Euskal Kantutegia. Izenburu nahasgarria du; bertsotan eta are prosan ere idatzitako konposizio-sail zabalak dira, euskaraz, espainierazko itzulpenekin, eta batzuetan frantsesez ere bai. 1877 eta 1880 artean argitaratu zen. Une horretan, aurreko mendeetako literatur agerraldi batzuk areagotu egin dira. Utzikeria eta utzikeria dira nagusi. Gizon hau, aldi berean berpizkunde bera hasten duten beste batzuen paraleloa da. Gure «Kantutegia» Gipuzkoako kimua izan zen. Barruan tomitotan banatutako hiru serie dira, azkena izan ezik, bakarra baita. Euskalerria pobrea da orduan, eta, horregatik, lehen txirotasun literario horiek gauza xumeen usaina eskaintzen dute. Goi-hegaldi estetikorik ez. «Kantutegiak» bertsoak, bertsogintzak biltzen ditu. Baina bada gero aurkitzea zaila den zerbait. Iparragirreren biografia-datu batzuekin eta haren «Nere maitearentzat» poesiarekin hasten da («Para mi amada»), euskal eta gaztelaniazko testuarekin eta ohar filologiko eta gramatikal batzuekin. Gutxi gorabehera plan horretan desfilatzen doaz Ohienart, Juan Ignacio de Iztueta, Edmon, Guibert, I. Bizcarrondo, F. M. de Egaña, B. de Echepare, S. Baroja, J. J. de Ormaechea, M. Larralde, R. Artola, P. Meagher eta abesti anonimo batzuk. «Ereinarazlearen Parabola»-k, 8 euskalkitara itzuliak, eta hainbat euskalkitara eta autore ezberdinek itzulitako fabulen beste bilduma batek osatzen dute lehen saila. Bigarren seriean, aurrekoez gain, A bezalako beste batzuk ikusten ditugu. Salaberry, B. Elizanburu, E. M.ª Dolores de Azcue, J. V. de Echegaray, Joanes de Etcheberry, Josefa V. de Moguel, Silvain Pouvreau, zenbait abesti anonimo, bertsolarien inprobisazioak eta Lelo, Altabiskar eta Beotibarren kantu ezagunei buruzko berritasuna. Hirugarren seriea sekzioka banatuta dago: 1/ Olerki alegorikoak. 2/ Olerki bukolikoak. 3/ Maitasun poesiak. 4/ Jai-olerkiak eta olerki satirikoak. 5/ Hainbat olerki. Euskal-erdal hiztegi zabal batek ixten du seriea. Egileen errepertorioa aberasten da Iturriaga, A. Arzac, P. Arana kalea, C. Otaegui, M. de Suescun, F. Arrese Beitia P. Uriarte, J. Berjes, eta M. Guilbeau. Becerro de Bengoak dioen bezala, Manterolaren lan bikain honi esker mundu literarioak Azcueren inspirazioak, Iturriaga fabulistaren asmamena, Guilbeau euskaldunaren endecheak, Joanes Berjessen abiatze poetikoak, Elizanburu lapurtarraren konposizioak, Otaegui irakaslearen itzulpenak, Iparragirre poesien kantu herrikoiak ezagutu ahal izan ditu. Arana, Arzacen bertsoak, Barojaren burutazioak, Arreseren musa boteretsua, eta Artolaren ahapaldiak. «Cancionero»ren hiru liburukiek 1.200 orrialde inguru egiten dituzte guztira. Anabasa baten gainean eraikitzeko ahalegin honek, batzuen eta besteen euskara ia ezezagunaren emari literarioa ezagutzera emateko bertutea izan zuen, eta, batez ere, herrialde osoko ezinegonezko gizonen arteko harreman-bilbe bat ezartzekoa. Gertaerek ez zituzten orduko itxaropenik onenak zapuztu. Websterrek dioskunez, euskal probintzietako literatura, musika, poesia, elezahar eta herri-jakintzari buruzko berriak bilatzen hasi zenean, ezin izan zituen eskuz aurkitu material urri eta urriak besterik; Frantziako aldean, berriz, Michel, Chaho eta bere laguntzaileen lanak, Oyhenart-en historiarekin, Bernarechepar-en poesiak eta antzekoak eskaintzen zizkioten bitartean. Musikan, Salaberryren «Chants populaires de Pays Basque» eta garrantzi txikiagoko beste argitalpen batzuk aurkitzen nituen. Becerro de Bengoak denaren sintesia egiten du, eta aldizkariak bost urte eskaseko ibilbidean lortu du. Bere zutabeetan ikerketa deskriptiboak eta ohiturak, historia, arkeologia, heraldika, filosofia, bibliografia, euskal literatura, poesia eta, hitz batean, gure herriaren bizitza intelektuala adierazten duen guztia daude. Bere gizarte-mugimenduaren benetako errebista da, herrialdeko seme-alaba bikainen biografien berri ematen du eta desagertzen ari direnen nekrologia maitekorrak sagaratzen ditu; Euskal Lore-Jokoen historia erregistratzen du. Euskal idazle eta artisten familia sutsu eta ugaria da Manterolak bere inguruan, Euskal-Erriaren lokarri komunarekin, biltzen jakin duena. Bertan, poeten artean, Arrese, Otaegi, Arzac, Artola, P. Arana, Echegaray, Iraola, Egurbide eta Capelástegui; idazle eta eleberrigileen artean, Trueba, Iturralde, Arana, Oloriz eta Delmas; antikuarioen artean, Guerra eta Baraibar; hizkuntzalarien artean, Bonaparte printzea, D'Abbadie, Campión eta Guisassagarra; eta beste hainbeste euskal
erregea;
erregea;