Auñamendi Eusko EntziklopediaBernardo Estornés Lasa Funtsa

Erresuma batetik bestera pasatu arren, mendeetako lotura ekonomikoek  jarrera adeitsuan mantendu zuten Hondarribia Nafarroako erresumaren aurrean, batez ere, merkataritza-harremanei dagokienez, bi koroen arteko mugako gatazka ia endemikoak gorabehera. Horregatik, Gaztela eta Nafarroaren artean ezarritako su-etenez baliatuz, Hondarribiko Kontzejuak hitzarmen bat sinatu zuen  1245eanb Teobaldo I.a erregearekin, nafarrak eta haien ondasunak babesteko konpromisoa hartuz:

"Nos el prebost, los jurados, et todo el conceyllo de Fontarrabia: facemos á saber á quantos estas letras veyrán, que Nos á bona fe recebimos en nuestra comienda, et en nostra defension, por el tiempo que la tregoa de los reyes durare, á los homes et las femas et todas las cosas del regno de Navarra, cuanto nuestro poder se estiende, eyllos pagando en nostra villa las costumnes que hi pagar se deben. Nin debemos recebir en nostra villa, ni en poder de illa, nuil mal feitor, ni roberia que hi faga, si non fuere por mandamiento de nuestro seinor el rey de Castella, ó daqueil que terrá la villa por honor."

(“Gu, nagusia, batzak eta Hondarribiko kontzeju osoak hau jakinarazi nahi diegu testu hau irakurriko dutenei: fede onez, gure egiteko eta defentsa gisa, erregeen arteko su-etenak dirauen bitartean, Nafarroako gizon eta emakumeak eta gauza guztiak gure ardurapeko eremu guztian hartuko ditugula, eta beraiek hemen ordaindu behar diren ohiko ordainketak egingo dituzte. Ez dugu onartuko hiriburu honetan eta bere agindupeko eremuan ez gaizkilerik ezta lapurrik ere, Gaztelako gure Errege Jaunak edo, ohore gisa, hiribildua jasoko duen norbaitek agindutakoa ez balitz”).

Iruñeko katedralak XIII.-XV. mendeen artean, Hondarribiaren ondoan, hainbat larreren jabe izaten jarraitu zuen. Era berean zituen San Migel in Excelsisek (Aralarko San Migel) 1371ko eta 1374ko dokumentazioaren arabera.

Harreman estu horiek Hondarribia Nafarroako erresumara aldi baterako itzultzea erraztu zuten 1256ko urtarrilaren 1ean. Gaztelako eta Nafarroako erregeek Gasteizen elkartu ondoren, Alfontso X.a "Jakitunak” Teobaldo II.ari Donostia eta Hondarribiko hiribilduak, itsaso eta lur errenta guztiekin itzuli zizkion.  Itzultzea "de mi en amor en toda su vida" (“Maitasunez eta bizi den bitartean”). Hau da, hiriak Teobaldorena izango litzateke hil arte, orduan Gaztelako erresumara itzuliko litzateke berriro. 1280ko Alfontsoren agerpenak Gipuzkoan, Filipe "Ausarta" herria setiatzen saiatu zenean, Matxin Arsuko hondarribiarrak zapuztu zuena, baieztapen hori gauzatu zela berresten du.

Alfontso Jakitunak, 1280ko abenduaren 28an Donostian emandako pribilegioagatik, Hondarribia hobeto populatzeko, zerga guztietatik salbuetsi zuen, itsasoaren hamarrenak izan ezik. Antso IV.a erregeak beste bat eman zuen Madrilen 1290eko abenduaren 1ean, Hondarribiko portura zetozen saltzaileak, edo handik Nafarroara salgaiak zeramatzatenak, bere aitonaren garaiko ohiko zergak eta sartuko edo aterako zituzten salgaien hamarrenak ordainduz, debekatuetakoak ez baziren, seguruak eta babespean izan zitezen.

Merkataritza-bokazio argi horrek, ordea, ez zuen libratu Hondarribia hiribildutik hurbil zegoen Ingalaterraren, Nafarroaren eta Gaztelaren arteko eremu horretan sortzen ziren gatazka ugarietan nahasirik egotetik. Hala, 1297an, Castro Urdialesen bildu ziren kostaldeko herri garrantzitsuenak, Hondarribitik San Vicente de la Barqueraraino, 1293an baionarren eta normandiarren artean sortutako gerraren aurrean izango zuten jarrera adosteko, lehenak ingelesen laguntzarekin eta bigarrenak frantsesena eta nafarrenena.

Nahiz eta hiribilduaren inguruko beste hiribilduekin -Donostia, Miarritze, Baiona, Laredo...- bake-akordio partzialak egon, Hondarribia, Gaztelako erregearen oniritziarekin, oinarri gisa erabili zen Nafarroaren eta garaiko beste potentzia batzuen arteko gerretarako. Hala gertatu zen Normandiako kanpainarekin. Kanpaina 1355eko uztailean hasi zen, eta Frantziako erregeak mehatxatutako Evreux etxearen ondare-ondasunak berreskuratzea izan zuen helburu. Espedizioa, 2.000 nafarrek osatua, Hondarribitik atera zen eta Baionan, Ingalaterrarena orduan, erregaiz hornitu zen. 1356tik 1357ra bitartean, nafarra, Europako xakearen pieza garrantzitsua Ehun Urteko Gerraren garaian, preso egon zen Arleuxen, eta askatu ondoren, egoera hartan jaun eta jabe bihurtu zen. Baina Etienne Marcel, Parisko herri-matxinadaren burua, hil zenean, haren izar onaren gainbehera hasi zen. Hondarribitik 334 nafar eta gipuzkoarrekin Muñoz de Salt-en agindupeko itsasontzi berriak irten arren,  Karlos II.ak nahiago izango zuen bakea hitzartu 1360ko urrian. Gipuzkoarren laguntza jariakor hori Evreuxekoak bere erregealdiaren hasieratik izandako Gaztelara hurbiltzeko politikaren beste emaitza bat baino ez zen izan. Politika horren ondorioz, Nafarroaren eta Gipuzkoaren arteko muga baketzean gauzatu zen, baita Gipuzkoako hainbat jaunek (Oñaz, Berastegui, Lazcano eta beste batzuk) Nafarroako erregearekin mertzenario gisa sinatutako itunetan ere.

1365eko abuztuan merkataritza-itun bat egin zuen Hondarribiak Nafarroako Karlos II.arekin  Itun horren arabera, honek Monzongo portuan, (Andara, Lesaka)  etxe bat eraiki behar zuen, merkatari nafarrek salgaiak deskargatzeko itsasora eraman ahal izateko. Horretaz gain, zubi bat ere eraiki behar zuten portu horretatik hurbil, jendea, abereak eta salgaiak pasatzeko. Erregeak bere erresumako bideak etxe eta zubi horretaraino edertzeko konpromisoa hartu zuen, eta Hondarribiko Kontzejuak, etxe eta zubi horretatik, lurrez eta urez, bide on eta nahikoa egiteko konpromisoa hartu zuen, "derrocando las peinas et limpiando, et isanchando el rio, et los caminos, en manera que bajel de coranta cargas arriba llegue por agoa al dicho puerto, et liben las mercaderías salvament por tierra et por agoa fasta la dicha villa, ó fasta las grandes naves, pagando los mercaderes á los marineros, baxieillos e mulateros, su salario" (“haitzak beheratuz eta ibaia eta bideak garbituz eta zabalduz, berrogei kargako (16.000 kg. gutxi gorabehera) ontzi bat ibaitik portu horretaraino heldu ahal izateko, eta salgaiak lurretik zein uretatik aipatutako hiribilduraino edo itsasontzi handietaraino eraman ahal izateko, merkatariek marinelei, baxieillos? eta mandazainei ordaindu behar izanik”). Bidaia hori egiten zuten merkatariek ez zuketen inolako zergarik ordaindu behar izango karga bakoitzeko sei “cornado” (kobrezko balio txikiko txanpona) edo sei karlin (kobrez eta zilarrez eginiko aleazioa) kenduta, eta ez litzaieke berriro petxa, edo zergarik inposatuko, salbu eta Gaztelan hamarrenak ordaindu beharko lituzketen gauza debekatuak erosi edo salduko balituzte. Nafarroako ardoa, portu horretatik, eramaten zuten merkatariek, Hondarribian eta agindupeko eremuan nahi zuten ontzietan edo belaontzietan kargatu eta eraman zezaketen handizka edo upeletan, "non vendiendo á taberna, ni a menudo" (“tabernetan eta txikizka saldu gabe”), eta 6 espainiar diru ordainduz. Portuan kargatzen zuen burdin kintal bakoitzeko 4 marabedi ordaindu behar zituen.

Pedro I.aren eta Enrike Trastamarakoren arteko gerra zibilaren ondorioz Nafarroako Karlos II.a “Gaiztoak” Gaztelak konkistatutako Nafarroako erresumako lur gehienak berreskuratu ahal izan zituen. Pedro I.ak hitz eman zuen Livornon, 1366ko irailaren 23an, plaza batzuk itzuliko zirela, besteak beste, Hondarribia. Hori dela eta, Enrique Trastamarakok Santikurutze Kanpezun, 1367ko urtarrilean, nafarraren eskaintza horri aurre egiteko, eskaintza bera egin zuen. Hurrengo urtean, Karlosek agindutakoa lortu zuen. Baina 1373an, Aita Santuaren ebazpenak Araba eta Errioxa uztera behartu zuen  errege nafarra, eta Gaztelaren aurkako ondoko gerran, gainerakoak.

Bai Enrike II.ak, bai Errege-erregina Katolikoek, bai Gaztelako Joana I.ak pribilegio eta salbuespen berriak eman zizkieten Hondarribiko ontziei eta merkatariei, merkataritza-abantaila horien helburua elkarren etsai ziren potentzien arteko mugan, Gaztela, Nafarroa, Ingalaterra eta Frantzia, egoteagatik ia etengabeko gerra-tentsioen mende zegoen komunitate batera ekintzaileak erakartzea izan zen. Hala, adibidez, 1374ko abenduaren 12an Enrike II.ak Toledon sinatutako agiri batek bere harresietako lanetarako Hondarribiari esleitzen zitzaizkion urteko hamar marabediak burdinolen eta itsasoko hamarrenen eskubideen bidez ordaintzeko agindu zuen. Errege-erregina Katolikoek antzeko beste agindu bat eman zuten Medina del Campon, 1489ko martxoaren 21ean,  Hondarribiko bizilagunen, egoiliarren eta bertakoen itsasontziei, “fustei” (masta bakar baten eta arraunen bidez mugitzen zen traineru zaharren antzeko ontzia)  edozein lekutatik ekarritako hornidurarik edo generorik ez galarazteko edo kentzeko, nahiz eta kontrako pribilegioa izan. Fernando erregeak berak beste bat eman zuen Zaragozan, 1498ko uztailaren 18an. Horren arabera, Hondarribiari urtero, hala nahi zuen bitartean, belengatik eta ateen zaintzagatik urrezko 250 florin ordaintzeko agindua eman zuen. Bada beste baten berri, 1516ko Errege Katolikoarena, Belateko batailan, gipuzkoarrek 1512an egindako zerbitzuengatik,  salerosketen zergetatik 112.000 marabediko sariarena. Valladoliden Joana erreginak emandako beste bat ere badu Hondarribiak (1527ko martxoaren 18a), zamalanetan herri horretakoak, beste inongoen aurrean, handiagoak izanagatik, lehenetsiak izan zitezen. 1527ko martxoaren 22ko erreginak erresuma osoko portu guztietan Hondarribiko ontziak ainguratzeagatik itsas-armadaren gastuak ordaintzeko ordaindu beharrekoa, zergak eta errege eskubideak ordaintzetik salbuetsita geratu ziren.

Behe Erdi Aroaren amaieran, Hondarribiak merkataritza- eta hiri-gune gisa izan zuen indarra agerian geratu zen, Gorosabelek bere garaian ondo nabarmendu zuen bezala, kale batzuen izenetan, hala nola, Plateria (zilargintza), Obispo (Gotzaina), Reina (Erregina), Florentzia, Ubilla, Tristan, Laborda eta beste batzuk, haietan luxuzko industrian, zilarginak bezala, gremio ezagunen presentziaz hitz egiten digutenak. Garai hartan Hondarribiak izan zuen garrantzia berresten duen beste datu bat: Gorteetara joatea. 1391ko urtarrilean Madrilen Gaztelako Enrike III.a erregeak deitu zituenera Hondarribia ordezkatu zuen prokuradore bat Esteban Aludako, alegia, joan zen. Real Academia de la Historia (“Historiako Errege Akademia”) izeneko erakundeak argitaratutako Gorte horietako koadernoan dago jasota.

Mugako izaerak eta lehen mailako merkataritza-plaza izateak, bestalde, erraztu egin zuen Hondarribia garai hartako erromes-ibilbide nagusietako batean sartzea: Donejakuearena, alegia. Erromarakoarekin batera, Kristandaderen bi santutegi nagusietako bat. Santiago ermita XV. mendearen hasierako dokumentazioan aipatzen da. Bertan, arduraduna erromes jantzita egoten zen. Hondarribian, halaber, erromesek San Bartolome eta Santa Magdalena ospitaleak zituzten, Grazia eta Santiago baselizetara igotzen ziren eta Lezorako bidean jarraitzen zuten Jaizubiatik.

Gipuzkoako beste eskualde gehienetan ez bezala, urte hauek ez ziren oso gatazkatsuak izan Hondarribiarentzat. Europako parterik handienak bezala, noble-bandoen arteko gerren ondorioak jasaten zituen une horietan -York eta Lancaster, Giles eta Negretes, Armagnacak eta Borgoñoiak...-  Gipuzkoak pairatutako ertaera katastrofikoak, halabeharrez edo nahita eragindakoak,  bi sute baino ez ziren izan,  1462an Hondarribian sute partzial bat eta 1498koan sute orokor bat izan, azken honetan bederatzi etxe baino ez ziren onik atera. Hala ere, biztanleria hondamendi horretatik berreskuratu zen, eta Aro Modernoan zehar hirigune eta merkataritzagune indartsu gisa mantendu zen, 1476 eta 1876 bitartean jasan zituen hainbat jazarpenen ondorioz gertaera suntsitzaile berriak izan arren. Trenbidea iristeak eta komunikazio-bide berriak irekitzeak —batez ere errepide orokorra, hemendik kanpo geratzen baita— bakarrik lortu zuten lehengo izaera murriztea, ia arrantzale-herri txiki bat izateraino. Egoera hau XX. mendean zehar galdutakoa  berreskuratu arte luzatu zen. Hori lortzeko, batez ere, industria berriak garatu behar izan ziren —hala nola Turismoarena—, eta komunikazio-bide berriak ireki, hala nola, XX. mendearen erdialdetik Madril eta Bartzelonarekin zuzenean komunikatzen duen aireportua.

Aipatutako sute horiei 1476ko setioa gehitu behar zaie, 1477ra arte luzatu zena. 1476an Alain Albretekoa 40.000 gizonekin Gipuzkoan sartu zen, Isabel Gaztelakoa eta Fernando Aragoikoa Frantziako Luis XI.aren laguntzarekin Portugalen babesa zuen Joanari tronua kentzeko borrokan ari ziren bitartean. Gertaera honetan Bizkaiko, Arabako eta Gipuzkoako zaldun guztiek parte hartu zuten, eta Joan Ganboako setiatutako gotorlekuko nagusi izendatu zuten. Alain Albretok atzera egin  behar izan zuen. Hurrengo urtean berriz saiatu zen, baina emaitza berarekin. Garai hartan plaza ia menderaezina zen. Garibayren arabera: "La villa está en un alto y rodeada de una alta muralla. Las aguas del río la rodean en su mayor parte y suben en marea alta hasta la mitad de dicha muralla. Por la parte de la tierra se halla muy torreada. Es lugar fragoso donde a gran pena pueden andar los caballos" (“Muino baten gainean dago eta harresi altu batez inguratuta. Ibaiaren urek ia osorik inguratzen dute eta itsasgoran harresiaren erdiraino igotzen dira. Lurraren aldetik dorrek babestuta dago. Leku malkartsua da, eta zaldiak nekez ibil daitezke bertan"). Violet-le-Duc-ek ere deskribatu du, baina zabalago aurkitzen dugu Hernando del Pulgarren Crónica izeneko lanean (2. Zatian, XXXVII. kapituluan). Bertan, 1476an gertatutako Hondarribiko setioaz hitz eginez,  "acordaron defenderse por lo bajo de ella, desde los baluartes e desde las cavas que tenían fechas; e para esto derribaron lo alto de las torres e de las almenas, porque si la artillería de los franceses tirase al muro y lo derribase, las piedras que de él cayeran, no firiesen ni ocupasen a los que andaban debajo en derredor de la villa por de fuera, para la defender" (hiribildukoek) "harresiko beheko partetik babesteko erabakia hartu zuten, baluarteetatik eta egina  zituzten sotoetatik; horretarako, dorreen eta almenen goialdea eraitsi zuten,  frantziarren artilleriak hormara bota eta eraitsiko balitu, hiriburutik kanpo defendatzen ari zirenen gainera eror ez zitezen"). 1508ko maiatzaren 15ean sinatutako inbentarioaren arabera, gaztelu honetan gordeta zeuden gerrarako materialak honako hauek ziren: artilleriako 27 pieza nagusi; bi kulebrina eta bonbarda, lonbardetea izeneko hiru kanoi txiki; 14 lisardeta (?); 6 kulebrina txiki; 28 kañoi txiki (ribadoquín); 5 arabiar zizpa; 3 upel burdinazko bola; 56 upel bete bolbora; 2 zaku kresal; upel bete sufre;  133 balezta; 46 burdinazko txirrika;  19 biltegi kaxa; 350 sorta (?); 50 koraza pare; 102 kasket “babera” eta guzti; 34 erabilitako lantza; 77 lantza lodi.

