ere berritu zen, ezkerreko postulatu sozialista iraultzaileen ildoa jarraituz. Hainbat antolakundek sozialismoa -eta, zenbaitetan, marxismoa- hartu irizpide ideologikotzat: ETA bezalako antolamendu nazionalista berritzaileak, beren adar desberdinetan eta talde bereizietan; alderdi klasikoen barruko (PSOE eta PCE) antolamendu ezkertiarrak, 90eko hamarkadaren hasierara arte oso ugariak zirenak; baita nazionalismo historikoari lotutako sektore nazionalistak ere, ELA-STV sindikatua, esate baterako. Horrez gain, karlismo berrian ere antzeman zitekeen, nahiz eta mugimendu gutxitua izan ordurako.

Orokorrean, kolonizazioaren aurkako mugimenduei, Kubako iraultzari, mugimendu sozial berriei eta diktaduraren aurkako borrokei esker, sozialismoa berriz ere erreferente ideologiko izan zen, 70eko hamarkadatik aurrera. Oraindik ere, ez da hausnarketaren horizontetik desagertu, borroka politikoei eta laboralei dagokienez. Ikuspuntu teoriko batetik, sozialismoak, eta, zehazki, sozialismo marxistak, 1990etik sakonean aldatu den mundu kapitalista ulertzeko erronkari aurre egin behar dio. Aitzitik, azken urteotako aldaketa horien ondorioz, are zailagoa da azterketa soziala haztatua egitea. Gainera, ez dirudi sozialismoa bere hausnarketa eta euskal errealitate nazionala uztartzeko gai denik. Ekarpen teorikoak ez dira guztiz desagertu; baina testuinguru ezkertiar nazionalistan edo federalistan kokatzen dira, eta ez dute aldaketa sozialerako irizpide berritzaileak emateko adina sakontasunik.

  • BERLIN, Isaiah. Karl Marx. Madril: Alianza, 2000.
  • CARRERAS, Juan José. Razón de historia, estudios de historiografía. Madril: Marcial Pons, 2000.
  • EGUIGUREN, Jesús. Historia del socialismo vasco (1886-2009). Donostia; Hiria liburuak, 2009.
  • GALCERÁN, Montserrat. La invención del marxismo. (Estudio sobre la formación del marxismo en la socialdemocracia de finales del s. XIX). Madril: Iepala, 1997.
  • HOBSBAWM, Eric J. (dir.). Historia del marxismo. Bartzelona: Bruguera, 1979-1983, 8. alea.
  • KOLAKOWSKI, Leszek. Las principales corrientes del marxismo. Madril: Alianza Universidad, 1980-1983, 3 vol.
  • MAC LELLAN, David. Karl Marx: su vida y sus ideas. Barcelona: Critica, 1983.
  • MARX, Karl. "El dieciocho Brumario de Luis Bonaparte". MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Obras escogidas. Moscu: Progreso, 1976, I. alea, 404-512 or.
  • MARX, Karl. Contribución a la crítica de la economía política. Madril: Alberto Corazón argitaletxea, 1970.
  • MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. La ideología alemana. Bartzelona, 1974.
  • MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Manifiesto Comunista del Partido Comunista. Barzelona: Critica, 1998. Eric Hobsbawm-en sarrera.