Kontzeptua

Jarleku

Euskaraz, jarleku esaten zaio familia bati elizan dagokion lekuari.

Eskualde batzuetan, familia bakoitzak elizan berezko hilobia izan du mende askoz. Herri askotan, hilobiko estalkian edo zoladuraren lauza batean egiten ziren etxeko gurtzak, eta oraindik ere, ohitura hori mantentzen da. Hainbat jarduera burutzen dira bertan, adibidez: errespontsu liturgikoak kantatzea eta errezitatzea eta argizari-argiak, jangaiak eta dirua sufragioan eskaintzea. Han, etxean bezala, arimei dei egiten zaie, bizirik dauden senideei lagun diezaieten. Hala, jarlekua antzinako ohitura indigenak kristau-liturgiaren eskakizunetara egokitu izanaren adibideetako bat dira, baita kristautasuna antzinako ohiturekin bateratu izanarena ere. Gaur egun, toki horretan egiten diren kultura-jarduerak kristautasuna herrialdean sartu aurretik etxean egiten ziren jardueren isla bat dira. Etxeko oinordekoa ezkontzen zenean, ezkontidea gizonaren etxean sartu eta haren arbasoen errituetan sartzen zen, etxe berriko jarlekuan argiak eta ogiak eskainiz. Zuberoan ezaguna den ohitura baten arabera, badirudi behinola etxean bertan egiten zela hori: etxe batera zerbitzatzera zihoan mirabeak etxeari zenbait itzuli eman behar zizkion, bizitoki berrira ohitzeko. Jarlekua etxearen zati banaezina da. Horregatik, jarlekuetako inskripzioetan etxekoa zela jasota geratzen zen. Honela diote Sarako inskripzio hauek: legabeaco thombac 1838 (Lezabeako hilobiak, 1838) eta Harzmendico yarleckhua 1824 (Harizmendiko jarlekua, 1824).

Aitzitik, kristautasuna sartu aurretik, familiaren hilobia etxean zegoen zen. Bertan, eskaintzak egiten zizkieten hildakoei. Oraindik ere ohitura batzuk mantentzen dira, hala nola goian aipatzen direnak eta gaur egun arte ikusi ahal izan dugun praktika bat, hau da, bataiatu gabeko haurtxoak etxeko hegalaren azpian edo etxe alboko baratzean lurperatzea. Halaber, hainbat esaera herrikoien arabera, kristau-arauen arabera jokatzen ez duena hiltzean etxeko teilatu-hegalaren azpian lurperatu behar dela. Era berean, argiak piztu ohi ziren eta hildakoei eskaintzak egiten zitzaizkien (jatekoak edo dirua) etxeko leihoan, baratzaren edo ustezko hilerriaren gainean; izan ere, argiak hildakoak zaintzen dituztela eta lurpeko bizitzan argia ematen dietela eta arimek eskaintzak (edo elikagaiak) kontsumitzen dituztela sinesten zuten. Horrez gain, arbasoek sinetsi ohi zuten ezin zitzaiola etxeari hiru buelta eman jarraian, eta horrek elizarekin eta elizako hilerriarekin parekatzen ditu, sinesmen bera baitago horien inguruan.

Erref. Jose Miguel de Barandiaran: Mitologia vasca, 57-59. orr., Madril, 1960.