J. de Altadillen arabera, hauek dira 1491tik 1524ra lanpostu horretaz arduratu ziren nagusiak: 1491. urtea, Joan de Ganboako 1496ko otsailaren 13an hil zen karguan; 1496an, Diego Aiarako kapitaina, urte bereko martxoaren 2an hil zena; 1496an, Hurtado de  Luna kapitaina,  uztailaren 12tik aurrera; 1506an, Carlos Enríquez de Cisneros, 1506ko abuztuaren 24tik aurrera; aurrekoarekin batera. Pedro Ruiz de Ibarra, martxoaren 29tik aurrera; 1511n, Diego de Vera, Artilleria kapitaina, urriaren 30etik aurrera; 1519an, bere semea Fernando de Vera, 1519ko uztailaren 17ra arte; 1524an, Sancho Martínez de Leiva, martxoaren 30etik 1542ko martxoaren 30ean hil zen arte.

Plazaren defentsari 1598az geroztik Bidasoaren bokaleko San Telmo gaztelua  gehitu behar zaio. Errege agindu zuzenaren ondorioz eraiki zen,  atearen buruaren bere gaineko inskripzioak dioen bezala, beste potentzia batzuen kortsarioak kontzejuko uretan sartzeari aurre egiteko, inskripzio horrek "pirata" gisa kalifikatzen baititu. Adjektibo hori hizkera arruntean jatorrizko deituraren ordez jarri da, eta piraten gaztelua deitzen zaio.

1512tik aurrera, Penintsulako Nafarroa Gaztelari atxikitzeak, Erdi Aroko mendeetan Hondarribiak izan zituen gatazkak lasaitu ziren neurri handi batean. Egoera berri horren erakusgarri Nafarroarekin merkataritza-loturak indartzea izan zen. Adibidez, Gaztelan sartu eta hamar urtera, hondarribiarrek Nafarroako Gorteei eskatu zieten Bidasoa kanalizatzeko aukera azter zezatela, Nafarroako kanpo-merkataritza errazteko, bai kontzejuaren bai erregeordetzaren mesedetan. Nafarroak mila urrezko dukat eman zituen bi aldiz enkantean jarritako lanei laguntzeko, emaitza praktikorik gabe. Ciriquianek dio Tolosak eta Donostiak protesta egin zuten kanalizazio horrek kaltetuko zituelakoan, lehenengoaren  bide eskubidetan eta bigarrenaren portu eskubideetan, baina, hala ere, Hondarribia eta Nafarroaren arteko negoziazioek jarraitu zuten. Nafarroako erregeordeak ibaia bisitatu zuen, kanalizazio-proiektua idaztea Gallurreko Gil maisuaren esku utzi zen, eta Hondarribiak, bere konpromisoen berme gisa, berea zen 11 kg-tik gorako gurutze baten oina utzi zuen Iruñean. Proiektua ez zen ondo burutu, nahiz eta, modu batean edo bestean, 1569an, 1597an edo 1638an berritu egin zuten, emaitzarik gabe, eta XIX. mendera arte ere piztu zen gai hori. Napoleonen okupazioak, adibidez, Hondarribia Nafarroaren jabari osora itzuli zuen, eta tokiko zenbait frantsesturen eskutik berriro ere Hondarribia eta Iruña kanal baten bidez lotzeko ideia ekarri zuen.

Hiria bere jatorrizko erresumarekin —Nafarroa— lotura sendoagoak izatera zeraman irizpide independente horrek Hondarribiko eta Gipuzkoako beste parteekin liskarrak sortu zituen. Hainbat dira XVI. eta XVII. mendeetan zehar, non, beharbada, punturik gorenera iristen baitziren. Gorosabelek zehaztu zituen:

"Antzina-antzinatik izan zituen asmo haiek: Puntal izeneko alderdian, hiribildutik hurbil, txalupa bat egotea Frantziara pasatu ahal izateko: alkate arruntak  erresuma horretara aterako ziren gauzen baimena edo pasaportea emateko gai zirela esanez. Hitz batez, Errege-erregina Katolikoek Probintziari “alcaldia de sacas” (“produktuen esportazioen kontrola”) eman zioten pribilejioa, haren jabetza aspaldikoa zena, baliogabetzea zen. Hondarribiak bere jarrera justifikatzeko Behobiako igarobidea bere jurisdikziopean zegoela aldarrikatu zuen, eta garai batean  bakarrik hiriko alkateek mugako kontrabandoa zaintzen zutela gaineratu zuen. Horretan oinarrituta, Probintziari emandako “alcaldia de sacas” horrek ezin zituela orduan zeuden eskubideak kaltetu; edo, beste modu batez, emandako mesede hori hirugarren interesatu bati kalterik gabe ulertu behar zela. Probintziak beti gaitzetsi zituen Hondarribiko asmo horiek, eta irmo eutsi zion “alcaldia de sacas” delako hori bere eskubide esklusiboari. Ezespen horren ondorioz, Hondarribia hiribilduak auzia jarri zion Probintziari Gaztelako Kontseiluan 1560an; Probintziak, orduan, horren modu  bidegabean jokatzeagatik kontrol funtzio hori kendu zion, eskumen hori ez baitzuen onartu nahi. Horrela iraun zuen 1621. urtera arte, non hiri honek konponketa bat proposatu baitzuen. Egindako gestioen ondorioz, urte bereko maiatzaren 2an emandako eskritura bidez akordio bat egitea lortu zen; Hondarribiak bere asmoei eta auziei uko egingo zien, eta Behobiako igarobide osoan “alcaldia de sacas”-aren eskumen pribatiboa onartu zuen. Onarpen hori kontuan hartuta, eta Hondarribia hirurogei urte baino gehiagotan kargu horretatik kanpo egona zela ikusita, Probintziak aparteko bi txanda eman zizkion. Hitzarmen irmo hori gorabehera, hiribilduak behin baino gehiagotan berritu zuen bere asmo zaharra. Hala gertatu zen 1675ean, alkateek hiriko biztanleak, Frantziara pasatzean,  zaindariek  erregistra ez zitzaten nahi izan zutenean, lehenago, erresuma horretara produktuak eramateko baimenak beraien esku geratzea nahi izan zutelarik. Beste batzuetan, pasabiderako gabarra Puntalean, hots, hiribilduaren ondoan egon zedin nahi izan zuten. Alkateak ere  beraiek, menpekoek edo auzokideek eginiko kontrabando salaketez beraien jurisdikziopean edukitzen saiatu ziren. Baina Probintziak beti arbuiatu zituen eskakizun horiek, beste alkate bakar batek ere ez zituenak, bere jurisdikzio pribatiboari eutsiz; eta hau izan zen Gaztelako Kontseiluaren aurrean auzi luzeen jarraipenaren arrazoia. Horien emaitza izan zen auzitegi  honek 1713. urtean funtzio hori Hondarribiko jurisdikzioa bere lur eremuan metagarria eta prebentiboa zela aldarrikatzea".

1611n Hondarribia sorginkeria-prozesu famatu batean sartu zen. Haurrek eginiko sorginkeria salaketaren ondorioz, ustezko sorgin batzuk atxilotu zituzten.  Salatutakoak Maria Garroko, Inesa Gaxeneko, María Illarrako eta María Echagarayko izan ziren. Ondasunak bahitu zizkieten eta Salazar inkisidoreari idatzi zioten. Gertaera horietan, Logroñon 1610ean Autofedean amaitu zenaren garaikidea, 41 pertsonak eman zuten testigantza. Bakar batek aitortu zuen akelarreren berri zuenik. Azkenean, salatutako emakume guztiek sorginak zirela aitortu zuten, Inesa Gaxenekok izan ezik, honek, presio eta tratu txar guztiak jasan arren, amaiera arte ukatu baitzuen. Hilabeteak igaro ondoren, Inkisizioak denak barkatu zituen eta beren ondasunak itzuli zizkieten, baina Hondarribiko agintari zibilek erbesteko zigorra ezarri zieten. Oiartzungo "Intxixu" antzerki taldeak, Eugenio Arocenak zuzenduta, 1980ko uda-udaberrian Inexa obra librea antolatu zuen, gertaera horietan oinarrituta, baina ekintza eta gidoia Euskal Herriko heterodoxia horren errepresioaren interpretazio feministara bideratuz.

1611. urteko prozesua, bai eta Hondarribian ere gertatu ziren ondorengo kasuak ere —zehazki, 1636. urtean—, garaiko Europan ia bakarra izan zen jarreraren adibide baliotsua dira: agintari erlijiosoek nahiz zibilek sorginen existentzian sinesteari uko egitea. Irizpide hori eskuarki onartzeko, kontinentearen gainerako lekuetan mende bat itxaron behar izan zen.

Hondarribia Behe Erdi Aroko leinuen arteko gerren ondoren lurralde zabal bateko jurisdikzio-buru eratu zen. Jaurerri kolektiboaren estatusak, garaiko Europan arrunta zenak, gatazka jurisdikzional luze eta etengabeak eragin zituen bere mende zeuden herriekin. Nagusiak Irunekin izan ziren arrazoi hauek zirela eta: salgaien zamalanak, eraikitako etxeen eraispena, errege familiakoen hileta elizkizunak, zergak ezartzea, arduren banaketa, zerbitzu militarrak, pisuak eta neurriak onartzea, eta, oro har, Hondarribiko jaurerri-jurisdikzioaren salbuespena berresten zuen edozein gauza. Herri horrek berak eta Lezok eta Pasai Donibanek beste eztabaida batzuk izan zituzten Hondarribiarekin auzokoen zerbitzu militarra zela eta. Gorosabelen arabera:

"Ana infantaren eta Isabel printzesaren esku emateak eta frantsesek ibaiko uharte batean jarri nahi zuten aparatua zirela 1615ean berriro ere piztu ziren, baina 1617an gertatutakoak are larriagoak izan ziren. Bi gaizkile, Frantziara joan nahi zutenak, gabarra batean ontziratu ziren Hondarribia aldean. Hemengo alkateek buru militarrari beste sei lagunekin txalupa batean  atxilotzeko joan zitezen agindu zuenn. Hala, Hendaiara iristean, herri honetakoek, preso hartu eta tratu txarrak egin zizkieten eta eraman zuten txalupa erre zuten. Hondarribikoek Hendaiako bost bizilagun bahitu zituzten, eta bost gabarra hartu ondoren, mendeku gisa, erre zituzten. Gertakari horiek elkarren arteko errepresaliak eragin zituzten; esate baterako, Pasaiako portuan zeuden itsasontzi frantsesen bahiketa eta Baionako gobernadore militarrak Hondarribiko hainbat bizilagunen espetxeratzea. Gauza horiekin batera, frantsesek masta edo makila handi bat jarri zuten Bidasoa ibaiaren uharte batean, beren jabetzaren seinale. Horren ondorioz, Hondarribiko alkateak eta ehun bizilagun armatu toki horretara joan ziren, masta erauzi eta  lonjaren ondoan erre zuten Hendaiakoen begien bistan. Espainiako eta Frantziako gobernuek gertaera horien guztien berri izan zuten, eta haien esku-hartzearen ondorioz, presoak eta itsasontziak lehengoratu ziren. 1621ean Filipe III.a erregea hil zen eta Probintziak hiribildu guztietan bere ohorez ahalik eta hileta elizkizunik handienak egin ziezazkiotela, eta hurrengo egunean, Filipe IV.aren omenez, zutoihalak altxa zitzatela agindu zuen. Horren ondorioz, Hondarribiak bi eginkizunetarako eguna seinalatu zuen; eta horretarako Irungo, Lezoko eta Pasaiakoei horretarako armaturik eta lutoz jantzita bertaratzeko agindua eman zien. Hiru herri horiek ez zuten uste hori egiteko beharrik zutenik, are gehiago, beren egoera zibilaren kontrakotzat eta iraingarritzat hartu zuten. Beraz, Kristobal Zumarraga eta Vicente de la Torre bertako erregidoreek Hondarribira joan ziren eta arrazoiak azaltzen saiatu ziren. Hiri horretako zinegotziak ez ziren pozik geratu bi mandatari horiek eman zituzten arrazoiekin; eta alderantziz, preso hartu eta espetxe publikoan atxilotu zituzten. Haiek jarrera arbitrarioa eta biolentoa salatu zuten probintziako korrejidorearen aurrean; eta hark berehalako askapena agindu bazuen ere, auziaren emaitzari kalterik egin gabe, ez zioten obeditu. Hogeita hiru egun igaro ondoren, urte bereko ekainaren 14an eman zen adostasun-eskritura baten bidez amaitu zen gaia. Bertan, Lezo eta Pasaiak Hondarribira joango zirela hitza eman zuten, erregearen zerbitzura ordura arte egin zen bezala. Hondarribiak, bere aldetik, bertan behera utzi zuen hasi berriko auzi-prozedura".

Hala ere, nahiz eta akordio puntualak izan, hiru komunitateen eta Hondarribiko udalbatzaren arteko tentsioak aurrera jarraitu zuen, eta, batzuetan, Irungo bizilagunek 1667ko eta 1669ko urteetan egindako matxinada armatuak  bezalakoak ere gertatu ziren. Desadostasun horiek eta Hondarribiaren menpeko herrien etengabeko ahaleginek XVIII. mendearen bukaeratik XIX. mendearen erdialdera Pasaia eta Irun lehenik eta Lezo azkenean Hondarribiaren menpekotasunetik askatzea lortu zuten.

