Politikariak eta Kargu publikoak

Monzón Ortiz de Urruela, Telesforo

Otea.

1904ko abenduaren 1ean Bergaran (Olaso etxea) jaiotako idazle, politikari eta buruzagi nazionalista euskalduna. 1981eko martxoaren 9an hil zen Baionan.

Madrilen zuzenbide ikasketak hasi zituen (ez zituen bukatu) eta 1930ean EAJ alderdia berriz ere bateratu zenean bertan afiliatu zen. Urtebete beranduago, II Errepublika aldarrikatzea ahalbidetu zuten 1931ko udal-hauteskunde historikoetan bere jaioterriko zinegotzi izateko hautatu zuten.

Euskal estatutuen lehen prozesuan bere herriko Udalak , beste batzuk egin zuten bezalaxe, Eusko Ikaskuntzen Estatuturako erlijio-zuzenketak eta hamar urteko zuzenketak proposatzea lortu zuen. Zuzenketa horiei esker, estatutu hori Lizarrako estatutu konfesional bilakatu zen. Gortetako diputatu izateko hautatu zuten bi legealditan (1933-1936). Jendaurrean egindako ekintzetan, emandako hitzaldietan eta mitinetan erreparatuz bere ibilbide errepublikanoa jarrai daiteke. GBBko presidente eta EBBko kide izan zen, eta bere oratoriarekin Hegoalde guztia zeharkatu zuela esan daiteke. Hitz goxokoa izaki, euskaraz nahiz gaztelaniaz, jende asko erakartzen zuen. Hurrengo ekintzok azpimarratu behar dira:

1931. Donostiako Eusko Etxean, Hondarribiako Juventud Vasca delakoan eta Zarautzeko Eusko Etxean emandako hitzaldiak; Andoain, Oiartzun eta Legazpiko mitinak; Getariako Batzokiaren inaugurazioan egin zuena; Gasteizen Juventud Vasca delakoaren inaugurazioan eman zuen hitzaldia; Bilboko Emakume Abertzale Batzan emandakoa

1932an Eskoriatzako Eusko Etxearen inaugurazioan. Iruñeako Gayarre Antzokian; Ondarretako Gizarte Etxean (Bilbo); Donostiako Eusko Etxean Elvira Zipitriaren aurkezpena; Estatutuaren aldeko mitina Oñatin, Euskal deklamazioaren eskola Donostian, Hernandorena eta Altzetarekin; Durangoko Tabira Antzokian. Azken ekitaldi horretara Luis de Arana-Goiri eta Bizkaiko Buru Batzar osoa bertaratu ziren; Estatutuaren aldeko mitina Billabonan, Altzeta, Manuel Irujo eta Julene de Urzelairekin batera; Batzokiaren inaugurazioan eta Emakume Abertzale Batzan Amurrion; Batzokiaren inaugurazioan eta Iru Gudariren estreinuan Durangon. Azken horretan Monzon, Basaldua eta Julia Fernandez Zabaleta nafarrak parte hartu zuten. Bergaran Euskal Ikasleen Lehen Kongresua ospatu zen. Lojendio, Arilla, Urkaregi, Etxegarai, Apraiz, Onaindia, Jose Antonio de Aguirre eta Monzonek parte hartu zuten; Emakume Abertzale Batzan eta Eusko Gaztetxuaren inaugurazioan Oiartzunen; Begoñako Emakume Abertzale Batzanen inaugurazioan; Basauri eta Elantxobeko batzokien inaugurazioan; Tafallako Eusko Etxearen inaugurazioan; Tolosako EAJ alderdiaren Asanbladan. Asanblada horretan Luis de Arana-Goirik ere parte hartu zuen eta ikurriña aberriko bandera gisa aldarrikatu zen.

