Gipuzkoar literatoa, Donostian 1944an jaioa. "Gaur" Ikerketa Soziologikoen Taldeko kidea, "Lur" eta "Kriselu" talde editorialetako kide izan da. "Jakin" eta "Zeruko Argia"ko kolaboratzailea. Euskaltzain urgazlea. Egilea: Poesia Banatua (1969); Egunero Hasten Delako, Donostia, 1969; Mendebaleko Ekonomiaren Historia, Ibon Sarasola eta Arantza Urretabizkaiarekin elkarlanean, Donostia, 1970; Ene Jesus, Donostia, 1976; 100 Metro, Donostia, 1976 –Alfonso Ungríak zinemara eramana 1985.urtean–; Gipuzkoako egoeraren azterketa (1981). 1992an Andoaingo Udalaren Rikardo Arregi Sariaren IV. edizioko irabazlea izan zen, kazetaritza baloratiboko artikulu onenaren modalitatean.
BEL
Gizarte laguntzari buruzko ikerketa askoren egilea eta Donostiako Dokumentazio eta Ikerketa SIIS Zentroko langilea, 1975etik gutxi gorabehera. Duela urte askotatik, gainera, bere zuzendaria da. Ibilbide profesional horrengatik Eusko Jaurlaritzaren Sustatu saria jaso zuen 1994an.
Narratiba liburuez gain, poema batzuk argitaratuak ditu Euskal elerti 69 liburu kolektiboan (Edit. Lur, 1969), eta hitzaurreak argitalpen hauetan: Gabriel Arestiren Lau teatro arestiar (Edit. Lur, 1973); Patri Urkizuren Sekulorum sekulotan (Edit. Kriselu, 1975); Joxean Agirreren Gizon bat bilutsik pasiloan barrena (Edit. Elkar, 1991); L. F Céline (Arg. Igela, 1992); eta Itzalen itzal, Juan Garziarena (Edit. Alberdania, 1994).
Marijose Olaziregik (Historia de la literatura vasca, UNED (Urrutiko Hezkuntzarako Unibertsitate Nazionala), 2000) Saizarbitoriaren lan literarioari buruz egin duen azterketa hurrengo paragrafoetan laburtuz, hiru narrazio horiek garai hartako eleberrien panoramari erabateko iraulketa eman ziotela esanez has daiteke. Saizarbitoriak bere egiten zuen Jren baieztapena. Ricardou eleberria idaztearen abentura dela esanez. "Euskal narratiban lehen aldiz, idazle batek eleberri-formarekiko kezka azaltzen zuen, eta literatura-sorkuntza orotan teknikak duen nagusitasunaren baieztapen barthiarrari atxikitzen zitzaion", idatzi du Olaziregik. Saizarbitoriarentzat eleberria bilaketa bat da batez ere, esperimentatzeko eta zerbait berria esaten saiatzeko bitarteko bat. Alde horretatik, bere literatur zaletasunak nouveau roman frantsesaren ildotik doaz.
Egunero hasten delako filmak bi plano narratibotan kontatzen ditu, bata abortatu nahi duen ikasle gazte baten istorioa (Gisèle Sergier), eta bestea tren-geltoki batean eta telefono-zentral batean pertsonaia anonimo baten eta solaskide anonimo baten edo batzuen artean gertatzen den elkarrizketa. Plano ezberdinen erabilera hau etengabea da egilearen eleberri guztietan. Lehen lan horretan ugariak dira garai hartan indarrean zeuden gaiei buruzko erreferentziak, hala nola, arrazakeria, feminismoa, birjintasuna eta batez ere abortua.
Bigarren eleberria, 100 metro, gaztelaniara, frantsesera, ingelesera eta italierara itzulia, arrakasta handia izan zuen publiko aldetik eta autorearen ezagunena da, nahiz eta egitura konplexuko lana izan. Gaztelaniaz, Nuestra Cultura etxeak argitaratu zuen Cien metros izenburuarekin. Alfonso Ungría zuzendariak eraman zuen zinemara 1985ean. ETAko (Euskadi Ta Askatasuna) ekintzaile baten ihesaldiaren azken ehun metroak kontatzen ditu, Donostiako Konstituzio Plazan Poliziak hil aurretik. Bere lehen edizioa zentsuratu eta bahitu egin zuten agintariek, eta irakurle gehienek obraren irakurketa nazionalista egin zuten, bere egitura narratiboaren lorpenei gehiegi erreparatu gabe. "Bertan nobela nazionalista bat ikusi nahi izan zuten irakurleek ez zioten jaramonik egin narratzaileak bertan egiten zuen ahalegin objektibistari", idatzi du Olaziregik. Eleberrian ikuspuntuen etengabeko aldaketak nabarmentzen dira, kaleko jendearen ahotsak barne, adibidez. Erdarazko esaldiak erabiltzea ere deigarria da, errealismo handiagoa bilatuz.