1476ko setioa, Europan nagusitasuna lortzeko,  Espainiako eta Frantziako koroen arteko borroken testuinguruan kokatu behar bada, 1638ko udako bi hilabetetan Hondarribia setiatu zuena eskema geoestrategiko berari jarraitu zion, baina askoz maila zabalagoan: Hogeita Hamar Urteko Gerrarena, alegia, non Europako potentzia ia guztiak, katolikoak zein protestanteak, sartu baitziren, Europan nagusitasuna lortzeko,. 1636an, Gipuzkoako foru-milizien laguntzarekin Espainiako tropek Lapurdi inbaditu zuten. 1638an tropa frantsesak sartu ziren Gipuzkoan. Urte horretako uztailaren hasieratik irailaren hasierara bitartean, Condé printzearen agindupeko armada frantses handi batek Hondarribia setiatu zuen. Aldi berean, Bordeleko artzapezpikuaren agindupeko eskuadra handi batek itsasoz hiribildua blokeatu zuen. Ontziteria horren ontzi nagusia ospe handiko ontzia, La Couronne ia eraiki berria,  izan zen; baina ikusgarria bazen ere, Txingudiko badia bere eraginkortasuna ikuspegi militarretik hutsaren hurrengoa izan zen. Sourdis artzapezpikuaren agindupean zeuden gainerako ontziena bezalakoa, 1638ko abuztuaren 22an baino ezin izan zuten garaipen partzial bat jaso Lope de Hoces-en agindupean zegoen laguntza-flotaren aurka, Getarian hesiturik eta, brulotak erabiliz, -bere nabeetako bat izan ezik, guztiz suntsitua. Ekintza hori, ordea, ez da  erabat arrakastatsua izan, Getarian lehorreratze saioa zenbait hiribildutako -Getariakoa, Zarautzekoa ...- foru miliziek, Gipuzkoako beste gotorleku hori eta, batez ere, haren portu natural zoragarria Frantziako eskuetan eror ez zitezen han bilduta, atzera bota baitzuten. Hondarribiko setioa uztailaren 1ean hasi zen, eta hirurogeita bederatzi egunez etenik luzatu zen. Soldadu irlandarrek, hiri bereko bizilagunek eta Tolosa eta Probintziak hala erabakita defentsan laguntzeko, Azpeitiko hiribilduetako oinezko erregimentua osatzen zuten goarnizioa. Guztira 700 gizon ziren Domingo Egiako bilbotarraren eta 1638an  aukeratutako  Pedro Saez de Izaquierdo eta Diego Butroeko alkateen agindupean.  Azken hau aditua zen azpiak jate lanean, bere defentsarako Hondarribia inguraturik zeukan setioaren ezaugarriengatik funtsezkoa zen jarduera. Setio luze eta gogor honek sortu zituen kalteak oso handiak izan ziren.  Leku luze eta gogor horren zigorrak oso handiak izan ziren. Etsaiak harresian bi bretxa zabaldu zituen, eta, ondorioz, zaldiz sar zitekeen, zazpi zulobide leherrarazi zituen, bederatzi eraso egin zituen eta guztietan atzera bota zuten. Lehergailuek herriko etxe asko suntsitu zituzten. Hala eta guztiz ere, eta janari-eskasia gorabehera, hiribilduak irailaren 7ra arte eutsi zion Orduan Espainiako armadak, Juan Alonso Henríquez de Cabrera Gaztelako almirantearen agindupean, hiribilduari lagundu zion. Frantsesen eskuetatik askaturik, Pasaiako portutik Jaizkibeletik bide zaila eginik, Guadalupeko Ama Birjinaren ermitaren inguruan eraikitako frantsesen kanpamentu gotortuen gainean ”erori” ziren. Espainiar abangoardiek lehen defentsa frantsesak hautsi ondoren, izua tropez jabetu zen eta Hendaiarantz ihes egitera bultzatu zituen. Luis XIII.aren frantsesak, salbuespenak salbuespen, Bidasoaraino nahaspilan erretiratuko ziren. Kalkulu batzuen arabera, 1.500 hildako, 2.000 preso eta beste 2.000 gizon itota Hondarribia eta Hendaia banatzen dituen itsas adarra pasatzean, izan ziren galerak. Espainiarrek diruaz, bitxiez, arropaz, garrantzi handiko dokumentuez, armada hartako goi-ofizialentzat, era guztietako hornigaiez, 20 kañoiz beren munizioekin eta 54 banderaz jabetu ziren. Gertaera horren ondoren Domingo  Egiakok bere emazteari bidali zion gutunaren paragrafoa ospetsu egin da, setioaren amaiera laburtuz: "Amiga: Como no sabes de guerra te diré que el ejército enemigo se dividió en cuatro partes: una huyó. Otra matamos. Otra prendimos y otra se ahogó. Quédate con Dios que yo me voy a cenar a Fuenterrabia" ("Adiskide: Gerraz ez dakizunez, etsaien armada lau zatitan banatu zela esango dizut: batek ihes egin zuen. Beste bat hil genuen. Beste bat  preso hartu genuen eta bestea ito egin zen. Jaungoikoa zurekin, ni banoa afaltzera Hondarribira". Domingo Egiakoren emaztearen Gerrako Artearen ezagutza handiagoa edo txikiagoa alde batera utzita, Henaok eta Soralucek  “cien mujeres armadas entre los sitiados que se ofrecerán a tomar puesto de combate en las murallas” (“Setiatuen artean harresietako borroka tokian parte hartzeko beren burua eskaini zuten ehun emakumez)  (Soraluce: Historia General de Guipúzcoa., Vitoria, 1870, t. II, Lib. IV) hitz egin digute.  Gorosabelek dioenez, Felipe IV.ak, hain gertaera zoriontsua izan zuelako, gutun bat bidali zion Hondarribiari 1638ko irailaren 15ean. Gutun horretan, benetako estimua adierazi zion, eroritako etxeak berreraikitzeko eta Hondarribiari beste mesede batzuk egiteko prest egon zen. Besteak beste, ziutate titulua ematea

"El rey.-Justicia, regimiento, caballeros hijosdalgo de la muy noble y muy leal villa de Fuenterrabía. Por lo que ha escrito el almirante de Castilla en 7 de setiembre se ha entendido cómo, despues de haber acometido al enemigo aquel día, fue Nuestro Señor servido de dar tan feliz suceso á mis armas, que pudo aquella noche entrar en esa villa despues de haber rompido y puesto en huida al enemigo con otra pérdida de su gente, banderas, artillería, municiones y vagaje. Con que salió esa plaza del aprieto en que se hallaba, habiendo con un valor indecible resistido por discurso de sesenta y nueve días el sitio que puso sobre ella; llevando las incomodidades que en este tiempo se ofrecieron con tanta bizarria, que sin reparar en las haciendas y vidas mantuvisteis la reputacion de mis armas con la fidelidad que siempre lo habeis hecho, dando ejemplo á todas las naciones vuestra constancia y valor; de que haré siempre singular estimacion, como merece servicio tan particular, pues en él consistió la gloria de tan feliz suceso. Y aunque todo viene de mano de Nuestro Señor, reconozco la parte que en él habeis tenido, que es tan especial y conforme a vuestras obligaciones, y así lo manifestaré haciéndoos grandes mercedes. Y si bien tengo resuelto algunas, me diréis las que se os ofrecieren, que sean de mayor conveniencia vuestra, para que tome resolución en ellas. Y desde luego ofrezco la pronta reedificación de vuestras casas, y he mandado al almirante me envíe relación de lo que importe el gasto, para que se provea sin dilación, y que se de á cada vecino por ahora el socorro que de él entenderéis. Tambien he mandado me informe de los que se señalaron en esta ocasion, á quien se deban dar ventajas sobre cualquier sueldo, porque tan buenos vasallos queden remunerados, y haya memoria en todos tiempos de la fineza con que habeis perseverado y resistido en la oposicion del ejército del enemigo, pues hasta las mujeres acudieron á todo lo necesario, gobernándose con tal valor que no se excusaron de las acciones de mayor riesgo. De que me doy por muy obligado, y de lo mucho y bien que obrasteis en este sitio, asi en daño del enemigo, como en vuestra defensa. Y es cierto no olvidaré el amor y perseverancia con que os habeis expuesto a las invasiones del enemigo, y teniendo tanta parte en que mis armas conserven el crédito que han adquirido en todas partes. Madrid á 15 de setiembre de 1638.-Yo el rey."

("Erregeak. Hondarribia hiribildu oso leial eta nobleko Justizia, erregimentu eta kapareak. Gaztelako almiranteak irailaren 7an idatzi duenaren arabera, egun hartan etsaiari ekin ondoren, Gure Jaunaren grazia izan zen  nire armadari arrakasta ematea. Gau hartan, etsaiak ihes egin eta, jendea, banderak, artilleria, munizioak eta hornigaiak galdu ondoren sartu ahal izan zen herri horretan, hirurogeita bederatzi eguneko setioari aurre egiteko gauza izan dena. Epe horretan, ausardi handiz, eta ondasunak eta euren bizitza kontuan hartu gabe, beti erakutsi duzuen fideltasunarekin nire armadaren izen onari eutsi diozue, nazio guztiei zuen adorea eta jarraikitasuna erakutsi diezuelarik; horren zerbitzu onak nire estimua izango du hori izen baitzen gertaera zoriontsu honen loria. Eta dena Gure Jaunaren eskutik datorren arren, aitortu egiten dut zuek izan duzuen partea, hain berezia eta zuen betebeharrekin bat datorrena, eta halaxe adieraziko dizuet, mesede handiak eginez. Eta batzuk ebatzita baditut ere, esaizkidazue eskainiko zaizkizuenetatik, zuei komeni zaizkizuenak, kontuan har ditzadan. Eta, noski, zuen etxeak lehenbailehen berreraikitzeko eskaintza egiten dut, eta almiranteari gastuaren zenbatekoaren zerrenda bidal diezadala, luzapenik gabe eman dezan, eta herritar bakoitzari bere bitartez jakingo duzuen laguntza hemendik aurrera izango duela ulertuko duzuen sorospena. Era berean, gertaera honetan nabarmendu direnen berri ere eman diezadala, hau da, edozein soldataren gainean saririk jaso behar dutenak, hain mendeko onak  ondo ordainduak gera daitezen, eta  guztien gogoan gordeta gera bedi etsaiaren armadari eutsi diotela; izan ere, emakumeak ere agertu ziren hain adore handirekin ezen ez dieten ukorik egin ezta arriskurik handiena suposatzen zuten ekintzei ere. Zuekin zorretan nago setio horretan egin duzuen guztiarengatik, bai etsaiaren aurka, bai zeuen buruaren defentsan. Ez dut inoiz ahaztuko etsaiaren aurka erakutsi duzuen adorea eta iraunkortasuna, honela nire armadak nonahi jaso duen izen ona gorde dezan izan duzuen partaidetza. Madril, 1638ko irailaren 15a. Ni, erregea”)

Dokumentu horretatik ondoriozta daitekeenez, erregeak Hondarribiari eskatu zion ongien iruditzen zitzaizkion eskerrak emateko, bere bizilagunen ordaina jasotzeko. Gonbidapen horri zegokionez, hiri tituluarekin jada izan ondoren, erregeari eskaera gutun bat zuzendu zion, honako mesede hauek eskatzeko:

1. Gotorlekua konpontzea, obra berriak eginez.

2. Errege Ogasunak tokian izandako kalteak ordaintzea, haiek tasatu ondoren.

3. Lau mila dukateko errenta ematea, lonjak eta errotak ematen zutenaren ordez.

4. Felipe IV.aren arbasoak izan ziren erregeen antzera, setioan egon ziren hiriko bizilagun eta bertako guztiei eta haien ondorengoei Valderas hiribilduari eta Toroko auzotarra izan zen Antona Garcíari emandako pribilegio berberak ematea.

5. Hondarribiko jatorrizko guztiei probintziatik kanpo gorde diezazkietela kapareei emandako pribilegioak eta salbuespenak, jatorrizkoak izatea beste frogarik gabe.

6. Zedula kaleratzea, Nafarroatik eta Aragoitik Donostiatik eta Bilbotik ateratzen ziren salgaiak Hondarribiko portutik eramanak izan daitezela.

7. Frantziarako pasabidea hiri bereko puntalean ezartzea, bertan posta nagusia ere bertan egonik (hau da, eskualdeko posta nagusiaren administrazioa).

8. Hondarribiko bizilagunek eta jatorrizkoek espainiar izaera izatea erresuma guztietan, eta horren zedula izatea, baita probintziako batzarretan lehen idazpena eta botoa izateko  eskubidea ere.

9. Foru, pribilegio, salbuespen eta ohitura guztiak berresteko errege agindua ematea.

10. Hala, errege agindua ematea  Irunen, Lezoren, Pasaiaren, Jaizubia auzoaren eta gainerako herrien inguruko epai betearazleak bete daitezen.

11. Erresuma guztietan kontrabandoko salgaiak sartzeko ematen diren lizentzia guztietan hiri honetako barratik eta portutik sartu behar izateko agindua.

12. Bertan ezartzen ziren isun guztiak berarentzat izatea.

13. Urtero, alkate edo alkateorde izan direnen artetik, Udalean hizpidea eta botoa izango luketen bi diputatu izendatzeko ahalmena izatea,.

14. Hiriak beharko lituzkeen eskribau arruntak eta Udalarenak, prokuradoreak, udal gobernukoak bertakoak izan izatea.

15. Hondarribiko auzotarren arteko auzi zibil eta kriminal guztiak bertako alkateen aurrean amaitzea, korregidoreari edo Errege Chancilleriari zuzendutako apelazio-errekurtsoak salbu.

16. Hiri honetako bizilagunei zituzten salbuespenak gordetzea, erresumako ontzien aurrean zamalanei lehentasuna ez ezik, portuetan nabigatzeko askatasunari dagokionez ere.

17. Halaber, atzerriko ontziak kargatzeko lehentasunezko pribilegioa gordetzea.

18. Plaza honi dagozkion errege-ogasunaren deskarguak Hondarribian egitea, lehen bezala.

19. Hori eragozten duen hirugarren baten eskubiderik ez balego, Pasaiako kanalaren eta portuaren jurisdikzioaren jabe egiteko mesedea egitea; horretarako, Donostiak eta Errenteriak jurisdikzio horren gainean zituzten tituluak aztertuko lirateke.

20. Gerrako soldata handiko ofizial nagusiak Hondarribian bizitzea, lehen bezala.

21. Hiri honetan astean bi merkatu ezartzea, eta irailean Irunen egiten den azoka askea bertara aldatzea.

22. Bere bizilagunek eta jatorrizkoek zituzten errege ogasuneko pentsio guztiak eta bertan oinarrituriko ekimen jainkotiar guztiak inolako beherapenik eta deskonturik gabe ordaintzea.

23. Adore handiko titulua ematea, auzokoak zeuden miseria konpontzea, eskainitako hamabost dukat bakoitzari ematea eta bertan emandako hornikuntzak ordaintzea.

Azkenean, erregeak nahiko modu generiko hartu zuen eskaera zerrenda luze hori. Hala, oso hiri adoretsua titulua eman zion, lehenagotik emana zegoena; Hondarribiari ere eman zion Elgoibar herriko parrokia-elizaren patronatua, hiribildu haren hamarrenak jasotzeko eskubidearekin. Setioan zehar ofizial jarduerak egin zituzten bizilagunei horrelako graduak eman zizkien armadan, zerbitzu gehiagoren beharrik gabe, eta hiri bereko alabei ere lehentasuna eman zien fundatuko zituen ekimen jainkotiarretan. Felipe IV.ak, halaber, bere harresiak konpontzeko berrogei urtez isunetan partaide egin zuen hiria. Azkenik, Behobiako pasabideko txalupa hiri berera eramatearen grazia eman zuen, eta auzotarrek setioan izan zituzten kalteak ikertzeko eta likidatzeko batzorde eskuduna eman zuen. Gainerako eskaerak ez ziren kontuan hartu. Hondarribiko setioek, bereziki 1638koak, aipamen ugari jaso zituzten Espainiako Urrezko Mendeko literaturan. Horrela López de Vegaren La Arcadia, Los ramilletes de Madrid, Juan de Dios eta Antón Martín;  Quevedoren La sombra de Mos de la Forza;  Calderonen No hay cosa como callar, de Calderón, eta abar.

1638ko setioaren ondorioz, Hondarribiari emandako merezitako sariek are gehiago sakondu zituen XIII. mendetik aurrera sortutako Gipuzkoako probintzia-egituran integratzeko zeuden desberdintasunak. Horrela, 15 urtez, Hondarribiak Gipuzkoako Batzar Nagusietara joateari utzi eta Nafarroan sartzen saiatu zen. Gorosabelek horrela kontatzen du gertakari hori, eta agerian uzten du, beste behin ere, 1200tik aurrera  Nafarroako erreinutik bereizita zegoen Hondarribiarentzat hura geografikoki eta ekonomikoki aukera hobea zela:

"1638. urtean hiri-titulua lortu bezain laster,  aitzakia desberdinak erabiliz, Probintziako Batzar Nagusietara eta partikularretara joateari utzi zion; baina benetako arrazoia beste bat zen, laster agerian geratu zena. Batzarretan bere ordezkariek lehen eserlekua hartzez zuen helburu, botoa emateko orduan lehena izanik; eta deialdietan ziutate izena hiribilduen aurretik jartzea. Hitz batez, abantaila erabiliz, beraien garrantziarengatik eta, ondorioz, erroldaren idazpuruan kopuru handiagoengatik garrantzi handiagoa zuten beste herrien aurretik egon nahi zuten. Probintziak hain eskakizun irregularrak onartu ez zituenez, Hondarribiak nahiago izan zuen Batzarretara joateari uztea eta lehenagoko eserlekua izatea baino, eserleku hori, bere harrokeriarentzat, ez zegokion lortutako maila berriari. Hondarribia plazaren defentsa ez zuten bakarrik hiribilduko biztanleek egin, baizik eta beste herrietako tropen eta erregimentuen laguntzarekin, Probintziaren aginduz sartu zirenak, setioaren bilakaerak erakusten duenez. Beraz, gertaera horretan gotorleku horren erresistentzia heroiko hura betikotzeko, oso hiri baliotsuaren ohorezko titulua ematea bidezkoa eta hartan garrantzi berezia izan zuten bertakoak saritzea bazen, beste gipuzkoar guztien loriak ezkutaturik geratzea ez zen bidezkoa, ordea. Ez zen egokia azken hauek bigarren mailan geraraztea, beren odola isuri, eta herri hau salbatzeagatik gero aitortzen ez ziren sakrifizioak egin ondoren. Hala ulertu zuen Probintziak horrela ulertu zuen  portaera  horrek eragin zion sentimendua adieraziz; horri Gipuzkoatik aldenduz Nafarroan sartzeko ahaleginetan zebilela gehitu zitzaion".

