Lexikoa

SISMOLOGIA

Lurrikarak aztertzen dituen Geologiaren adarra da. Lurrikara lurrazalaren edozein dardara da, lurrazalaren ahulenetatik, tresnarik sentikorrenak erabiliz bakarrik erregistra daitezkeenetatik hasi eta hondamendi handiak eragiten dituzten indartsuenetaraino. Horiek erorketak eragiten dituzte, lur mota guztietan pitzadurak irekitzen dituzte eta hiri handietan tamaina handiko suntsiketak ere eragin dituzte, giza galerak eta, jakina, kostu ekonomiko handiak sortuz. Gaur egun, lurrikarak eragiten dituzten kausak azaltzeko balio duten teoriak 60ko hamarkadatik aurrera garatutako plaken tektonikaren teorian oinarritzen dira. Dardara-epizentroei buruz bildutako datu ugariek egiaztatu zuten dardara gehienak, eta bereziki garrantzitsuenak, planeta inguratzen zuten eremu mugatuetan gertatzen zirela, gerriko sismiko deritzenak osatuz. Horrek, beste aurkikuntza geologiko batzuekin batera, plaken tektonikaren teoria formulatzera eraman zuen; teoria horren arabera, Lurra inguratzen duen kanpo-geruza, litosfera, plaka tektonikotan zatituta dago, eta plaka tektoniko horiek mugitu eta elkarri eragiten diote. Kontinenteen plaka nagusiak eta ozeanoko arroak  garraiatzen dituztenak zazpi dira. Hau da: eurasiarra, afrikarra, indo-australiarra, ipar amerikarra, hego amerikarra, Ozeano Barekoa eta Antartikakoa. Gainera, tamaina txikiagoko plaka ugari daude, eta horietako batzuek oso jarduera sismiko handia dute. Plaken desplazamenduak eta elkarreraginak plaka horien haustura-zonetan, faila izeneko zonetan, haien ertzak deformatzea eragiten du. Deformazio hori faila horiek osatzen dituzten arroketan metatzen da energia moduan, harik eta hura askatzeak lurrikarak eragiten dituzten dardarak sortu arte. Lurrikarak sismografoen bidez detektatzen dira, uhin sismikoen erregistroaren bidez. Hogeita hamarreko hamarkadatik, Charles F. Richterrek diseinatutako eskala bat erabiltzen da, magnitudearen bidez haiek deskribatu, alderatu eta kuantifikatzeko. Eskala horrek ez du goi-mugarik, nahiz eta inongo lurrikarak ez duen 8,9 magnitudea gainditu. Lurrikarak erregistratzeko beste eskala batzuk ere badaude.

Euskal Herria plaka euro-asiarrean dago, eta ertzetako gune aktiboenetatik, Mediterraneotik hurbil,  nahiko urrun dago, plaka euro-asiarrak eta afrikarrak talka egiten duten lekua. Hala ere, Pirinioekiko hurbiltasunak eragina du inguruko jarduera sismikoan, eta, beraz, bereizi egin behar ditugu Euskal Autonomia Erkidegoan antzemandakoa eta Nafarroan eta Behenafarroa eta Zuberoako hegoaldeko eremuetan hautematen dena. Oro har, intentsitate txikiko jarduera sismikoaz hitz egin dezakegu Gipuzkoan, Bizkaian edo Araban, eta, aldiz, jarduera ertainaz Nafarroan eta Behenafarroan eta Zuberoako hegoaldean. Euskal Arroaren mendebaldeko muturreko lurrikarak eta haien kokapen geografikoa direla eta, lerrokadura sismiko batzuk daudela adieraz dezakete (lerro geometrikoaren noranzkoarekiko lerrokadura terminoa erabiltzen da mapa batean haien epizentroak grafikoki jasotzen dituena, eremu horretan egitura eta lerrokatze geologikoekin bat egiten dutenak). Antzemandako lurrikara lerrokatze nagusiak sei dira, ondoko irudian ageri den moduan, eta horiek bat datoz jarraian aipatuko diren elementu geologikoekin.