"Lehen bi eleberri hauek lortu zuten arrakasta hirugarrenaren agerpenak eragin zuen harriduraren parekoa da", esan du Olaziregik Ene Jesusi buruz. 1982an, lehen aldiz argitaratu eta sei urtera, Kritikaren Saria jaso bazuen ere, hiru edizio baino ez ditu ezagutu orain arte, eta bere garaian "zientifikoa" eta "zaila" zela esan zuten.
"Isiltasunaren poetika da eleberriaren azpian dagoena, ezagutzaren eta arte garaikidearen esparru ezberdinetan dagoen adierazgarritasunaren krisiaren fruitu den poetika", Olaziregiren arabera. Ene Jesus metanobela bat da, bere idazkera behin eta berriro zalantzan jartzen duen eleberria. Ustezko eroetxe bateko ohean etzanda dago pertsonaia, eta istorioak kontatzen saiatzen da, "denbora hiltzeko" asmoz. Azkenean, ordea, mututasuna izango da protagonistarentzat irtenbide onargarri bakarra.
Eleberri honen ondoren, Saizarbitoriak ez zuen berriro eleberri bat argitaratuko 1995 arte, Hamaika pauso plazaratu zuen arte, Kontaezinezko urratsak izenburuarekin gaztelaniara itzulia izan dena eta Espasa Calpek 1998an argitaratua. Saizarbitoriak 19 urteko isiltasun editoriala hausten zuen horrela, eta ondorioz, sekulako ikusminez hartu zuten beste berria. 1995eko urte horretan bertan, Kritikaren Saria jaso zuen.
Jon Juaristi gaztelerazko itzultzailearen arabera, bere belaunaldiko euskal eleberri handia da (Revista de Occidente, 1998ko urtarrila), eta Marijose Olaziregi ere bat dator eleberriak belaunaldi bat erretratatu nahi duela esatean.
Iñaki Abaitua protagonista eta narratzaile intradiegetikoak 1975ean Daniel Zabalegiren agonia eta fusilamenduari buruzko eleberri bat idazteko egin zituen saiakerak erakusten ditu narrazioak. Pertsonaia hori benetako batean oinarritzen da, Angel Otaegui ETAko kidea, urte horretan bertan fusilatua izan zena. Historia 1973an hasi eta 1984an amaitu zen, Komando Autonomoek Enrique Casas PSOEko (Espainiako Langile Alderdi Sozialista) senataria hil zutenean. Bilbeak aurrera egin ahala, Zabalegiren eta Abaituaren biografiak nahasiz doaz, heriotzaren, bakardadearen eta giza inpotentziaren gaiak hain obsesiboak izatera iritsiz, non Abaitua narratzaile eta protagonistak bere buruaz beste egingo duen.
Argumentu-sare horren guztiaren gainetik, eleberriak narratzaile estradiegetiko bat aurkezten du. Narratzaile horrek, eleberriaren garapena kontrolatzeaz gain, aukera ematen du gertaerak prolepsien bidez iritzia emateko eta aurreratzeko, eta, hala, irakurleari etengabeko "keinuak" egiten dizkio.
Heriotzaren aurreko izua eta bakardade ikaragarria da eleberriaren gai nagusia, eta horretarako, erreferentzia intertestualak eta metanarratiboak aurkezten ditu, idazle, soziologo, musikari edo filosofoen aipuak eskainiz.
Ondoren, Bihotz bi eleberria argitaratu zuen Saizarbitoriak. Gerrako kronikak (Arg. Erein, 1996, Eusko Jaurlaritzaren Zabalkunde Saria urte berean), Amor y guerra (Maitasuna eta gerra. Espasa Calpe, 1999).
Aurreko nobelan bezala, honetan ere hasieratik ezagutzen da istorioaren amaiera tragikoa: desleiala izan zaiola jakin ondoren, narratzaile-protagonistak emaztea hiltzen du leihotik botata. "Eleberria konfesioa dela baiezta genezake, eta, horren bidez, kontalariak irakurlearen konplizitatea bilatzen du delituzko gertakarien kontakizunean", idatzi du Olaziregik.