Florencio Idoatek Rincones de la Historia de Navarra (II) izeneko lanean argitaratutako 1795eko urrian Nafarroako Gorteetan aurkeztutako txosten baten bidez badakigu zertan zatzan ahalegin hori:

"Nafarroako barne- eta kanpo-merkataritza sustatuko duen portu propioa izan da Gorte Orokorrek mende honetan eta aurreko mendekoetan izan dituzten interes nagusietako bat. 1644an eginikoetan, gure nazio Kongresuen eta Hondarribiko kabildo sekularraren (Antso errege jaunaren hiria) artean Nafarroaren eta hiri haren arteko erabateko merkataritza harreman  libreak aztertu zen, betidanik 1521era arte egon zen bezala, Karlos V.aren eta Frantzisko I.aren arteko gerra odoltsuaren ondorioz, frantziarrak Hondarribiaz eta Iruña hiriaz eta gotorlekuaz jabetu ziren eta merkataritza harreman hori Hondarribitik atera eta Baionara, Ziburura eta Donibane Lohizunera eraman zuten. Hitzaldi haietan, merkataritza hura berrezartzeko abantailak eta desabantailak aurkeztu ziren, eta  Hondarribiaren ahalegina nabarmendu zen Nafarroarekin  merkataritza harremanak berreskuratzeko eta helburu horretarako Bidasoa ibaia nabigagarri egin zedin. Orduko, 1642ko Gorteetan jada adostu zen Errenteriako hiribilduaren aldeko gutunak ematea portua izateko zuen nahia zela eta; hau Erresumaren mesederako izanik, Erresumaren izenean Erregearen, Erregeordearen eta beharrezkoak ziren pertsona guztien aurrean Pasaia-Errenteriako portuaren inguruko lurraldea Erresuman sar zedila eskatzea. Eta Aldundiak ordezkari izatea eta B. G.-ari eskatzea eta erregutzea, bakarrik lurralde hori Nafarroan sartzeaz baino ez zela hitz egin behar ohartaraziz, Erresumaren interesetatik kanpoko beste ezertaz hitzik egin gabe, auzitan zeuden herrietako batekin ere bat egin gabe.  1642ko eta 44ko Gorteetan proiektuaren ingurukoak hitzetan baino ez ziren geratu, nahiz eta geroago Aldundiari azterketa berri bat egiteko agindu. Batzordeak ez daki 1702ko Gorteetara arte kontu hau berriz abian jarri zen". Hondarribiak Gipuzkoara itzultzeari uko egin zionez, Gipuzkoako Batzarrek hiria ofizialki bereiztea erabaki zuten. Gorosabelek honela dio: "Erabaki larri hau, adierazpen gogorren bidez idatzia, Tolosako Batzar Nagusietan hartu zen 1651ko apirilean, eta horri buruz gehiago ez hitz egiteko agindu zen. Handik aurrera, Hondarribia harreman guztietarako herri arrotz gisa hartu zuten Probintzian, eta, haren ordez, bereizketa honetan parte hartu ez zuen Irungo Unibertsitatearen ordezkaritza onartu egin zuten. 1653ko maiatzean Elgoibarren bildu ziren Batzar Nagusien aurrean, Hondarribiak Probintziari zor zion esanekotasuna eta menpekotasuna zin egin zuen, eta formalki bertan behera utzi zituen aurreko asmoak; handik hamabost urtera, Gipuzkoako ermandadera itzuli zen, lehen Batzar Probintzialetan zuen idazpen berarekin".

Lehen bezala, Hondarribia mugan egoteagatik XVI. eta XVII. mendeetan Espainiako Habsburgtarren  eta Borboien artean egin ziren gerren eta bake-zeremonien eszenatokia izan zen

Bi dinastien arteko topaketa diplomatikoen agertoki pribilegiatu horren punturik altuena 1659. urteko udan lortu zen, Lope de Haro jaunak eta Mazarino kardinalak ia laurogei urteko gerretan ahitutako bi erresumek bake baldintzak eztabaidatu zituztenean. Bakea lortu zuten eta  Felipe IV.aren alabaren Luis XIV. arteko ezkontzaren bidez berretsi zuten.

Negoziazio horiek bi koroen arteko bakea ezartzeaz gain, Europa osorako bake-urte batzuk behintzat ziurtatuko zituen statu quo bat ezartzen saiatu ziren. Hori dela eta, pertsonaia garrantzitsu batzuk, hala nola, Karlos II.a Estuardo, Ingalaterrako eta Eskoziako erregea izango zena besteak beste, hirira joan ziren bi potentzietako batek bere kausari eutsiko zionaren itxaropenarekin. Alferrikako ahalegin horren ondorioz, Felipe IV.aren eta Ingalaterrako eta Eskoziako hurrengo erregearen arteko harremanak hoztu egin ziren. Horrek Portugalgo erresumara hurbiltzea erraztu zuen, Espainiako agintarien aurka altxatuta zegoen unean.

Bi erregeen artean adostutako ezkontza 1660ko ekainaren hasieran egin zen, Hondarribian, ordezkarien bidez. Zeremonia ikusgarria izan zen, eta Bidasoa eskualdeko bi gorteetako segizioak bildu ziren berriro. Aukera horrek balio izan zion Hondarribiari Felipe IV.ak 1638. urtean emandako eskerrak berritzeko, baina bidaia horretatik bertatik sortu zen Donostia ziutate bihurtzeko proiektua, 1662. urtean gauzatuko zena. Horrek, jakina, pixka bat beheratu zuen Hondarribiak 1638an lortu zuen titulua, eta, ordura arte, Gipuzkoa osoan bakarrik izan zuena.

Aro Modernoko Europako ohiko gerra-egoerak, ordea, berehala baliogabetu zuen Maria Teresaren ezkontzaren bidez sinatutako akordioa. Gerra berriak izan ziren bi erresumen artean, eta, horren ondorioz, Hondarribia Probintziarekin eta bere jurisdikzio-jaurerriak zituen herriekin gatazkan sartu zen berriro, bai gai zibiletan, bai militarretan.

Hondarribiak ez zuen amore eman jaunaren eskubideak izan zituen herrien menpekotasuna gordetzean. Pasaiarekin gatazka larria izan zuen 1674an. Gorosabelek dioenez, gatazka Hondarribiko udalak Pasaiakoari bidali zion gutun batengatik sortu ziren. Gutun horretan,  Portuko segurtasuna ziurtatzeko, Santa Isabeleko gazteluan herri honetako zenbait bizilagunek guardia egin zezaten agindu zuen, Holandako Gerra deiturikoa abian zen une honetan. Gerra horretan, Espainiako erregea, Luis XIV.aren aurka, Herbehereetako Probintzietako antzinako etsaiekin aliatu zen. Pasaiakoek horrelako aginduak Probintziak edo haren koronelak zuzenean jakinarazi behar zizkiotela uste zuten, erakunde horren funtzio militarrak administratzeaz arduratzen baitzen. Adierazitako moduan jaso izana beren askatasunarentzat berritasun kaltegarritzat jo zuten. Horren berri emateko, Francisco Ugarteko kapitaina eta Fabian  Goicoecheako izan ziren Hondarribira, erregidorea eta bertako diputatua. Alkateek, besterik gabe eta arrazoirik gabe, atxilotu egin zituzten, eta horrela preso izan zituzten egun askotan. Pasaiak gertatutakoaren berri eman zion probintziako Diputazioari, eta horrekin auzibide espediente bat hasi zen. 1675eko urriaren 9an eman zen erabakia Valladolideko Unibertsitateko kanonetako lehen mailako katedraduna eta bere Chancilleria-ko abokatua zen Pedro Angulo  Lugo doktorearen adostasunarekin. Erabakiak Pasaiari ematen zion arrazoia  gerra egoeran, Hondarribiaren agintetik at, bandera altxatzeko eta kapitainak, alferezak eta gainerako ofizialak izendatzeko. Epai horren bidez adierazi zen, halaber, Pasaiak, arlo militarrean, zuzenean Probintziaren eta honen koronelaren agindupeko unitatearen mende egon behar zuela, Hondarribiak bere menpeko lekuetan  unitate militarra egiteko Probintziaren agindua balu, errege hileta-ohoretan eta zutoihal altxatzeko orduan izan ezik. Hondarribiak erabaki horren aurka gora jo zuen Gerra Kontseilu Gorenaren aurrean, eta honek hitzordua derrigorrezko errege agindua eman bazuen ere, Gorosabelek ez du auzi honen ondorengo emaitzaren berririk aurkitu, eta, dirudienez, auzia hala amaitu zen, edo, behintzat, bertan behera geratu zen.

Hendaiarrekin izandako gorabehera bat Frantziaren eta Espainiaren arteko bake  ezegonkorra zapuztear egon zen. Luis XIV.aren aurkako gerra koalizio berri bat behar baino lehen leher ez zedin, Gipuzkoako Batzar Nagusiek eskua sartu zuten, baina hondarribiarrek ez zuten obeditu. Gorosabelek dioenez, 1679an sortu zen arazoa, Hendaiakoak gila-ontziekin joan baitziren Borboiko Maria Luisa erreginaren joan-etorria zela eta.

"Frantziarrak  Hondarribikoek harrapaketa batzuk eta beste gehiegikeria batzuk egin zizkietela kexatu ziren, hala nola, Ancourt-eko printzearen apaiz eta morroi batzuk igarotzeko erabili zuten txalupa bat erre zietela eta beraien nazioaren bandera zuria iraindu zutela. Hura zigortzeko, hurrengo urtean tropa ugari bildu ziren Baionaren inguruan, Gipuzkoa inbaditzeko asmoz, eta, aldi berean, Hondarribiko golkoan lau gerra-fragata zeuden, portura sartzen eta ateratzen ziren ontzi guztiak harrapatzen zituztenak. Horren ondoren, elkarren aurkako liskarrak, kalteak eta gaitzak izan ziren. Gauzak hain egoera larrian zeudenez, Probintzia Donostiako Batzar Nagusian bildu zen. Erregeak emandako aginduari jarraituz, Frantziari su etena haustea saihestu nahi zuen, eta, horretarako,  aitzakiarik txikiena ere kentzen saiatzen zen. Horretarako, Batzarrak bere esku zeuden zenbait neurri hartu zituen. Horietako bat Martin Antonio Barrutiako eta Salinaseko Arrasatearra epailea izendatzea izan zen, balizko gehiegikeriak ikertzeko, errudunak atxilotzeko eta Donostiara eramateko. Bere egitekoa betetzeko, Barrutia bere aholkulariarekin, eskribauarekin eta udaltzainarekin joan zen; baina kaputxinoen komentura iristean, haren zaindaria eta predikatzaileetako bat, egoeraz hitz egin ondoren, bertan sartzen ez saiatzeko konbentzitu zuten. Izan ere, gauza jakina zen herritarrak armatuta zeudela, eta prest zeudela beraien aurka inolako ekimenik ekiditeko; baita bera hiltzeko ere beraien delituak zeintzuk izan ziren ezer egiten hasiko balitz. Egoera hain larria izanik, Barrutia epailea ez zen ausartu aurrera egiten. Baina  bere egitekoa ahalik eta hobekien betetzeko irrikaz, komentuko  predikatzailea bidali zuen hirira alkateei bere egitekoaren berri emateko. Baina hori ere ezinezkoa izan zen;  izan ere, apaiz batzuk harrera egitera atera ondoren, aita predikatzaileari ez zioten ezer egiten utzi, eta itzuli egin behar izan zuten. Barrutia Batzar Nagusian aurkeztu zen, oraindik Donostian bilduta jarraitzen zuena. Gertatutakoaren berri eman zuen bertan, eta erabaki zen informazioa jasotzea inguruan zeuden lekuetan, Hondarribian sartu gabe. Batzarrari idatzi zion bitartean, oztopo batzuengatik ordezkariak ezin zirela bertara joan; eta Probintziak hiriari oztoporik ez zuten beste ordezkari batzuk aukeratzeko agindu zuen. Komunikazio horrekin mezulari bat atera zen. Iritsi baino lehen, zortzi apaizekin egin zuen topo, suzko armekin, eta haiek erregistratu egin zuten. Eta zeraman plegua aurkitu ondoren, Donostiara itzultzeko eskatu zioten, ez baitzegoen Hondarribia Gipuzkoaren menpe argudiatuz. Apaiz horiek ez ziren horrekin pozik geratu, eta ukabilekin mehatxatu eta jantzia hautsi zioten; beraz, mezua eman gabe itzuli behar izan zuen. Probintziak gertaera larri horren berri eman zion erregeari, eta Hondarribiarren erresistentziari buruz adostutako informazioa jasotzen jarraitu zuen. Haren emaitzan oinarrituta, 1680ko maiatzaren 21eko Batzar Orokorrak, egoerak eta lasaitasun komunaren nahiak ez zutela uzten  aplikatzen foru-legea zorrotz (une egokian erabiltzeko aukera gordeta) ez esanekoen aurka, Hondarribiko bizilagunen kasuan bezala,  Gipuzkoako ermandadetik betiko kanporaturik zeudela erabaki zuen. Jakinaraz zitzaion, ezbairik gabe, erregeari ebazpen hau, jakin eta onar zezan. Erregeak probintziak merezi zuen leialtasuna eta ardura estimatzen zituela erantzun zion; baina, aldi berean, Hondarribiarekin harreman ona izateko nahia adierazi zuen, hiri horren leialtasuna eta egoera kontuan hartuta. Errege zedula hori jaso ondoren, batzar partikularrerako deia egin zen Olaseko ermitan. Erregearen nahiak asetzeko, Hondarribia Gipuzkoako ermandadera itzultzea erabaki zen. Hiri hau ez zen bat-batean lotu, edo, bestela esanda, negozioa Errege Kontseiluaren aurrean justizia-bidean zegoen, eta hori beste erdeinu bat eranstea zen, aurreko men ez egitearen ondoren. Azkenik, 1680. urteko urriaren 3ko Errege Agindu baten bidez, baliorik gabe deklaratu zen Hondarribia Probintziako ermandadetik kanpo uzteko Batzordearen akordioa; eta, beraz, hiri hori ordura arte bezala, Probintziari lotuta bere ohore guztiekin jarraituko zuen. Hori betetzeko, Hondarribia ondorengo Batzar Orokorretan onartua izan zen, lehen bezala."

Gorosabelen esanetan, hiriaren eta Probintziaren artean beste gorabehera bat gertatu zen, aurrekoa bezain larria, nahiz eta izaera desberdinekoa izan.

"1693an, merkataritza zaindariek Mendeloko zubian Donostiatik Hondarribira eramaten ari zen diru kopuru jakin bat salatu zuten. Ondorioz, hiri hartako alkateek, bertako hamar eta sei bizilagunekin batera, hurrengo goizean aurkeztu ziren Irungo Aduana Etxean, eta bertan atxilotu zuten oraindik jaiki gabe zegoen merkataritza epailea. Ekimen bortitz horren bidez, preso gisa, Hondarribiko Kontzeju Etxera eraman zuten, bere aurkako salaketa egin zuten, auzitegi baten modura, aipatutako emakume horrek zituen gutunak gelditzeagatik. Baina bere azalpenekin pozik, edo, agian, bere jokabide arbitrarioaren ondorioen beldurrez, aske utzi zuten. Epaileak Probintziari geratutakoaren berri eman ondoren, honek Juan Larretako lizentziadunari agindua eman zion gertatutakoa aztertzeko. Azken hau bertan agertu zen: dagokion espediente judiziala osatu zuen: eta lekukoengandik jasotako informazioaren emaitza ikusita, Foru Aldundiak zuzenean Hondarribia errudunagoak ziruditen hiru pertsona zigortzea erabaki zuen. Hori betetzeko, mandatari bat bidali zen hauek Aldundiaren aurrean aurkezteko. Haiek, ordea, korporazio honen deiari uko egiteaz gain, agindu hori eraman zuen pertsona kartzelan sartu zuten, bortizki haren aginduak kenduz. Horrekin oraindik gustura ez zeudenez, Aldundiari modurik desegokian ez ezik, mehatxuka ere, gutun bat idatzi zioten. Probintzia horen jarrera desegokiarengatik iraindua, erregeari eta haren kontseiluari gertaeraren berri eman zioten; erregeak eta haren kontseiluak, urte bereko apirilaren 15ean emandako Errege aginduaren bidez, hondarribiarrek atxilotutako mandataria berehala askatzeko agindu zuen. Gainera, hiriko alkateak hamabost eguneko epean Gortean pertsonalki agertzeko agindu zuen. Hori eginda , eta haiek zenbait azalpen emanda, besterik gabe amaitu zen gorabehera zaratatsu hori."

