Lexicon

HIJO

Persona o animal respecto de su padre o de su madre; a) persona: (c.) aur, haur (c), ume (c..), hume (BN), hüme (S), sein (B, L); txau (git.); hijo engendrado por padres de edad avanzada, zaharkume (L, BN); (m.) seme (c); hijo varón, de sexo masculino, aurseme (G, Ur.), seme ar (Leiz.), mutilla (G..), mutilki (L), mutikoki (Duv.), gizon (H., Duv.); hijo único, aita-amen bakoitza (S), aitamen bakotxa (L, Hb.), seme bakar, seme bakoitz; tercer hijo, artain (B); el hijo mayor, seme nagusia, seme zaarrena, seme zaharrena, seme lehena, seme gehiena; el hijo menor, seme gazteena; séptimo hijo varón de una familia, a quien se atribuye la virtud de curar, salutadore (c..), (la creencia popular exige que no haya habido ninguna hembra entre los siete y se imagina una cruz en la lengua del privilegiado; en algunos pueblos suponen lo mismo tratándose de la menor de siete hermanas sin hermanos; (f.) alaba (c); mitxai (git.); la hija mayor, alaba zaarrena, alaba zaharrena; la hija menor, alaba gazteena; los hijos, lit. hijos e hijas, semealabak (c); b) animal: ume (c..), hüme (S), -kume (c..), -kuma (B); hijo no amado de sus padres, gaitzets (BN), gaitzes (G), karats (R); hijo o muy amigo de la casa, etxatiar (AN); por cada hijo, haurkal (BN, S); haurrak hazi, nekeak hasi (Oih. Refr.), después de criados los hijos, empiezan los trabajos; etzuen haurrik izaiten, ezkondua bazen ere (Ax.), aunque era casado, no tenía hijos; aitetamek behar dituzte haurrak ongi altxatu (Lh.), los padres deben educar bien a los hijos; umeak azi ta nekeak bizi (B, G, AN, L), criar hijos y vivir trabajosamente; umeak ezkondu dituzunean (Ax.), cuando has casado a los hijos; zaharkumeak txarkumeak (H.), hijos de viejos, hijos enclenques; Joanesen seme naiz (Lh.), soy el hijo de Juan; semez ellirik ez (Az.), de hijos no (es bueno tener una) caterva; semeak ditutzunean, eskola itzatzu haurretik (Ax.), cuando tengas hijos, edúcalos desde niños; aur kori aita-karats da ta beste kura amakarats, ezditei moite (B), ese niño es aborrecido del padre y aquel otro es aborrecido de la madre, no les aman; eta erdi zedin seme ar batez (Leiz.), eta erdi zen muthikoki batez (Duv.), y dio a luz un hijo varón; Jainkoaren nahiarekin izan dut gizon bat (Duv.), izan det aurseme bat Jaungoikoaren graziaz (Ur.), he tenido un hijo varón por la voluntad (por la gracia) de Dios; gu aitaren semeak gara (B), nosotros somos hijos de padre (expresión que se emplea para indicar la carencia absoluta de medios para hacer algo); hura da xuri-gorri, aita-amen bakoitza (M. Magd.), aquél (Jesucristo) es blanquirrubio, único hijo de sus padres; aritz bakarra ta alaba bakarra, ugazaba ta amaren negarra (B, Prov.), roble único y única hija, llanto del amo y de la madre; seme nagusiak baleki ta balezau gura ta ez izango dela ondasunen jaube, egin lei otuten jakona (Per. Ab.), si el hijo mayor supiera y conociera que será dueño de los bienes, quien quiera que se oponga, pudiera hacer lo que se le antojara; semea du haurretan gehiena (H.), es el mayor de sus hijos; haurkal pagatzen dugu (BN), pagamos en proporción del número de hijos; mandoak umerik ez, umearen minik ez (G, L, BN), la mula no tiene hijos, ni tiene dolores de parto; lukikumea azeri (Refr.), el hijo del raposo es zorro; ardiak egin du ume gaitzetsa (BN), la oveja ha dado a luz una cría a la cual no quiere dar de mamar.

Cualquier persona respecto del país o pueblo de que es natural, seme, xeme, y con los sufijos -ar, -tar (después de consonante; -dar después de n y l); erriko xeme (G), hijo del pueblo, natural de San Sebastián; Irun-xeme, hijo de Pamplona, pamplonés; Gipuzkoarrak, los hijos o naturales de Guipúzcoa; Nafartarrak, Napartarrak, los hijos o naturales de Navarra; Beasaindar, hijo o natural de Beasáin.

Nombre que se suele dar al yerno y a la nuera con relación a los suegros, ezkontzako seme, alaba.

Expresión de cariño, (c) h]aur, h]aurtxo, ume, hümeso; (m.) seme, semetxo, semetto; (f.) alaba, alabatxo, alabaño, alabatto; (pl.) seme-alabak, seme-alabatxoak; ene semel (Ax.), ¡hijo mío!; ene alaba, igurikazu oraiño aphur bat (Ax.), hija mía, aguarda todavía un poco; haur maiteak, seme-alaba maiteak, queridos hijos; ai! ene hümesoa! (S), ¡ay! ¡hijo mío!; ene alabatxo! (G), ¡hija mía!; ene poxia, ene haur poxia (L), mi hijo querido.