Senarrak emaztearekiko harremanak okerrera egin duen uneak kontatzen ditu. Bai gizonak eta bai emakumeak estrategia ezberdinak erabili dituzte elkar zigortzeko eta martirizatzeko. Azkenik, ez da irudi positiboa genero maskulinoari buruz ematen dena.
Denbora kronologikoa ere azpiratua da oraingo honetan, errepikapen eta prolepsiekin. Etxeko gerrako eszena ezberdinez gain, 1936ko gerra zibileko uneak kontatzen dira, Hanbre sagardotegian biltzen diren jubilatuek bizitakoak. Kasu honetan ez dago hausnarketa metanarratiborik, beraz irakurketa errazagoa da.
2000. urtean argitaratu zuen Saizarbitoriak Gorde nazazu lurpean (Edit. Erein), eleberritzat har litezkeen bost narrazio luzeren bilduma. Izan ere, narrazio horietako bat modu autonomoan argitaratu zen urte hartan bertan (Gudari zaharraren gerra galdua, Edit. Erein), eta beste bi hurrengo urtean (Rossettiren obsesioa, Edit. Erein, eta Bihotz bi, hilobi bat , Edit. Erein).
Hedabideen aurrean liburua aurkeztean, egileak azpimarratu zuen narrazioak bat datozela gorpuzkiak hobitik ateratzeko kasuren bat erakustean. Horietako hiru benetakoak dira, Rossetti margolari prerrafaelistaren (Elizabeth Eleanor Siddal) emaztearena, Yves Montand kantari frantsesarena eta Sabino Arana euskal abertzaletasunaren aitarena. Baina Olaziregik Ereinkaria aldizkarian idatzi zuen bezala (Arg. Erein, 2001eko apirila), liburu honetan benetan desegiten dena poetaren bi obsesio handi dira: gizon-emakume harremanen harreman zailak, inkomunikazioak eta miseriak barne, eta 1936-39ko gerra zibila.
Kritika gehienak bat etorri dira bost narrazioetatik onena Rossettiren obsesioa dela esatean. Idazle baten istorioa kontatzen du, eta bere testuez baliatuz, emakumeak seduzitzen saiatzen da. Anbizioa duen emakumeak, Victoriak, idazlearen diagnostiko zehatza egiten du: euskaldunei bezala gustatzen zaie porrotaren estetika, malenkoniatsua beraz. Eta Olaziregik eransten duen bezala, Freudez fidatuz, malenkoniatsuek maitatzeko gaitasuna galdu ohi dute. Olaziregiren ustez, "Freud asko dago" eleberri honetan.
Liburuan hiru dira gizon-emakume harreman zailetan sakontzen duten narrazioak, arestian aipatutako Marcel Martinen aitatasun ukatua eta Bi bihotz, hilobi bat. Azken hau, lau urte lehenago argitaratu zen Bihotz bi lanaren bertsio berritzat har daiteke, aldaketa askorekin.
Gudari zaharraren gerra galdua 1936-39ko gerra zibilean borrokatu eta galdu zutenen istorioa da, hain zuzen ere, urte asko geroago, notario batengana jotzen duen agure batena, gudu-frontean nola zauritu zuten kontatzeko. Saizarbitoriak gudari horien sentimenduak erakutsi nahi izan ditu, gerrako istorioetan agertu ohi ez direnak, eta hori guztia maitasunez eta samurtasunez. Gorde nazazu lurpean bilduma honek Eusko Jaurlaritzaren Euskadi Saria irabazi zuen 2001. urtean.
1999an Alberdania etxeak argitaratutako Aberriaren alde (eta kontra) izeneko saiakera baten egilea ere bada Saizarbitoria, eta euskarazko kulturaren ardatzez gogoeta egiten du idazleak. Besteak beste, instituzioek kultura horren egoeraz duten gehiegizko baikortasuna kritikatu du.
Espainiako Gobernuko Kultura Ministerioaren Narratiba Sari Nazionaleko finalista izan zen 2001. urtean, Gorde nazazu lurpean liburuaren gaztelaniazko bertsioagatik. Lan horrekin, gainera, narratibako Euskadi Saria irabazi zuen urte horretan bertan.
FIO