1933. Bilbon, Euskalduna pilotalekuan protesta bat burutu zen, Jesusen Bihotzari egindako monumentua erauztearen akordioaren aurka. M.ª Teresa de Zabalak, M. Irujok, Monzonek, Landaburuk eta Egileorrek diskurtso bana eman zuten; Ordizian Julene de Urzelaik, Artechek eta Monzonek mitina egin zuten; Bartzelonan, Palestrako ekitaldi-aretoan euskal nazionalismoari buruzko hitzaldian egon zen; Donostian "Euzkadi-Europa" lelopean egindako Aberri Egunean ere izan zen. Aipagarria da Aberri egun horretan Estoniako Ammende doktorea, "Gutxiengo Nazionalen Kongresuko" idazkaria ere bertan izan zela. Monzon nafarroan: Iruñean, Lekunberrin, Elizondon eta Tafallan.

1934. Irailaren 2an, igandez, goizeko hamaiketan. Parlamentarien eta herriak hautatutako udal-agintarien bilkura jendetsua. Kataluniako Esquerra Republicana alderdiko parlamentari katalanez osatutako ordezkaritza bat iritsi zen Monzonek pertsonalki gonbidatuta. Oldarketako guardiek eta beste indar batzuek ia Zumarraga osoa setiatu zuten. Besteak beste, Jose Antonio de Aguirre, Indalecio Prieto eta Telesforo de Monzon buru zirela, jende asko bertaratu zen eta, azkenean, jende oldeak egindako presioari esker errepresio-indarrak gainditu eta areto nagusiraino iritsi ziren. Bizkaiko diputatuak eta Errepublikako ministro ohiak, Indalecio Prietok, hitza hartu eta bilkura zuzendu zuen. Jarraian, Monzonek hitz egin zuen euskaraz eta Muga gobernadore zibila haren mintzaldia eten nahirik ibili zen.

EAJ alderdiak urrats ezkertiarrak eman bazituen ere, 1936ko apirilean iraultzaren aurkako eskuinarekin elkartu zen. Bilkura hartan Monzon joan zen bere alderdiko ordezkari gisa.

Irratitik iristen ziren berrien ondorioz Donostian sortu zen nahasmena ikusita, Alderdi Jertzaleko agintariek, segurtasun neurri modura, Gipuzko Buru Batzarreko egoitzatik konfiantza osoko beste leku batera aldatzea erabaki zuten, Legazpi kaleko 5. zenbakian, lehenengo solairuko ezkerrean zegoen Estornes Ikastetxera, hain zuzen, balkoian 7 metroko luzera zuen kartel elebiduna zuena.

"Txundituta geratu ginen 4. solairuan bizi zen Justo Antoñanzas lagunkidearekin eta, uste dut, Arcelusekin batera Telesforo de Monzon, Manuel de Irujo eta Jose Maria Lasarte diputatu jaunak ikusi genituenean (Luzear). Ez dut gogoan EAJ alderdiko funtsez eta dokumentuz betetako zakua, gerora, astebete baino gehiagoz ohe azpian egon zena, nork ekarri zuen. Telefono deiez jositako gaua izan zen, lorik gabeko gaua. Bertan, Martina Lasa andrea, Eleuteria Lasa andrea eta azken honen seme-alabak, Bernardo, Mariano, Alfonso eta Maria del Pilar zeuden nirekin". (Mariano Estornesen argitaratugabeko Memoriak).

Uztailaren 19ko goizeko zortzietan Aita Kaputxinoen meza entzutera joan ziren denak, Antoñanzas izan ezik, bere logelara igo baitzen lo egitera. Han, Jesus Artola gobernadore jaunak errepublikako legezkotasunarekin EAJ alderdiaren erabaki jakinarazi zion lekuan, Monzon Defentsa Batzordeko kide bilakatu zen, dena den, laster kargua utzi zuen agindutako fusilamendu batzuekin ados ez egoteagatik.

Larrañaga gerra-komisarioak Donostiako Círculo Tradicionalista delakoaren lokala laga zion Gipuzko Mendigoizale Batzari. Azken entitate horrek deialdi bat luzatu zion Euskal Herriko gaztediari eratzear zen Eusko Gudarostera atxiki zitezen. Ekimen hori Loiola-Azpeitian gauzatu zen behin betikoz eta, besteak beste, Jose Maria Lasartek, Telesforo de Monzonek, Careagak, Irujok, Sasetak eta ELA-STVko buruzagiek hartu zuten erakundearen gidaritza. Gudari berriek ez zuten armarik.