Lo que procede o sale de otra cosa, seme, haur (Leiz.), ume (Duv.); zuek guziok argiaren haur zarete, eta egunaren haur; ez gara gauaren edo ilhunbearen haur (Leiz.), alabainan argiaren umeak zarete guziak eta egunaren umeak; ez gare ez gauaren ez ilhunbeen umeak (Duv.), pues todos vosotros sois hijos de la luz o hijos del día; nosotros no somos hijos de la noche ni de las tinieblas; hunegatik mundu hunetako haurrak zuhurrago dirade, ezen ez argiko haurrak (Leiz.), ezen mendeko umeak atzarriago diren beren egitekoetan argiaren umeak baino (Duv.), pues los hijos de este mundo son más astutos para cosas que los hijos de la luz; galpeneko umea (Duv.), el hijo de perdición.

Descendientes, haurrak, umeak, semeak: ondokoak, ondorekoak, ondorengoak, belaunekoak; Adamen haurrak gira (Lh.), somos los hijos de Adán; badakit Abrahamen umeak zaretela (Duv.); ya sé que sois hijos de Abraham; baldin Abrahamen haur bazinete, Abrahamen obrak egin zinezakeizte (Leiz.), baldin Abrahamen seme bazarete, Abrahamen egintzak egizkitzue (Duv.), si fuérais (si sois) hijos de Abraham, haríais (haced) las obras de Abraham; Israeleko semeak (Ax.), Israelgo semeak (Lh.), los hijos o descendientes de Israel; zure ondokoei emanen diotet lur hau (Duv.), zure ondokoai emango diet lur au (Ur.), daré esta tierra a tus descendientes.

Adoptivo.- El que lo es por adopción, (c.) haurrorde (L), aurrorde (Lar.), hazaur (S), umeorde (L, BN); (m.) semetzako (B), semetzakotua (B-M); (f.) alabatzako (Az.).

Bastardo, o espurio. El nacido de unión ilícita, bastart (L, BN, S), bartard (T-L), bort (c..), bortt (BN, R), isileko (B), isillikako (G), ixilkume (L), ixilume (Hb.), erriko (B, G), erri-ume (G), uriko (B), ezkerretikako (L, BN, S), saihetsetiko, kaillabit, kallabit (S), kanpis (Hb.), lotezkume (H.); hijo de mujer pública, ardiseme (B); seme bastartak berak eztu hobenik, baiña bere aitarenagatik ekharri behar du burua behera (Ax.), el hijo bastardo no tiene culpa, pero por la (culpa) de su padre debe traer la cabeza baja; borta zan baiña bere aitak semetzat ezagutu eta bere etxean azia (Lard.), era bastardo, pero su padre le reconoció como hijo y le crió en su casa.

De Dios. Teol. El Verbo eterno, Jainkoaren Semea; eta nik dut ikusi, eta dut testifikatu ezen haur dela Jainkoaren Semea (Leiz.), eta ekhusi dut nik, eta lekhukotasun bihurtu dut, hau dela Jainkoaren Semea (Duv.), y yo lo he visto y he dado testimonio de que este es el Hijo de Dios.

De familia. El que está sin tomar estado y bajo la patria potestad, seme, alaba ezkongai (c..), nerabe (BN), etxamitil (R); hija casadera, nerabe (Har.).

Del diablo. El que es astuto y travieso, deabrukume, azeri, axeri.

De leche. El niño con relación al ama que lo crió, (c.) iñutume (B), iñutaur (G), unideaur (BN), unitaur (L, BN), unudeaur (R); (m.) ugazume (G), ugazeme (B, G, AN); (f.) ugazalaba (B, AN), uazalaba (B, AN). Del hombre. Jesucristo, gizonaren Semea (Leiz., Duv.), Gizasemea (Ol.): Jesukristo; ni nor naizela dioite gizonek, gizonaren Semea? (Leiz.), jendeek nor dela diote gizonaren Semea? (Duv.), ¿quién dicen que es las gentes el Hijo del Hombre?; ihardesten zuela Simon Piarresek erran zezan: Hi aiz Christ Jainko biziaren Semea (Leiz.), Simon Piarresek ihardetsiz, erran zuen: Zu zare Kristo, Jainko biziaren Semea (Duv.), respondiendo Simón Pedro, dijo: Tú eres Cristo, el Hijo de Dios vivo.

Incestuoso. El habido por incesto, ahaidekeriazko ume.

Legítimo. El nacido de legítimo matrimonio, lejitimo (Ax.), ezkontzakume (P. B.), ezkontzako ume; zeren nola ezpaita lejitimo, nola baita bastart, bort, ezkontzaz kanpoan egina, ezin mintza diteke libreki jend'artean (Ax.), porque como no es legítimo, como es bastardo, natural, habido fuera de matrimonio, no puede hablar libremente entre la gente.

Natural. El que es habido de mujer soltera y padre libre, isileko (B), isillikako (G), ixilkume (L), ixilume (Hb.), sasiko (c..), sasikume (B, G, L), erriko (B, G), erri-ume (G), uriko (B), ezkerretikako (L, BN, S), saihetsetiko (S), axari (BN), kaillabit, kallabit (S), kanpis (Hb.), lotezkume (H.); sasiko haur bat (Lh.), un hijo natural.

Póstumo. El que nace después de la muerte de su padre, hil-ondoko ume.

Cada hijo de vecino. loc. fam. Cualquier persona, edozein (B, G, AN, L), edozoin (BN, S, R), nornai (AN, R), nornahi (L, BN, S), nornahi den (BN), nornahi baita (L).

Diccionario Auñamendi