XVIII. mendean ere istiluak izan ziren, oraingoan 1701ean Karlos II.aren azken testamentuak Espainiako tronuaren oinordeko izendatutako Borboi dinastiako errege berriaren bisitak eragindakoak. Gorosabelek dioenez, Hondarribiak bere alkateetako bat Irunera joatea nahi izan zuen, bertakoek osatutako konpainiarekin, han erregeari  agur tiroak eta guardia guztiak egiteko.

"Horretarako, leku hori bere jurisdikziopekoa zela kontuan hartu behar da, eta Probintziak alkate bakoitzak bere agindupeko lurraldean ohore horiek ohiko moduan egitea agindu zuela. Irungo biztanleek, asmo horiengatik haserre, beren kexak eta mehatxuak nahastu zituzten; eta bolbora agur tiroetarako ez ezik, balak ere prestatu zituzten  Hondarribikoen asmoari aurre egiteko, zurrumurru publikoak egiazkoak balira. Aldundia bi herri horien arteko aurrez aurrekoa eragozten saiatu zen, eta bere artxiboko paperak ezagutarazi ondoren, lehenago Irunek bere konpainia independentearekin jardun zuela konturatu zen. Beraz, asmoa bertan behera uztea nahi izan zion, baina alferrik izan zen. Egoera horretan, talka bat saihesteko eta, horrekin batera, eskandalu bat, Espainiako lurraldea lehen aldiz zapaltzen zuen monarka baten begien aurrean,  bi herriei izen ona kenduko ziena, baita Probintziari ere,  Donibane Lohizunera iristean, Aldundiak  erregeari gertatzen ari zenaren berri eman zion ebazpenik egokiena eman zezan. Guztiaren kargu egin ondoren, erregeak bere asmoa bi herrietako bakar bati ere kalterik ez egitea izanik, bertakoen parte hartzerik gabe, Irunen egon beharreko goarnizioa Donostiako gotorlekuko militarrena izango zela agindu zuen. Errege Agindu hori azaltzeko Probintziari bidalitako beste jakinarazpen baten bidez,  bere nahia zela ez Hondarribiko alkateak ezta Irungo kaporalak ere  harrerarik eta agurrik ez egitea, eta hala egin zen."

Lehenago aipatu dugun 1795eko Nafarroako Gorteen txostenak XVIII. mendearen hasieran Nafarroako agintariek Hondarribiarrekin bat etorriz egindako portu-obren proiektuaren berri  ematen du:

"Hauen batzarrean (1702ko Gorteak) gaia serioski aztertu zen. Bi ordezkari izendatu ziren, ingeniari batek lagunduta, Hiri honetatik Doneztebera errepidea irekitzeko lurrak ikuskatu zituztenak, eta Bidasoa ibaia herri hartatik Hondarribiraino, nabigazioa errazteko. Eremu horretan obren kostuak tasatu ziren, plano bat osatu zen, oraindik existitzen dena. Trafikoari eta  beharrezko  guztiei buruzko txostenak egin ziren, bai eta enpresa horretarako eta mantenurako funtsak esleitzen lagun dezaketen gainerakoak ere. Eta aurrekari horiek guztiak ezagututa, Gorteek legearen bidez Bidasoa ibaia Doneztebetik Hondarribia hiriraino nabigatu ahal izateko, eta herri horretatik Hiriraino errepidea egiteko eta eskaeran agertzen zen bezala zergak inposatzeko ahalmena eskatu zuten. Lege horrek, erabat onartu ez bazen, hari buruzko dekretuan eragina izan behar zuen, Ondorengotza Gerraren gorabeheren erdian,  garaiko testuinguru politikoan,  lege eskaerari erantzunez, Errege Aginduan. Hain aztertua bezain aldundiei gomendatua izan zen proiektua egin ez zenean, Hondarribiarekin merkataritza berriak zekartzan abantailak, portua egokitzeko, Bidasoako nabigazioa eta Iruñetik Doneztebera doan errepidea eraikitzeko  behar ziren gastuak baino txikiagoak izango zirela pentsatu zen ezbairik gabe".

Hondarribiko egoera estrategikoarengatik eta gotorlekua izateagatik, 1719an beste setio baten protagonista bihurtu zen. Oraingoan, Aliantza Laukoitza izeneko gerraren testuinguruan. Espainia —Alberoni kardinalak eta Espainiako erreginak, Isabel Farnesiokok bultzatua, — Europan 1714an Ondorengotza Gerrari  amaiera ekarri zion oreka hausten saiatu zen. 1714ko itunen denuntzia horren ondorioz, 1719ko maiatzean, Berwickeko dukearen agindupean, Frantziako armadak Hondarribia setiatu zuen. Ekainean, harresietan bretxa bat zabaldu zen, eta gotorlekuak hil bereko 16an  zen  amore eman zuen, Felipe V.ak baimena eman eta gero, 1638an egin zen bezala laguntzea ezinezkoa zela azalduz. Gotorlekuko agintari militarrek eta zibilek kapitulazio-baldintza onak lortu zituzten Berwickengandik, XVIII. mendeko gerretan ohikoak zirenak. Horrela, bizirik geratu zen goarnizioaren parte ziren erregimentu erregularrek gotorlekua armekin eta bagajeekin uzteko baimena izan zuten, harresian zabaldutako bi bretxetako baten gainetik alde eginez, banderak zabalduta, eta danborrak eta txilibituak joz, beren posizioa defendatzeko izandako jarrerari omenaldi gisa. Era berean, baimena eman zitzaien Iruñera joateko beste gotorleku horren defentsa indartzera, haraino hartu behar zuten bidea eta egutegia bakarrik adieraziz. Biztanleria zibilak ere, auzokoen tertzioan integratuta borrokatu zuenak, baldintza onak lortu zituen, hala nola, okupatuko zen gotorlekua utzi ahal izatea ondasun higigarriak eraman ahal izanik, edo bertan bizi eta ogasunak errespetatuko zirelako berme guztiekin egotea. Termino horiek modu orokorrean bete ziren, eta horrek ez zuen eragotzi soldadu okupatzaile batzuekin gertaera isolaturik egotea eta izurrite bat agertzea. Izurrite horrek, hala ere, arinki eragingo zien Hondarribian bizi ziren Frantziaren okupazioaren menpe bertan bizitzea erabaki zuten herritarrei, harik eta 1721. urtean Espainiako erresumara itzuli arte, potentzia lehiakide guztien arteko behin betiko bake-akordioen ondorioz.

Frantziar tropek 1719 eta 1721 bitartean Hondarribian egindako bi urte luzeek ez zieten amaiera eman Hondarribia Gaztelako koroan sartzeko arazoei. Horrela, hiriko agintariek beste ahalegin batzuk egin zituzten Gipuzkoatik bereizteko. Hala gertatu zen 1743an, Hondarribia Gipuzkoako jurisdikziotik atera zuen frantziar okupazioaren amaieratik bi hamarkada eskasera. Urte horretan, oraingoan bere borondatez, Gipuzkoa banantzen saiatu zen berriro, Nafarroako erresuman sartzeko. Berriro ere, Nafarroako Gorteen 1795eko txostenak datu garrantzitsuak ematen dizkigu: "1743 eta 1744ko Gorteek emandako argibideetan, asmo bera agertu zen, asmo horretan, Hondarribiarekin batera,  bat egitea eskatu zen, hura gabe merkatari nafarrak Kontsulatuaren eta Gipuzkoako Probintziaren esku geratuko liratekeela eta generoetan gain-zergak ezarrita edo behar publikoen aitzakiarekin, gure merkataritza ahulduko litzatekeela esanez. Eta Hondarribia Erresuma honetakoa ez izanik, jurisdikzio-arazoak sortuko ziren, eta gure merkatarien auziak Valladolideko Chancilleriaren aurrera jo beharko zuten; ohiko eragozpen horiek guztiak amaituko ziren Hondarribia Gipuzkoatik banandu ondoren.  Foru Aldundiak puntu horren ingururik  zuhurtasunik handienarekin hitz egin zuen Hondarribia hiribilduarekin, eta honek Nafarroako kide izatearekin ados, 1747an Casiako gotzainarekin eta Juan Gregorio Muniain jaunarekin, plaza horretako gobernadorearekin, hitz egin zuen. Lehenengoak ez zuen ezer garrantzitsurik argudiatu, eta bigarrenak, Estatuaren arrazoiarekin topo egiten zuela bakarrik,  (hala gertatuz gero) gure interesa Frantziaren ebazpenaren menpe geratuko bailitzake, baldin eta, haren lurraldeen mugetan aduanak ezarriz gero, bere tropei bidea emango bailieke. Muniainen ebazpen horren ondorioz Aldundiak 1757ko Gorteek emandako agindua atzera bota zuen". 1754an, "Hondarribia hiriak, bere barrutiko eta jurisdikzioko tokiekin batera, hau da, Irun eta Lezoko unibertsitateekin eta bere aldeko Pasaiarekin",  Juan Arriagako eta Miguel Antonio de Casadevante lizentziatuei boterea eman zien Madrilen eta Nafarroako Foru Aldundiaren aurrean Nafarrora itzultzearena gestionatzeko. Ordainetan, Gorteetan eserlekua eskatzen zuen, hitzarekin eta botoarekin, eta menpekoen gainetik bere nagusitasun militarra, zibila eta ekonomikoa izaten jarraitzea

Hondarribiko barrutian XVIII. mendean aurrera egingo duten aldaketa administratibo bakarrak ez ziren izan, hain zuzen ere, Nafarroako erresuman sartzeko egin ziren bereizketa-saiakera horiek, Erdi Arotik hiriaren jaurerri jurisdikzionala osatu zuten herrienak baizik. Irungo Unibertsitatea 1766an banandu zen Hondarribiko jurisdikziotik, eta Pasaiako San Joan auzoa 1767an. Ordutik aurrera Hondarribiko eremua  gaur egungora mugatu zen,  gehi, Lezokoa, XIX. mendearen lehen erdiko data zehaztugabe batean ere banandu zena.

1789ko Frantziako Iraultzak berriro Hondarribia gerra-ziklo berri batean sartu zuen. Oraingoan ere Espainia eta Frantziaren arteko norgehiagoka sekularra berraktibatu zen, 1700az geroztik, Borboi dinastia Madrilen eta Parisen gobernatzean eten zena. Frantziako adarra tronutik kentzea eta Konbentzio Errepublikarraren aldarrikapenak bi potentzien arteko liskarra ekarri zuen berriro. Frantziaren aldetik, aurrerapen iraultzaileei eusteko eta, ahal bazen, bere mugetatik haratago zabaltzeko borrokatu zen. Espainiaren aldetik, iraultzaren aurreko statu quoa mantendu eta monarkia Frantzian berrezarri nahi zen. 1793an gerra hasita, urte horretako kanpaina nahiko arrakastatsua izan zen Espainiako armentzat, Baionara ingurura sartu baitziren. Borrokaldiak mugan hasi ziren, 1793ko apirilaren 23an, Hondarribitik Hendaiako gotorlekua suntsitu zenean. Hasierako arrakasta horiek, Frantziako Errepublikar Konbentzioari  beste fronte batzuetan eraso egin ziotenak, beste potentzia monarkiko batzuenak (Austria, Britainia Handia...) baino hobeak izan arren, ez ziren iraupen luzekoak izango. Errepublika gazteak 1793. urtean erreakzionatu  zuen, potentzia absolutisten erasoari aurre egitearen mende zegoela jakinda. Egoera larri horrek bere giza baliabide eta baliabide militar guztiak galbanizatzeko eta errendimendu osoan aprobetxatzeko balio izan zuen, eta, hala, fronte guztietan iniziatiba hartu zuen, haren kontra konbinatutako armadak atzera egitera behartuz. Frantziako hego-mendebaldeko egoera ez zen bestelakoa izango. Han ere, Lapurdiko zati bat okupatu eta suntsitu zuten Espainiako tropak Pirinioetara eta Bidasoara erretiratzera behartu zituzten. Tropa iraultzaileak ez ziren hemen gelditu. Konbentzioaren kontsigna -"bakea herrientzat, gerra tiranoentzat" - bere azken ondorioetara eraman nahian, Hondarribia bonbardatu zuten 1794ko uztailean. Gero, gotorlekuak urte horretako abuztuaren 1ean, baldintzarik gabe, amore ematea lortuko zuten, biztanle guztiak hilik ikusi nahi ez bazuten —Frantziako buruzagi militarrak auzokoak "ezpatan igarotzeaz” hitz egin zuen—. Erregearen tropen atzera egitearen ondorioz, hiriak kapitulatu amore eman zuen, eta berriro ere, 1719an bezala, baina arrazoi guztiz desberdinengatik, Frantziak okupatu zuen, 1795. urtean, Basileako Bakea zela eta, Konbentzioaren tropek inbaditutako hiria eta Gipuzkoako gainerako lurraldea Espainiako koroara itzuli arte.

Gotorlekuak amore eman ondoren, armada frantsesak gerrako altxor handi bat eskuratu zuen Hondarribian:

1. 2.000 preso
2. 200 kanoi
3. 10.000-12.000 fusil
4. 1.500 - 1.600 kanpin-denda
5. 4.000 ponpa, obusak eta balak
6. 30 - 40 arrantzale-txalupa
7. Bi mastako 3 itsasontzi
8. Ongi ekipatutako kanoi-ontzi bat

Konbentzioak ez zien bere tropei ebakuazio-agindurik emango 1795eko irailera arte. Une horretarako, frantziar goarnizioak ia osaturik zuen Frantziarentzat hain problematikoa zen gotorleku hura suntsitzeko lan sistematikoa. Hendaiara bideratutako gotorlekuaren aldea bereziki zigortu zuten. Basileako Bakea sinatu ondoren ebakuatzeko agindua eman zenean, Kostaldera begiratzen zuen aldea ere leherrarazteko zorian zegoen, lehergailuentzako zuloak -oraindik ere ikusgai– alde horretako harresian eta baluarteetan irekita zeudelarik.  Egun horretako La Gaceta de Madrid-ek gotorlekuak amore ematea Joaquín Irarretako alkateari leporatu zion iraultzaileenganako bere begikotasunarengatik. Iturri horren arabera, egun horietan Udala osatzen zuten gainerako ordezkariengan eta hiriko bizilagun batzuengan ere ikus zitezkeen horrelako jarrerak. Iradokizun hauen ondorioz, neurri handi batean Godoy lehen ministroak bultzatuta, Iruñean ofizial jeneralen gerra-kontseilu bat eratuko zen ea salaketak zenbateraino ziren egiazkoak argitzeko. Bertan haien jokabidea aztertu ondoren, amore ez emateko,  alkateak, kapitularrek eta bizilagunek ahal zuten guztia egin zutela adierazi zuen.

XVIII. mendearen amaieratik Irun eta Hondarribiaren artean jurisdikzioak modu eraginkorrean banandu arren,  1801ean Toskanako errege-erreginen igarotzeak — Basileako Bakearen ondorengo Espainiako koroaren eta Frantziako agintari errepublikanoen arteko adostasunaren ondorioz— bi herrien arteko liskarrak eragin zituen. Urte bereko maiatzaren 28ko Errege Aginduaren bidez, alde biek oraingo honetan gertatutakoa ahazteko agindu zen, eta handik aurrera, beste antzeko egoera gertatuko balitz, erregeak aldez aurretik nori zegokion eskubidea erabakiko lukeela adieraziz.