  1. Iruñeko faila. Lizarra-Elizondo lerrokadura ere deitzen zaio, eta gaur egun jarduera sismiko nahiko handia du.
  2. Luhusoko faila. Lapurdiko mazizo gnesikoaren hegoaldeko muga.  
  3. Aritxulegiko faila. Garrantzitsua da Bera-Ainhoako sakonuneko goi Kretazeoko sedimentazioan.4.- Orreagako zamalkadura. Aurreko bien paraleloa da, baina portaera desberdinekoa.
  4. Leitzako faila zokaloan. Zenbaiten ustez, Pirinioetako ipar faila, kostalderaino luzatzen da.6.- Bilboko faila. Bilboko itsasadarretik hasita, Durangaldetik, Altsasu ingururaino, Aizkorri mendigunean, luzatzen da. Faila horren itsasoaren azpiko luzapenak Bizkaiko golkoko hondoan ere eragina du.

Mende honetan zehar, Centro Nacional de Información Geográfica (Informazio Geografikoaren Zentro Nazionala) izeneko erakundearen datuak hartuta, 189 lurrikara zenbatu dira guztira, eta horietatik %80 baino gehiago Nafarroako lurraldekoak dira. Lurralde historikoen arabera banakatuz gero, ikusiko dugu desoreka espaziala fenomeno sismikoak zenbatzeko orduan.

SISMOAK EUSKAL HERRIAN (1900-1996)

Lurraldea

Lurrikara-kopurua

Araba

            10

Bizkaia

              5

Gipuzkoa

           20

Nafarroa

         154
Izan ere, Gipuzkoa da, Pirinioetako arkutik gertuen dagoen probintzia, Euskal Autonomia Erkidegoko lurraldeetan lurrikara gehien zenbatu dituena, Araba eta Bizkaiak batera ematen dutena baino gehiago, baina, jakina, Nafarroako balioetatik oso urrun. Lurrikara ia guztiak intentsitate txikikoak dira, eta 4,0 baino magnitude handiagoko lau lurrikara baino ez daude, zehazki Nafarroan eta berrogeita hamar urtetan. Horrek horietako asko neurketa- eta erregistro-aparatuek soilik hauteman ditzaketela, eta ez direla oharkabean pasatzen herritarrentzat oro har azaltzen du. Ondoko taulak berresten du azaldutakoa, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako mugimendurik handienak Nafarroan behin baino gehiagotan izandako balioetatik urrun daudela erakusten baitu. Xehetasun hori adierazgarriagoa da Bizkaian, non lurrikara baten magnitude maximoa 3,1ekoa baita.
 

Sieberg-Richter

Magnitudea

            Ondorioak

       1

            Sismografo sentikorrenek bakarrik erregistratzen dute

       2

            Dardara txikia, ia hautemanezina

       3

            Lurrikara arinak

       4

            Lurrikara moderatua

       5

            Lurrikara bortitza

       6

            Lurrikara gogorra

       7

            Lurrikara oso gogorra

       8

            Lurrikara suntsitzailea

       9

            Lurrikara suntsitzailea

     10

            Lurrikara oso suntsitzailea

     11

            Lurrikara katastrofikoa

     12

            Hondamendi handia

LURRIKARARIK HANDIENEN MAGNITUDEA LURRALDEKA

Lurraldea

Intentsitatea

Kokapena

     Data

Araba

3,8

Agurain

1965-07-31

Bizkaia

3,1

Zornotza

1986-02-24

Gipuzkoa

3,6

Zumarraga

1978-09-23

Nafarroa

4,5

Gares

1982-05-22

4,4

Irurtzun

1982-06-22

4,2

Iruña

1982-05-22

4,1

Agoitz

1956 09-02

4,0

Elizondo

1952-07-25

4,0

Iruña

1996-02-25
           
Magnitude hori mendean zehar Nafarroan dezente gainditzen da (64 lurrikarak 3 magnitudea gainditzen dute, eta balio hori ere Gipuzkoako kasuen %50ean gainditzen da), eta bat dator zehazki Penintsulako Euskal Herrian erregistratutako lurrikaren batez besteko balioarekin: Ikus lurrikara taula epigrafeak.

Alfonso RUIBAL SALGADO

Lurrikarak Euskal Herrian

Lurrikarak Euskal Herrian. Banco de datos del Centro Nacional de Información Geográfican (Informazio Geografikorako Zentro Nazionaleko Datu Bankuan) erregistratutako lurrikaren zerrenda (1996-03-18ra arte).