Aguirre Monzonen bizitzari buruzko kronikari gisa aritu zen gerran zehar:

"Nire zin-egite ekitaldia amaitu berria zen (1936an, lehen Eusko Jaurlaritzaren eraketa, Gernikako arbolaren azpian), atzerritik Frantziara armak erostera bidali genuen adiskide bat korrika eta presaka iritsi zenean. Itzulerako bidaia txalupa motordun batean egin zuen, frankisten gerra-itsasontziek prestatutako zaintzari iskin eginez. Telesforo de Monzon zen, nire adina zuen gaztea, berak jakin gabe Euskal Gabinete berriko Gobernuko ministro izendatu nuena. -Dena konponduta nago -esan zidan Monzonek urduri. -Konponduta zer -moztu nion. -Armak erostearen kontua -erantzun zidan. Egun gutxiren buruan Hanburgotik bost mila fusil eta bost milioi eta erdi kartutxo iritsiko dira."

Arrantza-ontzi euskaldun batean iritsiko dira armak Bilbora. Monzonen eskutik sortu zen polizia autonomoa, Ertzaina delakoa, eta polizia hartako sail motordunak laguntza handiak eman zituen, ez ordena orokorra berrezartzen soilik, baita gerrako premietan ere. "Ordena Publikoko" izeneko sail bat eratu zen, alderdi politiko guztien bermea zuten elementuz osatzen zena.

"Poliziaren eta Gobernuko kontseilariaren elkar ulertzea paregabea izan zen eta, ordutik aurrera, herria salbu sentitzen zen hartutako erabakiekin eta uneoro herrialdean mantentzen zen ordena bikain eta bidezkoarekin".

Horren aurretik, Eusko Jaurlaritzak Guardia zibila eta oldarketako guardiak gainditu zituen (Erreferentzia:El informe del Presidente Aguirre al Gobierno de la República. Bilbo, 1978). Hala eta guztiz ere, Monzonek ezin izan zuen 1937ko urtarrilaren 4an Bilbon gertatutako espetxeen aurkako erasoa ekidin, izan ere, matxinatuen ejertzitoko 22 hegazkinek hiria bonbardatu zuten, bonbardaketarako hiru motorreko 9 hegazkinek eta 13 borroka-hegazkinek, hain zuzen. Gertakari horien ondorioz Eusko Jaurlaritzaren barruan nahasmena sortu zen, baina Monzon kargurako berretsi zutenean nahasmen hori desagertu egin zen; dena den, erabaki horrek Aguirre eta Ajuriaguerraren (EAJko azkena paratuko kidea) arteko lehen ezadostasuna sorrarazi zuen.

Telegrama:

"Monzonek, Eusko Jaurlaritzako Gobernu kontseilariak, Ministroen Kontseiluko presidenteari, Marina-Aire ministroari, Irujori, Leizaolari. Valentziara Bilbotik, 1937ko apirila. Gernika iragana da. Egun txingarra eta errautsa besterik ez da. Une honetan oraindik herria sutan da, hiru orduz bonba su-eragilekin gogor erasotu ondoren guztiz suntsituta dago. Hamar mila emakume eta haurrek ihes egiten dute errepidean zehar, arratsalde honetan gertatu bezala, bihar goizean hegazkinetatik tirokatuta hiltzeko beldurrez. Gaur bertan mehatxua jaso eta egindako txikizioaren ostean eta aste honetan Bilbo suntsitu eta sutan utzita egoera larri honetan esku har dezazuen eskatzen dizuegu soilik". (Aurrez aipatutako, Informe...).

George Steer: The Times, 1937ko apirilak 29:

"...suhiltzaileen unitateek eta euskal polizia motordunak, Herrizaingo ministroaren, Monzon jaunaren (Telesforo Monzon, Eusko Jaurlaritza) eta haren emaztearen gidaritzapean, erreskate-lanarekin jarraitu zuten egunsentira arte".