1805eko irailaren 16an, Nafarroako Foru Aldundiak erregeari Irun eta Hondarribia Nafarroari eransteko eskatu zion, Nafarroarentzat itsas portu bat izateak garrantzi handia zuela azpimarratuz. Erregeak urte bereko irailaren 26ko Errege-agindu baten bidez onartu zuen. Horrela, urriaren 10ean, Miguel Escudero Nafarroako ordezkariak Hondarribiaren jabetza hartu zuen. Gipuzkoako Aldundiak zenbait ordezkari bidali zizkion erregeari, anexioaren aurka protesta egiteko, baina erregeak ez zituen entzun eta irailaren 26ko aginduak erabakia berretsi zuen (dok. EKPBan, t. III,  494. orrl). Hala ere, Gipuzkoak galdutako lurraldeak berreskuratzen  saiatzen jarraitu zuen. Haren ahaleginak alferrikakoak izan ziren 1808 eta 1813 bitartean, Napoleonen okupazioaren menpe egon zen bitartean. Hala ere, Espainiako agintari berriek eskaerari erantzun zioten. Horrela, 1814ko abuztuaren 18an, Nafarroako erregeordeak, Ezpeletako Kondeak, Irun eta Hondarribia Gipuzkoara itzultzeko erregearen erabakiaren berri eman zion Nafarroako Aldundiari, eta hori laster gertatu zen.

Gotorlekua 1808ko maiatzeko gertaeren ondoren Jose I.aren izenean hartua izan zen. 1813ko martxoaren 11n,  Fermin Leguia sarjentu burua, hamabost gerrillariekin batera, Bidasoaren bokaleko San Telmo gazteluaren jabe egin zen, gauean haren goarnizioa ustekabean harrapatu ondoren. Ahal izan zuen armamentua eta munizio guztia eraman zituen, beste guztia baliogabetu zuen eta gotorlekuari su eman zion, hiru laurdenetan suntsituta gertatu zena. San Martzialeko guduaren ondoren, frantsesek behin betiko utzi  zuten hiria.

Lehen Karlistaldian  zehar(1833-1839) karlistek hiria arazorik gabe hartu zuten, eta Liberalismoaren aldeko ezagunak zirenek  Donostiara, Hendaiara edo beste leku seguru batzuetara ihes egin ahal izan zuten. Errefuxiatu horien artean J. M. Benigno Iriarte alkatea nabarmendu zen. Britainia Handiak Espainiako gobernu liberalari laguntzera bidalitako British Legion gatazkan sartu ondoren,  matxinatuen egoera are zailagoa bihurtu zen eskualdean. 1837ko maiatzaren 18an, Schellyren erasoen aurrean, Hondarribiko goarnizio karlistak amore zuen. Gertaera horiek Esparterok Hernaniko linean prestatutakoekin konbinatuta egin ziren, armada karlistaren zatirik handiena Madrilerako “Errege Espedizioan” zegoen bitartean. Euskal lurraldeetako Bigarren Karlistaldian, (1873-1876), gotorlekua ez zen inoiz matxinatuen eskuetan erori. Bertan, Armada erregularreko kideen eta bertako Liberalismoaren jarraitzaileek sortutako “Askatasunaren aldeko boluntarioen” milizien artean osatutako goarnizio handi bat ezarri zen. Harresiak hiru urteko gerran zehar karlistak arrastoan utzi zituen defentsa-egitura baterako euskarri gisa erabili zen, Hernani alde batera utzita, Hondarribiaren eta Getariaren arteko kostaldearen atzeragoardia albotik erasotzea ekiditen zuena. Eremu hau Gipuzkoan karlisten eskuetan egon ez zen eremu bakarra izan zen, Jaizkibel Donostia, Pasaia, Lezo eta Hondarribia lerro gotortuaren komunikazio gunea  izanik. Erresistentzia horri eta gotorlekutik Iruneraino patruilatzen zuten Hondarribian oinarritutako hainbat ontzi liberal egoteari esker, indar liberalek mugaren nolabaiteko kontrola izan zuten, Frantziaren eta Gipuzkoako lurraldearen arteko eragiketa karlistak zaildu zituzten. Kausa liberalari atxikitze horrek ez zion etekin handirik ekarri Hondarribiari, gerra 1876an amaitzen zenean. Urte hartako foru-abolizioaren ondoren eta Borboiko Berrezarkuntzaren erregimena behin betiko ezarri ondoren (1876-1924), hiria ahuldu egin zen ekonomiaren arloan, arrantzan eta nekazaritzan oinarrituta geratu baitzen. Hala, eskualdeko ekonomia-grabitatearen gunea Irunera mugitu zen, orduan, nazioarteko trenbideari esker, industriaren garapenaren gune nagusia bihurturik.

Batzar Nagusiak egin behar ziren hemezortzi errepubliketako bat zen. [F de G., Izenburua IV. Kap. I.] Haietan eta partikularretan, zazpigarren idazpena zuen korrejidorearen eskuin aldean, eta bere agindupeko lekuetako berrogeita hemezortzi surekin bozkatzen zuen, [F. de G., Izenburua IX. Kap. III eta IV]. XIX. mendearen erdialdean, Lezorekin batera 31 su zituen. Hiri hau horma oso indartsuez inguratutako gotorlekua zen, bere bastioiekin eta kanpoko beste defentsa eta gotorleku handi batzuekin, bere mantenurako elikagaien eta munizioen biltegiez hornitua. Bera babesteko Erregearen konturako goarnizio bat zeukan. Erregeak Probintziaren esku utzi zuen haren segurtasuna eta kontserbazioa Gartzea Aiarako mariskalari kenduta [F. de G., tit. II. kap. V]. Bertan, XIX. mendearen erdialdean, laugarren mailako aduana zegoen, langileekin eta ogasun publikoaren karabineroekin.

Industriaren garapen eskasak eta bi estatu handiren arteko mugaren hurbiltasunak jarduera kontrabandista nabarmena erraztu zuten Hondarribia inguruan. Batez ere I. Mundu Gerran arrakasta handia izan zuen, ondoko estatuan, guztiaren beharrean, salgaiak sartzeko tentazioak hondarribiar asko kontrabandoan espezializatzera bultzatu zituenean.

Jarduera hori, ordea, ez zen jaitsi gerra bukatzean, eta jarduerak garatzen jarraitu zuen, kontrako noranzkoan, bereziki II. Mundu Gerraren ondoren, non gerraosteko espainiarrek gabezia eta behar handiak izan zituzten. Jarduerak behera egin zuen 1950eko hamarkadan. Jarduera honetan pertsonarik garrantzitsuenetako bat "Patxiku" Hondarribiko kontrabandista ospetsua izan zen.

Erref.: Gipuzkoako Aldizkari Ofiziala, 1910eko maiatza.

• 1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeak

Sei zinegotzi errepublikazale, sei monarkiko, abertzale bat eta UMN bat (Sagarzazu) hautatu zituzten. Erref.: La Voz de Guipúzcoa, 1931ko apirila.

Errepublika ezarritakoan, hautestontzien aurreko hitzorduek emaitza hauek eman zituzten:

1936ko uztailaren 18ko matxinada militarraren ondoren, Hondarribia Errepublikaren alde geratu zen, Guadalupeko gotorlekuko tropen matxinada saioa gobernuari leialak ziren tropak zapaldu ondoren. Nafarroan Irunen Beorlegi koronelaren zutabeek aurrera egin ahala, erresistentzia gogorra antolatu zen Hondarribiaren inguruan, CNT sindikatu anarkistako militanteek eta askoz gutxiago ziren komunisten MAOC (Milicias Antifascistas Obreras y Campesinas/”Langile eta Nekazal Milizia Antifaxista”) miliziek osatutako indarretan oinarrituta. CNTren milizien elementuak, Donostian kolpea zapaldu ondoren, MAOCekin batera, tropa matxinatuek Gipuzkoako lurraldean aurrera egitea eragozten saiatu ziren. Aldi berean, errefuxiatuen Hendaiarako exodoa hasi zen. Hondarribia utzi zuten lehenak eskuinaren jarraitzaileak izan ziren. Hauek Gipuzkoan egoera erabat kontrolatzen zuten langile-milizien inguruan ziharduten kontrolik gabeko taldeen beldur ziren; izan ere, Donostian, Iturrino anaiak bezalako falangistak exekutatu zituzten, Manuel Chiapuso bezelako CNTko buruak ekiditeko gauza ez izaki. Hauei Beorlegiren erasoak aurrera egin ahala, inguru horretan harrapaturik geratu nahi ez zuten eta itsasoz Donostiarantz erretiratzen ziren borrokalarietako batzuek jarraitu zieten, baita arrazoi desberdinengatik, matxinatuen errepresaliak espero zitzaketen guztiek. Azkenik, miliziek, gobernu legitimoak bidalitako baina Hendaian, Frantziako Gobernuaren aginduz, geratutako baliabideak eskuratu ezinik, lekua utzi behar zieten Nafarroatik etorritako tropa matxinatuei. Hala, 1936ko irailaren 6an, Irun erori eta egun batera, Beorlegiko indarrek Hondarribia okupatu zuten.

Irailaren 21ean, militar matxinatuek izendatutako agintari berriak Hondarribian finkatu ondoren, Hondarribia Gipuzkoako jurisdikziotik banantzeko beste saiakera bat egin zuten, Nafarroara itzultzeko. Horretarako, Hondarribiako J. Senén Amunarriz eta Ángel Aseguinolaza zinegotziek osatutako batzordeak eta Irungo lau zinegotzik Iruñeko Udala bisitatu zuten eta, hilaren 22an, Aldundia, Nafarroara itzultzeko eskaera-idazkia aurkezteko. Proiektua zapuztuta geratu zen Gipuzkoako agintari frankistek kontra egin ziotelako, eta horrek eztabaida latza sortu zuen,, alde batetik Gipuzkoako Diario Vascoren eta, bestetik, Diario de Navarra eta Arriba Españaren artean.

• Udal-boterea frankismoan.

Beste leku batzuetan bezala, Hondarribia okupatu ondoren matxinatuek egin zuten lehenengo lana udal-bizitza politikoa berreskuratzea izan zen, nahiz eta hori agintari militarren erabateko kontrolpean izan. Horren erakusgarri da, hiria okupatu ondoren, izendatutako lehen udalbatza matxinatuek izendatutako Komandante Militarrak bultzatuta izendatu zela eta bertan Guadalupeko gotorlekuko zenbait preso ohi sartu zirela. Baldintza horrek garrantzi handia izan gerraostean Bidasoa eskualdeko egoera politikoan. Era berean, hainbat batzorde sortu ziren, eta horietako batean, Gobernazio, Osasun eta Hornidura arduraduna, Francisco Sagarzazu Primo de Riveraren diktadurako alkate ohia agertu zen berriro. Era berean, Ángel Aseguinolaza, CEDAko (Confederación Española de Derechas Autónomas/ “Eskuin Autonomoen Espainiar Konfederazioa”) kide, 1934an "Biurteko beltza" (1933-1934) izeneko aldian udalbatzako kidea eta Guadalupeko gatibu ohia, izendatu zuten alkate.  Aldi hartan eskuindarren garaipenak Errepublikaren lehen gobernuak 1931 eta 1933 bitartean hasitako erreformak deuseztatzeko prozesua ekarri zuen.

Udalbatza berriak erabaki zituen lehen xedapenak Gerrako Batzorde Karlistak ezarritako erabakiak hartzera mugatu ziren, hain zuzen ere, Jesusen Bihotza Osoko Bilkuren Aretoan berriz koroatzea, funtzionario berriak izendatzeko debekua eta Lehen Hezkuntzako Tokiko Kontseilua sortzea. Azken honi zegokion geletan gurtzeak bedeinkatzea eta kokatzea, 1936ko irailean egin zutena. Udalbatzaren lehen bileran -1936ko irailaren 25ean- hainbat kaleren izena aldatu zen. Besteak beste, “Chacón pasealekua”, “Iraultzaren Martiriak” izena hartu zuena. eta “Errepublikaren etorbidea”, “Javier Baraiztegi etorbide” bihurtu zena; “Harresien pasealekua” - edo “Apirilaren 14koa”, “Miguel Maria Ayestarán pasealekua” izendatu zuten, Guadalupen hildako apaizaren omenez.

Handik aurrera, gero eta nabarmenagoa izan zen eguneroko bizitzaren militarizazioa. 1937ko maiatzean, “Acción Ciudadana” miliziak, hiriko gizon asko partaidetza izan zuenak, Felix Labordaren agindupean, Requeté de San Marcial izena hartu zuen. Bertan 44 errekete aktibo eta 424 laguntzaile zeuden. Era berean, 1936ko azaroan, 55 hondarribiar abiatu ziren matxinatuei leial zitzaien Baleares gerrako gurutzontzira. 1938ko martxoan hil ziren, ontzi hori hondoratu zenean. 1937ko irailaren 1ean argitaratu ziren  hiriaren askapenaren lehen urteurrena ospatzeko arauak. Kaleak banderekin apaindu behar ziren eta haietan honako hauek idatzi behar ziren: ¡Viva España!, ¡Arriba España!, ¡Viva Franco!, ¡Viva Cristo Rey!, ¡Viva la Virgen de Guadalupe!  (Gora Espainia! Gora Espainia! Gora Franco! Gora Kristo Erregea! Gora Guadalupeko Ama Birjina!...) Era berean, dendak 10:00etatik 12:00etara ixteko agindua zabaldu zen eta meza egin zen Peñon-en.

Frankismoaren garapen politikoak, eta F.E.T. y de las J.O.N.S. (Falange Española y de las Juntas de Ofensiva Nacional-Sindicalista/”Espainiar eta Eraso Nazional-Sindikalistaren Batzordeen Falangea”) sortu zuen bateratze politikoak urte askotan erantzukizun postuetan mantendu zen klase politikoa sortu zuen. Francisco Sagarzazu, Primo de Riveraren diktadurako alkate ohia, indartsu sartu zen herriko bizitza politikoan erregimen frankistaren ezarpenaren hasierako une horietan. 1937ko irailean,  Prentsa eta Propagandaren ordezkari kargutik  alkateari separatistekin harremanak izan zituela leporatu zion, bere etxean hautagai zerrendak banatzeko bilera klandestinoak egin zirela esanez. 1938ko ekainean, Baleares gerra-ontzian hildako marinelei monumentu bat eraikitzea proposatu zuen, baina Udalak uko egin zion. Horren ondorioz, Gobernadore Zibilak  tartean sartu zen eta bere jabetzako lursail batean monumentu hori eraikitzeko asmoaren aurrean Sagarzazuri edozein ekimen debekatu zion.

1939ko irailean, Gerra Zibila amaitu eta gutxira, Hondarribiko udalbatzan berrikuntza handia gertatu zen, beste udaletan egingo denaren antzekoa. Horrela, 1939ko udalbatzaren aldaketa horiek beste herri batzuetan gertatzen zenaren joerari jarraitzen diote, Udalbatzan jadanik parte hartu zuten pertsonak eta udal kargurik izan ez zutenak nahastuz. Lehenengoen artean aipa ditzakegu Manuel Canoura, II. Errepublikan alkatetza izan zuena, eta Simon Munduate, alkate izendatua, eta Senén Amunarriz, 1936ko irailetik udalbatzan egondakoak. Klase politiko zaharretik 1931n Sagarzazuren hautagaitza zerrendan parte hartu zuen Bernardo Sistiaga berreskuratu zen. Hala ere, erregimen berriari gehien atxikitzen zaion profil politikoarentzat, Francisco Sagarzazuk ordezkatua, oso onuragarria izan zen 1941ean Gobernadore Zibilak alkatea kargutik kendu eta Sagarzazuri ematea. Honela,  1930ean utzi zuen kargua berreskuratu zuen, eta bertan egon zen 1958ra arte, alkate kargua behin betiko utzi zuenean. Francisco Sagarzazuk 1941eko izendapen horretatik aurrera hartu zituen lehen neurriak adierazgarriak dira: lehenik eta behin, El Puntal de España betelanaren prezioaren igoera onartu zuen; beraz, Hondarribiko Sociedad Progresoren proiektu zaharrari berriro heldu zitzaion, udal kudeaketa osoaren oinarria izan zena. 1947an, Frankismoak bere lehen kontsulta plebiszitarioa egin zuen, eta alkateak parte-hartze aktiboa izan zuen agintariek aldeko boto baten alde antolatutako kanpainan. Hiru mitinetan parte hartu zuen. Lehena, ekainaren 30ean, Irunen; gero, Andoainen, uztailaren 4an; eta, azkenik, uztailaren 5ean, Irunen, Arte Ederren Antzokian, Sagarzazuren eta Erregimenaren arteko sintonia estuaren erakusgarri. 1948an Frankismoa fatxada demokratiko sinesgarriagoa hartzen saiatu zen. Horretarako, urte horretan bertan jarri zen abian "demokrazia organikoa" deritzona. Horren alderdirik nabarmenena "hauteskunde organikoak" izan ziren, 1948ko udazkenean lehen aldiz udalerrian egin zirenak. Hondarribia izan zen Gipuzkoako hamazazpi herrietako bat. Izan ere, bost hautagai egon ziren Familiaren Herenak hautatutako hiru postuetarako, zuzeneko sufragio unibertsalaren bidez bozkatzen zen bakarra, besteak bigarren mailako edo hirugarren mailako sufragioaren bidez aukeratzen baitziren.

