Literatoak

Bueno Bengoechea, Manuel

Euskal nobelagile eta kazetaria. 1874an jaio zen, Pauen (Frantzia), eta Bartzelonan hil zuen pikete iraultzaile batek, 1936an, Gerra Zibilean.

98ko Belaunaldia deritzonaren idazle garrantzitsu bat izan zen. Bilbon bizi zen, eta haren jatorriari buruzko kondaira batek dio moja eta militar baten semea zela. Liburu batzuek jasotzen dute Bilbon jaio zela, baina Paueko jaiotza-erroldan erregistratu zutela. Artikulu-idazle garrantzitsua izan zen, eta Emilio Carreren esanetan, Larraren benetako oinordekoa. Garaiko egunkari eta aldizkari garrantzitsuenetan idatzi zuen, eta, aldi berean, nobelak, entseguak eta antzerti-obrak idatzi zituen. Kazetaritzan ere lan oparoa egin zuten 98ko euskal idazleen artean zegoen, esaterako: Ramiro de Maeztu, Pio Baroja, Francisco Grandmontagne, Jose Maria Salaverría edo Ciro Bayo Segurola. Bueno Bengoechearen bizitzak haren obra bezain erakargarriak diren literatura-profilak ditu. Unamunok baino hamar urte gutxiago zituen, haren urte berean hil bazen ere. Horren, umezurtz-etxeetan hazi izanaren, bizitza zailaren eta bestelakoen ondorioz Manuel Buenok ez zuen bere burua inoiz maitatutzat sentitu, eta afektu horren faltan, erronketan, asperraldietan eta gogogabetasunetan xahutu zituen adimena eta trebetasuna. Ramon Maria del Valle Inclanek besoa galdu zuen harekin izandako borrokaldi batean, eta horregatik da Bueno ezaguna, besteak beste.

Dena dela, Bueno ez zen anekdota-iturburu bakarrik, kazetaritza-artikuluek eta literatura-lanek bilbotar hau garaiko idazle garrantzitsuenetako bat bihurtzen baitute. Ameriketara joan zen, dirua egitera, hamahiru baino ez zituela. Zazpi urte beranduago itzuli zen Madrilera, eta egunkarietan idazten hasi zen. Ameriketatik itzuli bezain pronto, beste ipuin bolumen bat argitaratu zuen: Viviendo (1896).

II. Errepublika eragin eta harekin sortu ziren joera intelektual batzuen epaile eta salatzaile baten modukoa izan zen (Los nietos de Danton eleberrian, 1936). Izan ere, Corazon adentro (1906) haren lehen eleberriaren diskurtso sentimentalista alde batera utzita, gainontzeko narrazio-lanak prozesu zibilen azterketa, erretratua edo testigantza dira bete-betean. Horrela ikusi daiteke haren lanetan: Jaime el conquistador (1912) obran, Madrilgo giro lizuna kontatzen digu, eta arrakeroen eskutik joko-etxeetan zehar eramaten gaitu; El dolor de vivir (1924) liburuan, Madrilgo XX. mendeko lehenengo hamarkadetako bizitza soziala islatzen du; Poniente solar (1931) eleberriaren diskurtsoan, 98ko hondamendia izenez ezaguna denaren ondorioak eta gertaerak aztertzen ditu; eta El sabor del pecado (1935) obran, XX. mendeko 30eko hamarkadako madrildar aristokraziaren bizitza eta moral dekadenteen azterketa zorrotza egiten du. Nobela horiez gain, Buenok kontakizunez eta ipuinez osatutako beste liburuki batzuk argitaratu zituen, Almas y paisajes (1900) liburuan, eta urte berean agertu ziren Barojaren Vidas sombrías, A ras de tierra (1902) eta En el umbral de la vida (1918).