"Gau hura lorik egin gabe pasa nuen nirekin geratu ziren bi ministro euskaldunekin batera (T. Monzon eta H. de la Torre). Gainerako gobernukideak Frantziara abiatu ziren nire aginduz, dagoeneko hara erbesteratu ziren 150.000 euskaldunei laguntza emateko". Aurrerago bere irteerari buruz hitz egiten du lehendakariak: "Torre eta Monzon gobernukideak nirekin ziren. Hegazkinen bonbardaketa handi baten erdian iritsi ginen aerodromora, baina babes hartan zain egonez gero aparatua galtzeko arriskua zegoenez, guztien artean bultzatu genuen Negus zaharra eta lehenengo abiatzean aireratu ginen itsasoan barna, Santanderreko portura sartzeko prestatzen ari zen Canarias gurutze-ontzitik gertu". (Erreferentzia: Jose Antonio de Aguirre, De Guernica a Nueva York pasando por Berlín. Ekin. Buenos Aires, 1944).

Gainerako gobernukideekin Frantzian elkartu ostean, presoen arteko trukea (Ginebra, 1937) eta kontzentrazio-esparrutik (Saint-Cyprien sur Mer, 1939) euskal errefuxiatuak ateratzea lortzeko lanari ekin zion.

Herrialdea Alemaniak hartu zuenean Mexikorantz jo zuen, Marsellan "Alsina" itsasontzia hartuta. Hamaika hilabeteko itsas bidaia izan zen, oso gorabeheratsua eta Casablanca eta Dakarren bidaztiak uzteko egindako geldialdi ugariz betea.

1946an, Parisen finkatu zen Eusko Jaurlaritzako gainerako kideekin batera eta Carro komunista kargua uztera behartu ostean berak Gobernuan jarraitu zuen. Dena den, 1952an dimisioa eman zuen EAJ alderdiak hartu zuen aliantzen politikari dagokionez, gainerako kideekin ez zegoelako ados. "Kongresuaren aurretik (1956an), Eusko Jaurlaritza arrazoi bera zela medio utzi nuen: ezin genuen euskadunon askatasuna Espainiako errepublikanoek emango zuten irtenbidearen esku soilik utzi". Horrela adierazi zuen, alderdikide ohi batek monarkismoaren (juanismoa) alde agertu izana leporatu zionean (Deia, irailak 4), salaketa hori kronikari batzuk oso era arinean eman zuten. Ez zen nahikoa izan Monzon EAJ alderditik kanporatzeko eta Jose Antonio Aguirreren hilotza Donibane Lohitzuneko "Mende Berri" etxean gaubeilatu zuten 1960ko abuztuan.

Oposizioko monarkiaren aldeko kideekin harremanak estutu zituen "bi lehendakariak horren jakitun zirela (Gobernua eta Alderdia) eta azken horren, Ziaurriz jaunaren aginduari jarraiki".

Bere pentsamoldea eta bere politikako eta belaunaldiko adiskideena gero eta urrunago zeuden, eta Monzon gero eta gehiago erakartzen zuen 50eko hamarkadaren amaieran sortu zen belaunaldi nazionalista berriak, bereziki 60eko hamarkadan Iparraldera erbesteratu ziren ETAko kideak miresten zituen. 1969an Donibane Lohitzunen "Anai Artea" sortu zen, euskal errefuxiatuen bigarren belaunaldi hori artatzeko helburua zuena. Monzon bertako presidente izendatu zuten eta P. Larzabal idazkari. Erakunde berria orrialde guztietan agertu zen 1970ko abenduan, Eugenio Behil Alemaniako kontsularen bahiketan bitartekari gisa aritu zenean. Ekintza horren ondorioz, Monzon berriz ere politikagintzan barneratu zen eta mundu guztia zeharkatu zuen ETAren izenean. Berak esan zuenez:

"hirurogeigarren hamarkadan ETAren sorrera izan zen gudari zaharren txanda hartu zuen txinparta; eta itxaropena berreskuratu zuen, Euskal Erresistentziari beste tamaina bat eman zion; eta mundu guztian zehar Euskadiren izena zabaldu zuen. Espainaren historia ere aldatuz, halaxe egin baitzuen".