1948an ez bezala, ez dugu informazio garbirik 1950eko hamarkadan gertatu ziren gainerako hauteskunde-prozesuei buruz. Ohar bat baino ez dugu ezagutzen, 1954ko data duena. Bertan, beren gaitasun eta kaudimenagatik urte horretako udal-hauteskundeetan lanpostu hutsak betetzeko egokitzat jo ziren pertsonen zerrenda eskatu zen. Ohar horretan bertan hauxe adierazten da:

"Ohikoa da Hondarribiko bi gune garrantzitsuenek (nekazariak eta arrantzaleak) bi ordezkari izatea Udalean. Gaur egun, nekazarien ordezkari batek zinegotzi izaten jarraitzen du eta, honekin batera, Jose Maria Daguer Aguinaga soldadu ohiak, Familia Buruen Hereneko hautagaiak eta zinegotziak. Arrantzaleen gunetik Florencio Lecuona Zubillaga soldadu ohia izendatu dute. Sindikatuak beste bat izendatu behar du, arrantzaleen bi ordezkariak osatzeko".

1954ko hauteskunde horietan, Nekazarien Ermandadeak Entitateen Herena monopolizatu zuen, hereneko hiru zinegotziekin. Erantzukizun politikoak betetzen dituztenen artean soldadu ohiak eta gatibu ohiak egotea garrantzitsua zen oraindik, proposatutako bederatzietatik hiruk betetzen baitzituzten baldintza horiek. Eskura ditugun azken informazioak 1957koak dira, eta hirugarren herena berritzeko hautagaiak proposatu zituzten. Horien artean aipatzekoak dira Juan Vila Madrid, maisua, gatibu ohia, Guardia de Franco-ren burua, Frente de Juventudes-en ordezkaria, Delegado Comarcal del Servicio Español del Magisterio-ko (”Espainiako Magisteritza Zerbitzuko Eskualde”) ordezkaria eta FET y de las JONS-eko Tokiko Idazkaria, seguruenez, lehen Frankismoan kargu gehien izan zituen pertsonetako bat. Oraindik 1957an Guadalupeko beste presoetako bat aurkitu genuen hautagaien artean: Regino Elejalde Gil, Viteri Eskoletako maisua.

• Gerraosteko errepresioa.

Hondarribiaren kasuan, Gipuzkoan gertatu zen bezala, errepresio-prozesu batzuk jarri ziren martxan 1937. urtetik aurrera, eta urte askotan luzatu ziren gatazka belikoa amaitu eta gero. Errepresio frankista aztertzeko orduan, agintari militarrek egiten zutena da nahitaezko lehen erreferentzia. 1936ko uztailaren 28az geroztik, matxinatuek kontrolatutako lurraldean Gerra Estatua dekretatu zen, eta horrek esan nahi du justizia zibilari zegozkion jarduketa gehienak jurisdikzio militarraren pean geratu zirela. Justizia Militarraren Kodearen arabera, prozesuak oso bide zabaletik bideratu behar dira, eta horrek auzia auzipetuen aurka instruitzeko prozesua bost egunetara murrizten zuen, eta horrek, era berean, berme prozesalak nabarmen murrizten zituen. Gobernu matxinatuak baimendutako errepresio militarra gogorra izan arren, ez dirudi Hondarribian gehiegi eragin zuenik. Iturri ez oso fidagarrien arabera, zortzi fusilatu egon ziren Hondarribiko bizilagunen artean, baina heriotza horiek guztiak matxinatuek hiria okupatu zuten egunetan gertatu ziren. Beraz, borroka-egoeran gertatutako exekuzioak izan litezke, edo, funtsean, Guadalupeko gotorlekuan fusilatutako milizianoak. Beste informazio fidagarri batzuek ez dute jasotzen barruti horretako agintari matxinatuek fusilatutako Hondarribiko bizilagunik, baina horrek ez du esan nahi beste barruti batzuetan hiriko bizilagun zigorturik ez egotea. Nolanahi ere, matxinatuek Gerra Kontseiluaren mende jarritako Hondarribiko bizilagun bat besterik ez dugu ezagutzen. Arturo Hernández San Martín da, Guadalupeko gotorlekuko medikua. Jurisdikzio militarrak absolbitu egin zuen, baina 1.000 pezetako isuna ezarri zitzaion, Erantzukizun Politikoen Instrukzioko Epaitegiak espedientea egin baitzion (Beperet, 2001; 143).

1936ko irailaren 13an, matxinatuek Donostia hartu zuten probintziako lehen hiriburua, eta Defentsa Batzorde Nazionalak uztailaren 18an hasitako matxinadaren aurkako pertsonen eta alderdi politikoen ondasun guztiak enbargatzea dekretatu zuen. Dekretu hori praktikan aplikatzeko, Gipuzkoako Ondasunak Konfiskatzeko Batzorde Probintziala (BPG) eratu zen, 1937ko urtarrilaren 9ko dekretuaren bidez eratua. Dekretu horri jarraituz, Ondasunak Konfiskatzeko Batzorde Nagusia sortu zen. Batzorde Teknikoko lehendakariak izendatu zuen, 1937ko urtarrilaren 20an argitaratu zen aginduaren bidez. Handik egun gutxitara, urtarrilaren 26an, Juan Cobián Fredo magistratuak eta Wenceslao de Archaud estatuko abokatuak osatu zuten Gipuzkoako BPGa izendatu zen, José María Arellano probintziako gobernadore zibilaren lehendakaritzapean. Horrek, BPB eratu aurretik, zirkular bat zuzendu zien Gipuzkoako notario eta merkataritza-artekari guztiei —1936ko urrian, bere karguaz jabetu eta gutxitara—, baimenik gabe ondasunak ez eskualdatzeko, ez kargatzeko edo kitatzeko agindua emateko. Horrekin gauzatu nahi zuen "Fronte Popular marxista-nazionalista osatu zuten alderdietako afiliatuen ondasun guztien gainean adostutako enbargoa".

Gipuzkoako BPGk 1937ko abuztuaren 6an egin zuen lehen saioa, nahiz eta bere lanak lehenago hasi ziren. 1937ko abuzturako, mila espediente ireki zizkieten "Mugimendu Nazional Loriatsuaren aurka egindako etsaitasun-egintzengatik zigor baten hartzekodun diren pertsonei". Batzordeak, zigorren bidez, 400 milioi pezeta inguru bil zitezkeela erabaki zuen (A.G.A.-Justizia, 171. kutxa). Balizko arduradunen zerrenda hori egiteko, 1937ko martxoan, zirkular bat bidali zitzaien udalei, non Batzordeak akats horiengatik errua jaso zezaketen pertsona guztien jokabidea ikertzeko agindua ematen zien. Hondarribiko BPGaren jarduerari buruzko datu gutxi ditugun arren, BPGaren aginduz, gutxienez hamar bizilagunek beren jabetzak enbargatuta eta Udaleko idazkariak administratuta ikusi zituztela esan dezakegu. BPGak, zigor honek iraun zuen bitartean bizilagunek jaso behar zituzketen errentetatik, 5.547,79 pzta. jaso zituen (A.G.A.-Justizia, liburu 20-E), Irunen jaso zena, 14.325,60 pzta., baino kopuru dezente txikiagoa, hogeita hamargarren hamarkadaren amaierarako kopuru esanguratsua. 

1939ko otsailean, Erantzukizun Politikoei buruzko Legea aldarrikatu zen, "ekintza edo omisio larrien bidez subertsio gorria sortzen,  bi urtetan baino gehiagotan bizirik mantentzeko eta Mugimendu Nazionalaren garaipena (probidentziazkoa eta historikoki saihestezina) oztopatzen lagundu zutenek egindako erruak kitatzeko". BPGaren jarduerarekin gertatu zen bezala, 1934ko urrira arte atzera eginez, zigorra merezi zuten jokabide batzuen zerrenda ezarri zen. Nafarroako Erantzukizun Politikoen Eskualdeko Auzitegiaren jardunak, Donostiako Erantzukizun Politikoen Instrukzioko Epaitegiaren bidez Gipuzkoan jardun behar zuenak, 1.116 espediente ireki zituen bere lehen bi urteetan. Dauzkagun datuen arabera, 1939 eta 1945 artean, Erantzukizun Politikoei buruzko Legeak iraun zuen bitartean, Hondarribiko 32 bizilagun A.P.L.aren arabera epaitu ziren. horietatik hamabost kondenatuak izan ziren eta 75 eta 15.000 pezeta bitarteko isunak ezarri zitzaizkien. Zigorrik handienak Juan Garmendia Idiazabali, 1936ko irailaren lehen egunetan hiria ebakuatu zuen Udaleko zinegotziari,  jarri zitzaizkion;  eta urte horretako azaroan itzuli arren, hiritik 150 kilometrora erbesteratu zuten, hiri mugakidean bizitzea ez desiragarria iruditu baitzitzaion. 1940ko uztailean 15.000 pezetako isuna ordaintzera kondenatu zuten. Ez zen Udaleko kide prozesatu bakarra izan.  Primo de Riveraren diktaduran garaiko alkatea -Francisco Sagarzazu Sagarzazu- Errepublikako lehen garaietako udal-agintari gorena -Juan José Petit Aliki- eta Segundo Martínez Olano zinegotziak (C.E.D.A.). eta Ángel Urrutia Zunzunegui E.A.J.-P.N.V. (Eusko Alderdi Jeltzalea-Eusko Alderdi Jeltzalea) ere auzipetu zituzten. Hala ere, zinegotzi nazionalista baizik ez zen zigortua izan -2.000 udal isuna jarri zitzaion -, nahiz eta 1937an Frantziatik itzuli. Urrutia, A.P.L.a erabiliz,   kondenatua izan zen Hondarribiko azken bizilaguna izan zen.  

Hala ere, matxinatuen lege-artefaktu horrek, 1936ko irailaren hasierako exodoaren ondorioz, erbestean zeuden Hondarribiko beste bizilagun asko zigortu zituen. Auziperatutako hamalau erbesteratu ziren (horietako lau erbestean hil ziren, zazpi itzuli ziren eta hiru Frantzian egon ziren). Itzulitakoen artean bost kondenatuak izan ziren eta  bat atxilotu eta El Duesoko espetxera bidali zituzten. Horretaz gain, 1941ean 1.000 pezetako isuna ezarri zitzaion. Ez itzultzea erabaki zutenak, besteak beste José Iriarte Bordonés, "Eusko Etxea"ko lehendakaria, A.P.L.k kondenatu zituen. Oro har, Erantzukizun Politikoei buruzko Legearen babesean Hondarribiko bizilagunei ezarritako zigorrek 75.000 eurotik gorako zenbatekoa ekarri zuten. Ideologiei dagokienez, beren kidetza ezagutzen dugun 24 prozesatuetatik, errepublikazaleek osatzen dute prozesatu gehien, eta guztira hamabi, bost I.R..ekoak (Izquierda Republicana),  lau UR-ekoak (Unión Republicana) eta kidetzarik gabeko hiru; ondoren abertzaleak, zazpi auziperatutakoak; hala ere, legearen zorroztasuna handiagoa izan zen nazionalistekin, askoz zigor gogorragoak aplikatu baitzitzaizkien, Hondarribian ezarri ziren guztien %73ra iristeraino.

Agintari berriek abian jarritako errepresioa ez zen hor gelditu. Bizitzaren alderdi guztiak kontrolatu eta berrikusi ziren. Horrela, 1936ko abenduaren 16an, Udalbatzak, gobernadore zibilaren jarraibideei jarraituz, hiriko ebakuazioaren ondoren itzuli ez ziren Udaleko hamazazpi funtzionario kargutik kendu zituen (APG-JTE, leg. 1376). Era berean, Irakaskuntzaren arloa ere araztu zen, eta herrian ziharduten hamabi maisu-maistrari espedientea egin zitzaien. Horietako lau zigortu zituzten eta beste hiru Maestros Nacionales kidegotik kanporatu zituzten behin betiko. Txostena izan zutenen artean, Ambrosio Saseta Lázaro nabarmentzen da. Izan ere, hiritik alde egin ondoren, lanpostutik kendu zuten, eta euskal nazionalista izatea leporatu zioten. Hala ere, honako hau adierazi zuten: "bere lan profesionalak behar bezala betetzen ditu, eta jokabide moral eta erlijioso eredugarria duen katolikoa da, baina, ideologia politikoan, azken urte hauetatik hona, bere burua teoria abertzalez blai du", bere seme-alaben eraginez hiriko parrokoaren arabera. Ambrosio Saseta 1940ko uztailean itzuli zen Frantziatik, beste hainbat bezala, alboko herrialdea Alemaniako tropek inbaditu ondoren (AGAren Hezkuntza, 192. or.). ).

Zigortutako Hondarribiko gainerako maisu-maistrak arrazoi beragatik izan ziren: armada matxinoak aurrera egitean hiria hustu izanagatik eta matxinatuek hiria okupatu ondoren hara ez itzultzeagatik. Maisu horietako bat, Errepublikaren garaian Gurutze Gorriaren tokiko ordezkaria,  Frantzian zegoen 1939an; horregatik  behin betiko Maisu-maistren Kidegotik kanporatu zuten. Beste biak 1940an itzuli ziren Frantziaren inbasioa zela eta. Horietako baten kasuan, IRko kidea, prozesua 1946 arte luzatu zen, eta orduan bi urtez magisteritzatik kanporatua izan zen. Jaizubiako maistrak Frantzian jarraitzeagatik errepresalia horien zurruntasuna ere jasan zuen, nahiz eta Mugimendu frankistaren oinarriekin erabat bat egiten zuen. Hondarribiko parrokoaren arabera, "senarrak behartuta", tradizionalistek "erabat gorritzat" jotzen zutenak. Itzuli ondoren, bere kargua berreskuratu zuen, baina zuzendaritza karguak betetzeko ezgaitua (AGA - Hezkuntza, 192. or.).

Bigarren Mundu Gerraren testuinguruaren ondorioz, honen amaieran, Frankismoaren aurkako erresistentzia-ekintzak areagotu egin ziren, eta horrek, jakina, Hondarribia Frantziako mugatik hurbil dagoenez, eragina izan zuen. Erregimena egoera zailean aurkitzen hasi zen lehen sintomak 1944an antzeman ziren, alemanak Frantziatik aldendu ondoren. Garai hartan, Aliatuen unitate erregularretan eta makietan edo Erresistentzian nazien aurka borrokatu ziren errepublikazale erbesteratu asko Espainiara itzuli ziren. Frankismoak, egoera delikatua ikusita, protesta diplomatikoa adierazteko oharrak bidaltzeaz gain, Bidasoaren mugaren inguruan etsaiak izateagatik, bertako tropak indartu zituen. 1944ko irailean, Bidasoako Itsas Komandantziako komandanteak, Almirante Calderónek, Espainiako makiak, harroturik, eskualde horretako egoeraren jabe zirelako egoera larria zela uste zuen. Urte horretako urrian Reconquista de España (“Espainiako errekonkista”) izeneko operazioa hasi zen, erregimen frankistaren aurka Pirinioetatik gerrillarien infiltraziorik handiena ekarri zuena. Helburu nagusia, ordea, Nafarroa izan zen.

Gerrillariek 1944. urtetik aurrera izan zuten iraupen luzea gorabehera, makiak ez ziren oso eraginkorrak izan Euskal Herrian.  1944an Pau askatu zuen Espainiako Gerrillarien Pirinio Atlantikoetako 10. Brigadako burua zen Victorio Vicuñaren talde batek bakarrik, Marcelo Usabiaga, Francisco Lapeira eta Pedro Barroso Toledokoa buru zituenak, egin zuen Euskal Herrian gerrillarien infiltrazio-saiakera.