Kazetari-lanetan ibili zen Madrilgo, Bilboko eta Donostiako aldizkarietan eta argitalpenetan. Lan haren zati bat Palabras al viento (Bilbo, 1952) liburukian bildu zen, eta Bizkaiko Aldundiaren Kultura Batzarrak argitaratu zuen. Horregatik, Emilio Carrerek "mendeko kazetaria" izendatu zuen, eta lehenengo kazetari modernoaren ondorengotzat jo zuen: Larra. Halaber, Marcelino Menendez Pidalek bizkaitar kazetariaren judizioei eta iritziei buruzko gogoeta batzuk egin zituen. Bueno Madrilgo El Globo egunkari garrantzitsuaren erredakzioan aritu zen lanean, Ramiro Navarro Ledesmarekin lankidetzan, Romanones kondea egunkariaren kargu egin zenean. Halaber, mendeko lehenengo urteetan aldizka Donostiako El Pueblo Vasco egunkariaren erredakzioan lan egin zuen, eta, bertan, kide izan zituen Pio Baroja, Juan de la Cruz Elizondo -egunkariaren zuzendaria-, Ramiro de Maeztu, Vignau eta Francisco Grandmontagne. Buenok antzerti-obra batzuk ere idatzi zituen, besteak beste: La mentira del amor (1902), Lo que Dios quiere (1924) eta El talon de Aquiles. Horrez gain, antzerkirako egokitzapenak ere egin zituen, hala nola Fuenteovejuna, Madrilen 1900ean antzeztu zutena.

Bueno monarkiaren aldeko agertu zen. Ezbairik gabe, 98ko belaunaldian formalki monarkiaren alde egin zuen intelektual bakarra da. 98ko belaunaldiaren beste idazle batek, Jose Maria Salaverriak, honela idatzi zuen Buenori buruz:

"Lankideak berehala utzi zituen albo batera, zoritxarrekoak eta aszetikoegiak baitziren, eta bide ilunetarantz jo zuen, gizon bizkorren moduan, diputatuen irabaziak, lana eta aktak lortzeko. Orduan zapuztu zitzaion gaztetan literaturarekiko zuen bokazioa, eta bizitzako hurrengo urteetan erakutsi zuen ez zuela gloria literarioan gehiegi sinesten, eta haren ustez ez duela merezi luma esfortzu platonikoetan eta besteen gozamenerako erabiltzeak" (itzulpen moldatua gaztelaniatik).

Barojak bere oroimenetan idatzi zuen bezala, Buenok Pio jaunari adierazi zion transzendentziak, ospe literarioak edo etorkizunean oroitua izateak ez zitzaizkiola inporta. Hogeiko hamarkadaren amaieran dagoeneko, Buenoren ideologia Salaverriarengandik oso hurbil zegoen. Aitzitik, ez zen Borras edo Gonzalez Ruano bezalako idazleek aditzera eman nahi zuten bezain falangista. Izan ere, haren pentsamendu politikoa Borrasen diskurtsoa edo falangismo deituriko ideologia baino sakonagoa da. Edonola ere, haren testuetan ez du espainiar falangismoaren indarkeria formalki bultzatzen. Eskuineko beste kide nabarmen batzuekin batera 1934ko abenduaren 8ko Bloke Nazionala osatu zuen.

Buenok Barojaren obrari buruzko iritzi positiboa zuen, eta horrek asko harritzen zuen Baroja bera. Barojaren hitzetan, Bueno "nobela-egile eta arte-kritikari garrantzitsua zen egunkarietan"; baina, haren ustez, "gizon arraroa zen, itxuraz pertsona soziala bazirudien ere. Materialista eta sentsualista zen, eta hilobiaz haraindiko bizitzari beldur zion. Behin esan zidan mamuengan sinesten zuela... Maezturen laguna zen. Haatik, norabide bakarreko adiskidetasuna zen: Buenok estimua zion Maezturi, baina Maeztuk ez zion estimurik Buenori" (itzulpen moldatua gaztelaniatik). Bestalde, La novela de ahora lanean, Buenok erretratu inspiratua egin zuen Barojak literato gisa duen garrantziaz: "Badu halako exotiko puntu bat, tradiziotik urrun dagoenaren kutsua, harritzen duen zerbait dauka" (itzulpen moldatua gaztelaniatik). Buenoren ustez, Barojaren liburuak garai hartan Espainian egiten zen gauzarik interesgarriena ziren.

Haren artikuluak egunkari eta aldizkari ezberdinetan agertu ziren, esate baterako: La Vasconia (Argentina), El Noticiero Bilbaino, El Liberal, ABC -bertan eman zuen denbora gehiena-, Blanco y Negro, La Esfera, El Pueblo Vasco, La Voz de Navarra eta Euzkadi.