ARABA      
Data Kokapena Magnitudea Intentsitatea
1915/06/18 Kanpezu   IV
1916/02/27  Villabezana   V
1929/02/13 Agurain   V
1929/03/19 Gasteiz   III
1965/07/31 Agurain 3,8  
1976/04/10 E. Briones    
1983/04/15 Gasteiz    
1991/04/20 Kuartango 3,1  
1991/09/18 Gasteiz 2,7  
1992/10/12 Agurain 3  
       
BIZKAIA      
Data Kokapena Magnitudea Intentsitatea
1847-12-27 Urduña    
1915/01/05 Durango   IV
1926/04/19 Bilbo    
1930/08/21 Bilbo    
1978/09/23 Bermeo 2,6  
1986/02/24 Zornotza 3,1  
       
GIPUZKOA
Data Kokalekua Magnitudea Intentsitatea
1854-03-19 Oiartzun   V
1885-12-14 Hernani   IV
1885-12-24 Andoain    
1928/01/28 Donostia    
1935/05/09 Donostia   III
1972/06/28 Tolosan 3  
1974/06/11 Bera  (?) 3,3  
1978/09/23 Zumarraga 3,6  
1979/04/01 Azpeitia 3,4  
1981/05/21 Zumaian 2,5  
1981/10/02 Azkoitia 2,9  
1982/12/26 Oria 3  
1983/05/30 Irun 3,1  
1984/01/21 Beasain    
1984/03/19 Beasain 3  
1984/06/13 Beasain 2,8  
1985/05/29 Eibar 3,2  
1988-07-271 Zarautz 2,7  
1989/03/05 San Martin 3,2  
1991/04/10 Beasain 2,8  
1991/04/17 Andoain 2,8  
1993/04/10 Tolosan 2,3  
1995/12/23 Hondarribia 3,3  
       