Garai horretan Monzonen ETAren inguruan sortu zen mugimendu politikoa babestu zuen, eta Euskal Fronte Nazionalaren edo Fronte Abertzalearen aldeko bere politikaren ardatz gisa hauteman zuen. 1976ko urrian euskal ordezkaritza Veneziako Bienalera eramatea lortu zuen Batzordeko kide izan zen. Urte hartan, beraz, Venezian izan zen eta bertako alkateak, Rico jaunak, harrera egin zion.

Francoren diktadura amaitu zenean, Monzoni Hegoaldera itzultzeko baimena eman zioten Espainiako agintariek, 1977ko uztailaren 14an. Bezperan bere alderdiak egindako bilkura batean izan zen. Han, bertako diziplinapean jardutera behartu zuten, baina berak "Erakunde bateko diziplinapean baino erabateko askatasunean" gehiago eman zezakeela uste zuela erantzun zuen, hala, hurrengo egunetan bere kargua Bergarako Udal Batzarraren esku utzi zuen. Hilaren 21ean, ezustean, jendaurrean agertu zen Durango pilotalekuan ETAko militante batzuekin batera. Aurrez, Espainiako Gobernuak Europa Hegoaldera bidali zituen ETA kide horiek abian zen hauteskunde-prozesuan eragozpenik sor ez zezaten. Son handia hartu zuen eta Peio eta Pantxoak abestutako bere borrokarako abestiak (Ixiaren semea, Batasuna, Lepoan hartu eta segi aurrera, Bai euskarari, etab.) Euskal Herrian gertatu zen trantsizio politikoaren hondoko musika gisa entzuten dira. Bere jarrera setati baina adeitsuaren, borroka armatuaren aldeko jarrera sendoaren ("gerra ez da oraindik bukatu"), eta bere itxura dotore eta handiaren ondorioz, erreformaren aldeko indarrek eta nazionalismo moderatuak hauteskundeak irabazi ostean, 1977ko udan Askatasunaren aldeko Martxa jendetsuarekin gora egin zuen muturreko nazionalismoaren irudi mitiko bilakatu zen. Urte horietan Espainiako Barne Arazoetarako Ministerioak zazpi auzi jarri zituen bere aurka terrorismoa goratzea leporatuta. Bitartean, bere lelo ezagunena taxutu zuen: "Gaurko gudariak atzoko gudarien ondorengoak dira". Honela ezartzen ditu "gerra" (ETAren terrorismoa) amaitzeko funtsezko baldintzak:

"1. Gerrako preso guztien askatasuna, eta ongi diot, gerrako preso, izan ere, batzuentzat gaizkile edo terrorista diren jaun horiek, eta ozen diot, gaurko Euskal Herriaren heroiak dira, beraz, Euskal Herrikoak dira egun. 2.Forua, eta ez dut foruak esaten. Hots, burujabetza. Eta hau ez da kontu berria. Berria eta futurista bezain tradizionala da. Forua ez da liburu bat, ez da lege bat, legea egin ahal izatearen boterea da. Hirugarrenik, trantsizio garai bat beharrezkoa da eta, horretarako, Madrilen benetako gobernu demokratiko bat ezartzen den unetik, Euskadin gobernu autonomo bat izatea eskatzen dugu, besteak beste, bere parlamentua, bere legeak, bere botere judiziala eta bere irakaskuntza izango dituena. Gobernu hori Lizarrako Estatutuan oinarritu daiteke -alderdi horri ez diot halako garrantziarik ematen-, Hego Euskal Herrian hiru aldiz onartu baitzen".