1944ko azaroaren 18an, berrogei maki lehorreratu ziren Hondarribian, Bizkaira eta Santanderrera joateko eta han gerrillaren oinarriak ezartzeko. Espedizioko kideak Hendaiatik abiatu eta Hondarribiko hondartzan lehorreratu ziren, Higerko itsasargira joateko asmoz. Metraileta bateko kargagailu bat galdu ondoren, polizia frankista alertan jarri zen, eta horrek mobilizazio handia ekarri zuen infiltratuen bila. Erregistroak eta atxiloketak gertatu ziren Hondarribiko inguruko baserrietan, baina makiek Bilbora, Eibarrera eta Donostiara iristea lortu zuten, bertan euskarriak eta loturak zituztelarik. Hala ere, taldeko kide gehienak poliziak atxilotu eta Irungo komandantziara eraman zituen. Galdekatu ondoren, Ondarretako kartzelara eraman zituzten, eta han epaitu zituzten gerra-kontseiluan. Horren ondorioz, bost atxilotu hil zituzten. Kondenak aldatu egin ziren, Pedro Barrosorena izan ezik, Gasteizen fusilatu baitzuten 1945ean. Prozesu horretan zigortutako batzuk espetxean egon ziren hirurogeiko hamarkadaren hasiera arte, orduan askatu baitzituzten (Rodríguez, 2001).

Infiltrazio huts horretaz gain, lehen etapa honetan Hondarribian beste gertaera bat besterik ezin dugu ikusi borroka antifrankistari lotua. 1945eko ekainean hiriko zenbait arrantzale atxilotu zituzten, Alderdi Komunistako zenbait kide atxilotzearen ondorioz,  inguru horretan PCEko (Espainiako Alderdi Komunista) kideei laguntzen zietelakoan.

• Gerraosteko hiri-garapena (1941-1959).

1941ean, Francisco Sagarzazu, Primo de Riveraren diktaduraren garaiko Hondarribiko alkate ohia hiriko Alkatetzara itzuli zen, eta han egon zen 1958ra arte. Sagarzazuren boterera itzultze horren gertaerarik nabarmenena "Sociedad Progreso de Hondarribia" (Hondarribiko Gizarte Aurreratuaren) hirigintza-plan zaharra suspertzea izan zen. Eunate Beperetek dioenez (Beperet, 2000), Hondarribiko alkatetzara itzuli baino egun gutxi batzuk lehenago, Sagarzazuk "Sociedad Inmobiliaria Vascongada"ko abokatua zen José Mugicarekin egin zuen kontsulta "Puntal de España"ko udal lurren egoeraz. Mugicak udalbatzari proposamen bat aurkez ziezaiola gomendatu zion, "Errepublikaren garaian zalaparta handiz muntatu zen amarru guztia leunki eta zaratarik gabe desmuntatzeko", hau da, 1930eko egoerara itzultzeko (Beperet, 2002: 158). Mugicak Sagarzazuri Sozietatearekin eginiko  udal kontratuak (Jaizkibel mendiaren magalean eta Puntalean lurrak saltzeko) bertan behera uzteko  gomendatu zion.

Sagarzazuk udalerriaren kontrola hartu eta 1942ko otsailaren 5ean udal errepublikazaleek bere aurka hartutako erabaki guztiak ezeztatuta ikusi zituen "Sociedad Progreso de Hondarribia" auzia ebatzi ondoren, hiria berrantolatzeko etapa garrantzitsu bat hasi zen, 1944. urtean Gotzainaren Plaza inauguratu zenetik hasita eta 1963. urtera arte luzatu zena, Fernandez de Casadevante alkateak  “Berueteren horma-irudiak” inauguratu zituenean. XX. mendeko 40ko eta 60ko urteen artean egindako jarduera horiek Frankismoaren garaian Hondarribiko itxura errotik aldatzen lagundu zuten.

Plan horiei hasiera emateko, Sagarzazu alkateak Pedro Muguruza Otaño arkitekto gipuzkoarraren laguntza izan zuen. Muguruza izan zen "Sociedad Progreso de Hondarribia" proiektuen diseinatzailea, eta, René Petit frantziarrarekin batera,  1926an, "Puente Internacional Alfonso XIII" eta  "Puntal de España "ren zabalgunearen proiektua idatzi zituen, 1931ko urtarrilean bertan behera geratu zirenak obrak hasi ez zirelako. Gerra Zibilaren ondoren, Muguruza Arkitekturako Zuzendari Nagusia izan zen eta 1945ean Madril berreraikitzeko komisario izendatu zuten “Valle de los Caídos”, gaur egun, “Valle de Cuelgamuros” eraikuntzan ere  parte hartuz. Muguruza eta Sagarzazuren arteko lankidetzak bigarrenaren proiektuak ezinbestean islatzea ekarri zuen. Adibidez, Gotzainaren plaza egitea, 1944an esan dugun bezala, Sagarzazuk 1927an aurkeztu zuen proiektu bat zen, edo "Berueteko horma-irudiak", 1914an, Sagarzazuk,  berriz ere, aurkeztu zuen ideiari amaiera ematen ziona. Bi pertsona hauen arteko lankidetza harreman estua izan zen, zenbait desadostasun izan arren, hala nola 1947an. Orduan, Bidasoa ibaiaren ertzetan beste kai-mutur bat eraikitzeko, Ramon Iribarren ingeniariaren proiektua ezetsi zuen Sagarzazuk, eta Muguruzari diseinu horren ardura hartzeko agindu zion, baina Sagarzazuk honi ere ez zion oniritzia eman.

Hirigintzaren ikuspegitik, lankidetza horrek fruitua eman zuen "Azken Portu" arrantzale-auzoaren eraikuntzan, 1939ko “Ley de Casas Baratas” (Etxe Merkeen Legearen) izeneko babespean egina. 1949an inauguratu zuten, Alberto Martín Artajo Kanpo Arazoetako ministroa bertan zela. Horrelako parte hartzearen —Erregimenaren goi kargu batena— oso lotuta egon zen Sagarzazuren garaian bere administrazioaren pean sustatutako ekitaldi publikoak nabarmentzeko. 1949an Kanpo Arazoetako ministroa "Azken Portu"ren inauguraziora joan bazen, lehenago, 1943an, Hezkuntza ministroa izan zen Gotzainaren plaza inauguratzera etorri zena. Erregimenaren hierarka handien parte hartzea gorabehera, Sagarzazu alkatearen hirigintza-planak ez ziren gelditu. Hala, 1947an, San Juan de Dios-i eskinitako estatua inauguratu zen, zabalguneko A kalea (Sabino Arana) eta B kalea (Lapurdi) lotzen zituen biribilgunean. Sagarzazuren alkatetza luzearen beste hirigintza garapenaren beste adibide bat "Madrilgo parkea" eraikitzea izan zen, Zabalgunea Alde Zaharrarekin lotzeko. Obra honek Udalaren eta René Petiten arteko eztabaida ekarri zuen, parkea honen lurretan proiektatu baitzen. Petiten asmoak gehiegizkotzat jo zituen udak. Auzia Petiten etxerainoko  sarbide-arrapala eraikitzearekin konpondu zen. Proiektua 1955ean inauguratu zen.

Lan horiek egiteko, funtsezkoa izan zen alkatearen beste harreman pertsonal bat, kasu honetan José Díaz Bueno eskultorearekin zeukana, Sagarzazuren asmo handiko hirigintza-plan horien eskultura-lana egin baitzuen. Artista honi zor zaizkio Gotzainaren plazako eskulturak (1944), San Juan de Diosen eskultura (1947), Ternuako bale-ehiztarien erliebeak (1954), Madrilgo Parkeko eskultura-multzoa (1955) eta Berueteren horma-irudiak (1964). Azken finean, bera da Sagarzazu-Díaz Bueno-Muguruza hirukote arrakastatsuaren hirugarren oina, XX. mendearen amaiera arte garatutako Hondarribiko hiri-fisionomiaren arduraduna izan zena.

Sagarzazuren hirigintza-lan garrantzitsuari beste ekimen batzuk zor zaizkio, hala nola, 1951n Hondarribiko Antolamendu Plana eta Hirigunearen Barne Erreformarako Plana, Gutiérrez Sotok eta Cánovas del Castillok 1927an idatzitakoa ordezkatu zuena alkatearen gustukoa ez izateagatik. Era horretako ekimenen izaera endogamikoa -erregimen frankistak  berezkoa zuena-  bitxikeria bat da hirigintza-jarduera horietako batzuetan José Luis Arresek, Ministro Secretario General del Movimiento (“Mugimenduko Idazkari Nagusia”), ogibidez arkitektoa, parte hartu zuela; besteak beste, Miramar Eraikina zaharberritzea eta Pampinot kalea bezalako hirigintza-proiektuetan. Sagarzazu alkateak sustatutako ekimenen artean,  azkenik, 1948an Karlos V.aren gazteluan hotela inauguratu zen. Obra hori Miguel Primo de Riveraren diktadurak 1929an abian jarritako Paradore Nazionalen Planaren barruan hasi zen, baina 1941etik geldirik zegoen. Asmo handiko plan horiek gauzatzeko orduan Sagarzazu bultzatzen zuen espiritua 1943ko apirilaren 7an La Voz de Españan argitaratutako elkarrizketa batean jaso zen. Bertan, alkateak adierazi zuen udal agintari nagusiak "nahiz eta bere teknikariak izan, arkitekturaz eta lorezaintzaz maiteminduta egon behar duela. Interes komunaren alde buru belarri aritu,  interes pribatua ere sakrifikatuz". Argi dago Hondarribiak Sagarzazuri gaur egungo fisonomia erakargarriaren zati handi bat zor diola, eta horri ere lagundu zion udalerrian industriak jartzeari uko egin izanak. Alkateak, hirigintza-plan lasaiak sustatuz, ohiz kanpoko lana egin zuen Frankismoaren barruan,  kopurua kalitatearen  eta hirigintza-espekulazioak estetikaren gainean jarri zuena. Lan horren lekuko asko agertzen dira hiriko kaleetan, xehetasun txiki batzuetan, hala nola San Pedroren irudi polikromoa, Arrantzaleen Kofradiaren arkupearen horma-hobian dagoena, alkatearen eraginez omen dagoena. Alkatetza utzi eta hamar urtera, 1968ko irailean, omenaldi bat egin zitzaion, bere bustoa Udalbatza Aretoan jarriz. Baina urte horretako lanaren aitorpenik onena Manzano Monís arkitektoaren proiektuei jarraituz hiriko alde zaharrean egiten ari ziren hirigintza-garapen lanak izan ziren, Sagarzazuk 1941etik aurrera asmo zehatzei hertsiki lotuta.

Frankismotik alderdi-erregimenerako trantsizio politikoaren hilabete zail eta luzeetan, garai hartako odol-gertaerarik mingarrienetako bat izan zen Hondarribia. 1976ko irailaren 8ko alardearen ondoren, pertsona asko paseatzen eta La Marina auzoko kaleak betetzen ari zirenean, ETAko presoen amnistiaren aldeko manifestazio txiki bat egin zen, eta horrek Polizia Armatuaren eta Guardia Zibilaren esku-hartzea ekarri zuen, eta, bat-batean, istiluen aurkako materiala erabili zuten. Eraso hauetako batean, Jesus Maria Zabala hogeita bi urteko irundarra eta Mendeluko konpainiaren alardean parte hartu ohi zuena eragindako zaurien ondorioz hil zen. Une horretatik aurrera, jaiak duelu jendetsu bihurtu ziren. Agintarien eta Gobernadore Zibilaren arteko gazteluko afaria bertan behera geratu zen, dantzekin, afariekin eta festekin batera. Biharamunean, Mercedes Iridoyk, Hondarribiko alkateak, Udalbatzarekin batera, dimisioa eman zuen. Gipuzkoako probintziak hilaren 10ean bat egin zuen Greba Orokorrarekin, istiluz eta manifestazio ugariz josia. Debekua izan arren, Hondarribiko elizan, hilaren 11n egindako hiletaren ondoren manifestazio itzela eratu zen, Iridoy buru zela.

1976ko erreferenduma

3.549 bai, 82 ez, 194 boto zuri eta %56,47 boto-emaile

Udal Hauteskundeak, 1979ko apirilaren 3koak

Udabatza honetako 17 zinegotzi postuak betetzeko lau hautagaitza aurkeztu ziren: EAJ, PCE, PSOE eta Hondarrabiko Ezker Batua, ESEIk, EEk eta HBk bultzatua. 7.355 hautesleen erroldaren arabera, zinegotzi hauek aukeratu ziren: EAJ, 2.529 botorekin: Alfonso Oronoz, José M. Olascuaga Garmendia, Miguel Bernedo, Elvira Picabea, Francisco Lapitz, Juan Luis Llorens, Angel M. Salaverria, Yon Arrizabalaga eta Juan Mari Sáez; H. Ezker Batua (1.775): Enrique Lecuona, Alfredo Lainsa, Santiago González, Juan L. Zubillaga, Mikel Zuazabeitia eta Juan M. Ederra; PSOE, 654: Román Rico eta Enrique Iparraguirre. Alkatea: EAJko Alfonso Oronoz.

• Archivo de la Presidencia del Gobierno (A.P.G.)-Gobernuko Lehendakaritzaren Artxiboa (APO)
• Administrazioaren Artxibo Orokorra (EGA)-Archivo General de la Administración (A.G.A.)
• Hondarribiko Udal Artxiboa (A.M.H.)- Archivo Municipal de Hondarribia (A.M.H.)
• BEPERET OLABERRI, Eunate. Incidencia de la II República en Hondarribia. Ayuntamiento de Hondarribia, Trabajo de investigación inédito.
• JIMÉNEZ DE ABERASTURI, Juan Carlos. De la derrota a la esperanza. Políticas vascas durante la II Guerra Mundial (1937-1947), I.V.A.P., Oñate, 1999.
• MORENTE VALERO, Francisco. La Escuela y el Estado Nuevo. La depuración del Magisterio Nacional (1936-1943). Valladolid: Ámbito, 1997.
• PORTU, Florentino. Hondarribia: Notas históricas y curiosidades hasta 1969. Hondarribia: Ayuntamiento de Hondarribia, 1989.
• RODRÍGUEZ ÁLVAREZ, Mikel. Maquis. La guerrilla vasca, 1938-1962. Tafalla : Txalaparta, 2001.
• SÁINZ DE LOS TERREROS, Ramón. Horas críticas. Cómo se desarrollo el movimiento revolucionario en las orillas del Bidasoa. Burgos, 1937.
• SUSPERREGUI, J.M. Crónica monumental de Hondarribia. Donostia-San Sebastián: Siglo XX, Luma, 1996.
• CHIAPUSO, Manuel. Los anarquistas y la guerra civil en Euskadi. La comuna de San Sebastián. San Sebastián: Txertoa, 1977.
• LEGARDA, Anselmo de. "Panegírico de la emancipación de Pasajes de San Juan (1770)". BEHSS, Nº 20, 1986, pp. 283-315.
• MORA AFÁN, Juan Carlos-ARRETXEA SANZ, Larraitz-RILOVA JERICÓ, Carlos. Gerra ilustratua Hondarribian-La guerra ilustrada en Hiondarribia. El asedio de la plaza en 1719. Hondarribia: Hondarribiko Udala, 2005.
• MUTILOA POZA, José María. La crisis de Guipúzcoa. San Sebastián: CAP, 1978.
• PORRAS Y RODRÍGUEZ DE LEÓN, Gonzalo de. La Expedición Rodil y las legiones extranjeras en la Primera Guerra Carlista. Madrid: Ministerio de Defensa, 2004.
• RILOVA JERICÓ, Carlos. "Marte cristianísimo". Guerra y paz en la frontera del Bidasoa (1661-1714). Irun: Luis de Uranzu Kultur Taldea, 1999.
• RILOVA JERICÓ, Carlos. "Dueño y señor de su estado. Un ensayo sobre la persistencia del feudalismo. El señorío colectivo de la ciudad de Hondarribia (1499-1834)". Irun: Luis de Uranzu Kultur Taldea, 2000.
• RILOVA JERICÓ, Carlos. Askatasunaren arbola. Lezo Historia Garaikidean (1793-1876)- El árbol de la Libertad. Lezo en la Historia Contemporánea (1793-1876). San Sebastián: Sociedad de Ciencias Aranzadi-Ayuntamiento de la Universidad de Lezo, 2005.
• RILOVA JERICÓ, Carlos. Vida del duque de Mandas (1832-1917). Donostia-San Sebastián: Instituto de historia donostiarra dr. Camino, 2008.
• RILOVA JERICÓ, Carlos. Cardenales, reyes, príncipes y dictadores. La larga Historia de la Paz de los Pirineos. Hondarribia (1660-1960). Donostia-San Sebastián: Zehazten Z. K.-Hondarribiko Udala, 2010,.
• VV.AA. 1638ko Hondarribiko Setio Handia-1638: el Gran Asedio de Hondarribia. San Sebastián: Gustav-eko Koadernoak-Hondarribiko Udala, 2011.