NAFARROA
Data Kokalekua Magnitudea Intentsitatea
1853-02-02 Orbaizeta    
1885-12-22 Lesaka    
1887-03-12 Ariz    
1887-07-11 Lesaka    
1887-07-17 Berakoa    
1887-11-06 Iruña    
1888-02-15 Auritz    
1903/03/10 Iruña   VI
1918/12/19 Garralda   B
1923/05/28 Iruña    
1923/11/14 Orreaga   IV
1926/12/30 Luzaide    
1934/01/01 Elizondo 3,9 B
1934/01/16 Elizondo   III
1952/07/25 Elizondo 4 IV
1955/01/26 Iruña   III
1956/09/02 Aditz 4,1 III
1964/07/28 Auritz 2,6 III
1964/11/08 Irunberri 3,7  
1972/03/16 Irunberri 3,8  
1974/07/16 Elizondo 3,4  
1974/08/13 Miranda Argakoa 3,8  
1976/06/27 Leitza 3,5  
1977/12/28 Sunbilla 3  
1978/07/28 Irurtzun 3,1  
1978/07/28 Gares 2,6  
1978/07/28 Iruña 2,8  
1978/07/28 Gares 2,7  
1981/03/12 Irurtzun 3,2  
1981/03/19 Auritz 2,8  
1981/05/13 Iruña    
1982/02/04 lzaba 3,3  
1982/02/06 Irurtzun 3  
1982/03/11 Etxarri Aranatz 3,8  
1982/03/12 Altsasu 3,1  
1982/03/30 Etxarri Aranatz 3,3  
1982/03/30 Irurtzun 3,4  
1982/04/03 Irurtzun 3  
1982/04/09 Irurtzun 2,4  
1982/04/12 Irurtzun 3,3  
1982/04/12 Irurtzun 3  
1982/05/15 Irurtzun 3,3  
1982/05/22 Gares 4,5 B
1982/05/22 Elizondo    
1982/05/22 Gares 2,8  
1982/05/22 Iruña 4,2  
1982/05/22 Etxarri Aranatz 3,9  
1982/05/22 Etxarri Aranatz    
1982/05/23 Leitza 3,4  
1982/05/23 Lizarra 2,8  
1982/05/24 Iruña 3,9  
1982/05/24 Gares 3,7  
1982/05/29 Leitza 3,4  
1982/05/29 Irurtzun 3,1  
1982/06/22 Irurtzun 4,4 B
1982/06/22 Leitza 3  
1982/06/22 Leitza 3,2  
1982/06/22 Irurtzun 3,2  
1982/06/23 Irurtzun 3,1  
1982/06/23 Irurtzun 3,5  
1982/06/23 Irurtzun 3,2  
1982/06/23 Irurtzun 3,5  
1982/06/23 Iruña 3,8  
1982/06/30 Oibar 2,6  
1982/07/04 Lizarra 2,4  
1982/08/05 Irurtzun 3,4  
1982/08/21 Elizondo 3,4  
1982/08/22 Abartzuza 3,3  
1982/12/26 Abartzuza 2,8  
1982/12/29 Etxarri Aranatz 3,3  
1982/12/31 Iruña 2,6  
1982/12/31 Etxarri Aranatz 3,5  
1982/12/31 Abartzuza 3  
1982/12/31 Irurtzun 2,8  
1982/12/31 Eztanda 2,7  
1982/12/31 Lizarra 2,6  
1983/01/01 Irurtzun 2,9  
1983/01/01 Irurtzun 2,5  
1983/01/02 Irurtzun    
1983/01/19 Irurtzun 3  
1983/05/01 Irurtzun 3,2  
1983/05/06 Irurtzun    
1983/05/11 Irurtzun 3,3  
1984/03/19 Etxarri Aranatz 2,7  
1984/06/13 Altsasu 2,7  
1984/06/13 Altsasu 3,2 III
1984/06/14 Altsasu 2,6  
1984/06/15 Altsasu    
1964/08/17 Iruña 2,7  
1985/01/15 Auritz 3,2  
1985/04/05 Irurtzun 2,8  
1985/04/05 Gares 3  
1985/05/10 Elizondo 2,9  
1985/06/08 Nagore 3  
1986/02/03 Etxarri Aranatz 2,5 III
1986/03/18 Abartzuza 3,2  
1986/03/18 Abartzuza 2,8  
1986/04/07 Iruña 3,1  
1986/11/12 lzaba 2,6  
1987/03/03 Erreniega 3,3 III
1987/03/08 Erreniega 2,9  
1987/04/18 Iruña 3  
1987/04/18 Iruña 2,7  
1987/05/11 Lantz 3  
2006/11/07 Almandoz 3,2  
1988/05/05 Gazolatz 3  
1988/05/20 Gazolatz 2,9  
1988/07/10 Andia mendilerroa 2,8  
1988/07/10 Andia mendilerroa 2,8  
1988/07/10 Andia mendilerroa 2,5  
1988/07/10 Andia mendilerroa 3  
1988/07/11 Erreniega 3,3  
1988/07/12 Andia mendilerroa 2,6  
1988/07/13 Erreniega 3,5 III
1988/07/29 Orbaizeta 3  
1988/11/30 Erreniega 2,9  
1988/12/27 Garralda 3,3  
1989/01/07 Irunberri 2,6  
1989/12/02 Erronkaribar 3,1  
1990/02/03 Zugarramurdi 2,9  
1990/02/28 Zaraitzu 3,60 € IV-V
1990/04/01 Abodiko mendilerroa 2,5  
1990/04/01 Baztan 3,4  
1990/04/04 Baztan 2,4  
1990/06/02 Ezkurra 2,8  
1990/06/19 Iruña 3,4 IV
1990/07/26 Xabier 3 II
1990/07/26 Xabier 3,60 € IV-V
1991/04/28 Larraun 2,9  
1991/10/31 Iruña 2,8 III
1992/01/21 Elizondo 3,2 IV
1992/04/04 Larraun 2,8  
1992/08/16 Etxalar 3,2  
1992/09/16 Uztarroz mendilerroa 2,6  
1993/01/26 Altsasu 3,5  
1993/03/30 Iruña 3,1  
1993/04/10 Larraun 3,1  
1993/06/03 Baztan 2,3  
1993/07/31 Elizondo 3,5 III-IV
1993/08/31 Urraulgo harana 3  
1993/09/17 Urraulgo harana 2,9 III
1993/10/22 Atuzkarrazko mendilerroa 2,4  
1993/12/02 Goizueta 2,9  
1994/04/13 Aranguren 2,3  
1994/05/07 Iruña 3,4  
1994/06/07 Lesaka 2,9  
1995/04/05 Baztan 3,1  
1995/04/08 Iruña 3,1 III
1995/04/11 Iruña 3,1 III
1995/04/11 Iruña 3 III
1995/04/11 Iruña 2,8 II
1995/04/13 Iruña 2,8 II
1995/04/29 Iruña 3,2 III-IV
1995/04/29 Iruña 3,1 III
1995/04/29 Iruña 2,9 II-III
1995/05/02 Iruña 2,4  
1995/06/03 Larraun 2,9  
1995/07/25 Auritz 3,3 III
1995/10/04 Ezkurra 3  
1996/02/25 Iruña 4 B

--

Jatorrizko testua: Ruibal Salgado, Alfonso

Itzulpena: ELIA itzultzaile automatikoa

Itzulpenaren berrikusketa: Joseba Rodriguez Zuazua