Bertsolariak

Aire Etxart, Fernando

Xalbador.

Bertsolaria. Urepelen (Nafarroa Beherea) jaio zen 1920ko ekainaren 19an. Bere jaioterriko artzainak Xalbadorenea baserriari zor dio goitizena. Bihotzekoak jota hil zen 1976ko azaroaren 7an Urepelen egin zuen omenaldian.

Arte horri buruzko mitoak, Urepeleko "Urepelgo artzaina" artzainak, bertsolaritzaren historiako orrialde asko betetzen ditu. Batzuk garai hartako gertaerak izan ziren, eta beste batzuk bertso idatzi edo inprobisatuen antologia sinestezina. Xabier Amuriza, Euskal Herri osoan zehar ibili zen ikuskizun ilun eta dotore batean eta Xalbador bat-bateko mirakulua (Edit. Elkarlanean, 2000). Garai guztietako bertsolaritzaren gailurretako bat da, inprobisazioaren miraria, disko horri deituko nioke eta. Egia esan, bertso idatzi asko eta asko euskal musikariek erabili dituzte abestien letra gisa, eta, hala ere, Xabier Amurizak azpimarratzen du bere alderdi inprobisatzailea are miresgarriagoa dela. Bere estiloari buruz, Bertsoen Mundua (Edit. Elhuyar, 1997) "Xalbadorren estiloan amaigabeak dira galderak, mirespenak eta baliabide indartzaileak. Adierazpen-hizkuntza indartsua erabiltzen du, baita oso literarioa ere ahozko hizkuntza izateko. Xalbadorren indarra ez da erretorikoa, hitz egokiak, oso sakonak erabiltzearen ondorioa baizik. Eta formaren azpian beti ideia eta sentimendu lazgarriak, metaforak... isildu eta kantatu zuenean bezala: Que me ha negado txistuak, pero me he de maite. Txistua jo badidate ere, badakizue zuen nahia dela ". (Egilearen itzulpena)

Bere garaiko txapelketa eta txapelketa gehienetan parte hartu zuen. Ipar Euskal Herrian 1946 eta 1960 artean ospatutako asko irabazi zituen. Laugarrena 1960ko Txapelketa Nazionalean, hirugarrena hurrengo bi 1962 eta 1965ean, eta bigarrena 1967an. Han izan zen txapeldun, bai txapelketetan bai bertsolaritzan. Horrela azaltzen zuen gertaera izan eta bi egun geroago egunkari batek gertatutakoa:

BRONKA

Ikusleak egokitu eta epaimahaiaren mahaia berriz okupatu ondoren, Alfonso Irigoyenek epaimahaiaren eztabaiden emaitzak irakurri ditu.

Azken fasera igaroko da, Xalbador bertsolaria Uztapiderekin txapeldun izateko.

Une honetan, txistu handi batek minutu eta erdi irauten duen Anoeta pilotalekuko eremu osoa betetzen du. Haserre zeudela, txistuak atera ziren berriro, baina oraingoan txaloekin nahastuta. Uztapide eta Xalbador bertsolariak isilik mikrofonoen aurrean. Ikusleak zatituta daude; badirudi txistuek txaloak itotzen dituztela; orduan, Xalbadorren aldekoek txalo jo diote alderdiari. Epaimahaikide batek bertsolariak hasiarazten ditu, baina hauek isilik jarraitzen dute. Azkenean, Uztapidek, garrasiaren erdian, bere ahotsa entzuten uzten du, eta listu-ahapaldi bat abesten du.

Xalbadorren txanda da, baina esku hartzen saiatzean txistuak bota eta txaloak ere ateratzen dituzte. Xalbador kantatzen hasi da eta isiltasuna gertatu da.'

Honela dio:

Anai-arrebak, ez, otoi, pentsaneure nagonikpoz, juxtu juxtu izango dugu.Bea Zuek ez nazuen kontentuerrua nik ez daukat; txistuak bainan maite dituzuok oraintsu.

"Zuek ezpazerate kontentu, errua ez daukat nik" bertsoetara iristean, hori horrela da, orain bi joerak bat eginik, eta Xalbadorrek bi bertsoak errepikatu behar ditu ahapaldia jarraitzeko.

Hona hemen itzulpena: "Anai-arrebak ez naiz gustura egoten; askoz ere pozik egongo nintzateke gai honen inguruan. Baina zuek zoriontsu sentitzen ez bazarete, errua ez daukat nik; txistu egin didazuen arren, badakizue oraindik ere maite duzuela".



Xalbadorren ahapaldi horren ondoren, ikusleek ikusarazi nahi izan zuten haien atsekabea ez zegoela bertsolariarekin, epaimahaiak hartutako erabakiarekin baizik. Izan ere, hemendik aurrera, iraindutako bertsolariarekiko maitasun-adierazpenak areagotu egin zituen, baina ez zuen aukera alferrik galdu epaimahaiak jakin zezan nahigabea harekin zihoala, eta, hala, epaimahaikideek behin eta berriz egin zuten txistu handia, eta kantxako korridoretik botazioak egitera zihoala jarraitu zuen. Gertakariaren ondoren, lehiaketa normaltasunez egin zen."

("La Voz de España" 1967-06-13).

Bertso idatziei dagokienez, aipatzekoa da garai hartan saririk entzutetsuena lau aldiz irabazi zuela, "Xenpelar Saria", 1972, 1973, 1975 eta 1976an. Bertso idatziekin hainbat liburu idatzi zituen, besteak beste, Odolaren mintzoa (Edit. Auspoa liburtegia, 1976) eta beste bi liburu "Auspoa" bilduman: Ezin bertzean Auspoa liburutegia, 1969. Auspoa 85) eta Herria gogoan (Arg. Auspoa liburutegia 1981. Auspoa 152) bertsotan idatzi zuten hil ondoren.

Bizirik nahiz hil ondoren, omenaldi ugari jaso ditu. 1967an, Hernanin, bertsolariaren bigarren egunean (II. Bertsolari Eguna) Donostian egin zuen omenaldia, 1969ko azaroaren 21ean. Hil zen egunean, Euskal Herri osoko bertsolari eta zaleek omenaldia egiten zioten bere jaioterriari, eta, urterik urte, berriro elkartu dira hildakoaren hurrengo egunean.