  • Cuentos e historias (Bartzelona, 1896)
  • A ras de tierra (Valentzia, 1902)
  • Corazón adentro (Madril, 1906)
  • Jaime el Conquistador (Madril, 1912)
  • La ciudad del milagro (Madril, 1915)
  • En el umbral del drama (Madril, 1916)
  • El dolor de vivir (Madril, 1924)
  • Frente a frente (Madril, 1925)
  • La dulce mentira (Madril, 1926)
  • La herencia (Madril, 1927)
  • Una aventura de amor (Madril, 1929)
  • El último amor (Madril, 1930)
  • El adiós al amor (Madril, 1933)
  • El sabor del pecado (Madril, 1935)
  • El misterioso amor (Madril, 1936)
  • Los nietos de Danton (Bartzelona, 1937)
  • Poniente solar (Madril, 1962)
  • España y la monarquía (Paris, 1897)
  • Almas y paisajes (Madril, 1900)
  • Teatro contemporáneo y teatro de España (Madril, 1910)
  • La mentira del amor (Madril, 1907)
  • El talón de Aquiles (Madril, 1908)
  • Lo que Dios quiere (Madril, 1924)
  • Lo mejor de la casa (ezezaguna)
  • El amor de los amores (ezezaguna)
  • El purgatorio (argitaragabea)
  • Los caminos del amor (argitaragabea)

Ideas sobre Baroja

Si fuese lícito el emparentar la literatura con la milicia, diríamos que Pío Baroja representa la ofensiva constante contra la retórica. Yo no sé de escritor más desaliñado, ni más desdeñoso del léxico, ni más indiferente a la música del idioma. ¿Cómo explicarse que, a pesar de esas condiciones negativas, este escritor, el más opuesto a la tradición literaria de la raza, haya conquistado la nombradía y el prestigio que todos le reconocemos?¡Ah! Porque Baroja es, a mi juicio, el más humano de nuestros escritores, si por humanidad se entiende aquella identificación íntima de nuestro temperamento con la tragicomedia de la vida. Mal hará quien se deje engañar por el aire distraído con que el novelista vasco asiste al incoherente espectáculo social. Esa aparente indiferencia es el disfraz del recogimiento interior. Ello quiere decir que Baroja hace sus digestiones intelectuales a la intemperie, vagando por las calles. Eso explica su reserva, que nada tiene de adusta, su apartamiento de ateneos y tertulias y la suave y varonil melancolía que fluye de su persona.

El ilustre novelista es, tal vez sin saberlo, un discípulo de Max Stirner, de quien ha heredado, poetizándola, la exaltación individualista y el aborrecimiento de las masas, ejecutoras dóciles de la moral carneril. Los libros de Baroja no se orientan hacia un ideal constructivo; es un disolvente que no cree en nada ni espera nada de sus semejantes.

A sus ojos, los hombres no pasan de ser marionetas que cumplen a menudo, de un modo inconsciente, la misión que les ha impuesto el destino. El arma de Baroja es el sarcasmo, que él sabe diluir en las páginas de una novela sin atraerse el reproche de apasionado o de parcial. Entre nosotros pasa equivocadamente por un humorista frío, sin duda por el pudor con que recata su ternura; pero si se le estudia con cuidado se advierte el fraude sentimental, pues se comprueba que la ironía del escritor no hace más que disimular la gran tristeza del hombre, su tedio íntimo. Sus mejores libros son aquellos en que Baroja adopta una actitud confidencial cuando su espíritu suplanta una personalidad fantástica y se vuelca sobre el lector francamente, con la desnudez interior de los cínicos. Entonces nos divierte más que ningún otro novelista, porque es más gráfico y más pintoresco que todos. La pluma no es en sus manos pincel, sino escalpelo. Su estilo, rico de sugestiones, recuerda esos frutos de cáscara espinosa que ocultan una pulpa exquisita. Sería una arbitrariedad el afiliarlo a ninguna de nuestras escuelas literarias.

Manuel Bueno Bengoechea. De La novela de ahora.