1979ko hauteskunde orokorrak gertu zirela ANV, ESB, HASI eta LAIA alderdien arteko koalizioa aurkeztu zenean, bertako kide gisa azaldu zen independente modura (aitortu zuenez, inoiz baino jelkideago sentitzen zen). Hauteskunde-kanpainan zehar (haien ondoren Gipuzkoako diputatu izateko hautatu zuten), amnistiaren aldeko itxialdi batean zegoela atxilotu eta Langraitzeko espetxera eraman zuten. Han gaixotu eta ospitalera eraman behar izan zuten. Immunitate parlamentarioa eman eta martxoan espetxetik atera zen, dena den, HBko Mahai Nazionalak hartutako erabakiari jarraituz ez zen Gorterara azaldu. Urte horretako abenduan, Francisco Letamendia "Ortzi" diputatuarekin batera auzipetu egin zuten, terrorismoaren apologia egiteaz leporatuta. Gasteizko Legebiltzarreko kide izateko hautatu eta urtebetera eserlekua utzi egin zuen, nahiz eta, berez sekula ez zen bertara azaldu. 1981eko martxoaren 9an hil zen Baionan eta hilaren 21ean lurperatu zuten Bergaran. Maria Josefa Ganuza y Lardizabal izan zen bere emazte eta bidelagun.

Errepublikako garaian euskaraz emandako hitzaldiekin lortu zuen ospea Monzonek. Halaber, ""Euskaltzaleak" taldeko kide aktibo izan zen. Gerraren ondorioz, eginbeharrak denbora batez alde batera utzi eta idazteari ekin ahal izan zion. Lehen lana (Urrundik), kaskar samarra, Mexikon erbesteratuta zegoela argitaratu zuen 1945ean. Handik itzultzean bere lanik ezagunena argitaratu zuen Donibane Lohitzunen (Gudarien eginak, 1947). Orixek hari buruzko azterketa egin zuen "Eusko Yakintza" aldizkarian:

"erromantze klasikoaren tonua hartu zuen, azkarra, soila, bere iritzien laburpena jasotzen duena. Urrundik lanean falta den freskotasuna, gaztetasuna eta baikortasuna berriro agertzen dira zalantzarik gabe haren isla den honetan. Dena den, idazkera aldetik azken hau askoz zuzenagoa da, ia ez dago lehenengo hartan nonahi ageri ziren akats gramatikalen aztarnarik. Ez dezagun ahaztu "euskaldun berri" bat zela. Liburuko gauzarik onena dantza-doinuen hautaketa da, izan ere, herri-kantaren ahaire zurrunegietatik urrundu egiten da. Zenbaitek bertsoaren metrika zabaltzeko ahalegina dela esango du, agian idazleak berak ere bai, ganora eta bizitasun gehiago eman nahirik. Baina ahalegin hori ez da guztiz berria, izan ere, gure dantzak abestu izan dira, eta prozedura horretara itzuli nahi horrek tasun zaharkitu bat adierazten du, tradizioa berrezartzeko asmoarekin nahasten dena. Sena erabiliz tradizioa berrezartzeak ez du historiaren isla erabiliz berrezartzeak baino meritu gutxiago. Kanturako bertso horiek herriarengana iritsi ziren, egileak eta iristeak duen garrantziaz jabetzen garen guztiok nahi dugun moduan".

"Olaso" goitizena sarritan agertu zen urte horietan GH eta "Euzko-Gogoa" aldizkarietan. Baina 50-60eko hamarkadetan antzerkia jorratu zuen bereziki: Odol Bidea, Lau kantari eta xori bat, Gure behia hila da eta Menditarrak (1958), Hazparneko anderea, Harpeko bozkarioa, Ur garbi, Behorraren ostikoa, Eneko bizkai, Maria Lorka (1966). Nekazal giroan taxutu zituen endredozko komediek arrakasta handia izan zuten, hala, "Eusko Kulturaren Alde" elkarteak Nobel Sarirako Monzonen hautagaitza aurkeztu zuen Suediako enbaxadan. 1966an Euskaltzaindian sartu zen.

Hona hemen Monzonen biografia taxutzeko erabili ditugun iturriak: "Punto y Hora" aldizkarian haren biografiari buruz agertzen diren alderdi garrantzitsuenak, hemeroteka, Hitzak eta idazkiak (Itxaropena, 1986) bilduma, "Euskera" 1981 (2), Mariano Estornesen argitaratugabeko "Memoriak" eta berezko artxibategia.

Eusko Jaurlaritzak argitaratutako Bidegileak bilduman informazio gehiago eskura dezakezu Telesforo Monzoni buruz.