Kontzeptua

Igitaigile eta segagileak

Esku bakar batekin landareak mozteko segak edo antzekoak erabili izan ditu gizakiak. Lehen aztarna neolito garaikoa da, orduan horrelako tresnak egur edo hezur pieza batekin egiten ziren, bertan silexezko hortzak txertatuta. Brontze Aroan, brontzezko segak egiten zituzten: hobi formako ertz bat egiten zioten, bertan egur puska bat sartzeko, kirtena alegia. Burdin Aroan, sega eta igitaiei behin betiko forma eman zieten: lodiagoak, zorrotzagoak, kakotuagoak eta buru forman amaituak. Beraz, esan daiteke, dagoeneko aro hartan tresna horietako batzuk altzairuzko xafla zutela, alde ahurrean okerra; eta beste batzuk, berriz, hortz zorrotzezko xafla. Aro hartan, egurrezko kirtena eta aho zuzena zuten igitaiak ere erabiltzen zituzten.

Mitologia klasikoaren arabera, Saturnok erakutsi zien gizakiei garia eta belarra mozteko sega erabiltzen. Joxe Migel Barandiaranen arabera, herri-ustean, igitaiak etxeak tximistetatik babesteko ahalmena zuen. Horretarako, igitaia makila baten puntan jarri behar zen, bertikalean, etxeko atarian.

Sega lur-arrasean erabiltzen da, eta igitaiak baino hortz zorrotzagoa, zuzenagoa, zabalagoa eta luzeagoa dauka, eta egurrezko kirten luzea. Kirtenak angelua osatzen du xaflarekin, eta horrez gain, bi eskuleku ditu, bata ertzean, eta bestea kirtenaren bigarren herenean, horrela sega bi eskuekin heltzeko. Mitologia klasikoaren arabera, oso tresna zaharra da, Gea jainkosaren garaikoa, eta iraganeko taila eta erliebe askotako motibo nagusia.

Nekazaritza lanen mekanizazioaren ondorioz, lau, bost, sei edo segalari gehiagoz osatutako koadrilak desagertzen joan ziren. Talde horietan batek buru egiten zuen, eta denak batera zelaiak zeharkatzen zituzten (Euskal Herrian, batez ere Nafarroa eta Araban), oroharreko prezioan zerealen uzta egiteko kontratatzen zituzten, batez ere gariaren, zekalearen eta garagarraren uzta egiteko. Batzuetan belarra mozteko ere kontratatzen zituzten. Gehienetan igitaia erabiltzen zuten, baina batzuetan sega ere bai, hasiera batean belarra mozteko bakarrik erabiltzen zena. Julio Caro Barojaren arabera, igitaia horzduna izaten zen gehienetan, mendebaldeko beste herrialdeetan bezala.

Lanbide horretan jarduteko ahalegin fisiko handia egin behar zen, baldintza zailetan egiteaz gain, beso sendoak behar baitziren; gainera, arrisku handikoa zen, eta horregatik igitaia esku batekin erabili behar zutenek zurezko eskularrua janzten zuten beste eskuan, ebakirik ez gertatzeko. Mendeetan, jarduera horrek lanpostu ugari sortu zituen, eta XVII. mendean Katalunian sortu ziren gatazkei segalarien gerra esaten zaio.

Segalarien lana, batez ere segarekin aritzen zirenean, kirol bihurtu zen azkenean: sega apustua. Beste kasu batzuetan bezala (idi probak, harri-jasotzea, aizkolariak eta abar), orain dela urte gutxi arte garrantzi handia izan zuen Gipuzkoako leku batzuetan.

Igitai xaflak gerrarako arma bezala erabili izan ziren. Lehenengoak asiriarrak izan zirela uste da, gerrako gurdietako gurpiletan jartzen zituzten, aho edo xafla gisan. Erdi Aroan, igitaia kirten edo helduleku bati lotuta erabiltzen zuten oinezko soldaduek, zaldien belaunpeak hausteko. XVI. mendean, Alemanian, igitaiak arma bihurtzea debekatu zitzaien errementeriei, heriotza zigorpean.

Beste erreminten kasuan bezala, igitaiak eta segak errementariek egin izan dituzte betidanik, lurrean egoten ziren ingude txiki batzuen gainean "hortza zorrozteko". Kirtena berriz, arotzek egiten zuten, baita sega-potoa ere, sega zorrozteko harria gordetzeko ontzia, segalariek gerrian lotuta eramaten zutena.

Industrializazioa hasi zenetik, eta batez ere XX. mendetik aurrera, errementariak tresna horietan espezializatzen joan ziren. Makinaren bat erabiltzen hasi ziren, baina funtsean behintzat, lantegia zegoen bezala mantendu zuten, sutegia eta eskuzko erreminta guztiekin. Hori zela eta, segagile eta igitaigileek betiko fabrikazio prozesu eta teknologiak mantendu zituzten, herriko, zonako eta baita eskualdeko eskariari erantzuten zioten bitartean. Euskal Herriko errementaririk ezagunena Aramaiokoa izan zen. Juan Garmendia Larrañagak ikerketa eta azterketa luze eta sakon bat egin zuen hari buruz.

Igitaigileen lanak garrantzi handia izan zuen Ciudad Real probintziako La Solana herrian. Bertan errementari asko zegoen, horien artean aipagarrienak Reguillo familiarena (La Pajarita marka) eta C. Romerorena ziren. Azken horrek oraindik jardunean dirau. Han inguruan igitaigile eta segagile artisau ugari zegoen, eta denen artean Espainiako eskaria hornitzen zuten.

Euskal Herrian, Gerra Zibilean, Martzial Uzin igitaiak egiten aritu zen Azpeitian. Errementarien seme eta biloba zenez, lanbidea menderatzen zuen, eta horregatik erabaki zuen bere lantegia irekitzea. Ondoren, bere enpresa sortu zuen, eta bulegoak lantegia zegoen toki berean jarri zituen. Aipatzekoa da enpresa horrek garapen handia izan duela.

1930 inguruan, nekazaritzarako makinak egiten zituen. Beste produktu garrantzitsuena are kanadiarra zen, eta hori egiteko bi sutegi, hainbat prentsa, gabi bat, hainbat zulagailu erabiltzen zituzten besteak beste; eta horrez gain, lantegian hogeita hamar langile izatera iritsi ziren. 1936an, Gerra Zibila hasi zenean, La Solanako igitaigile eta segalariak, Espainiako merkatuko hornitzaile nagusiak, alde errepublikanoan geratu ziren. Ondorioz, beste aldean tresna horien hornikuntzarik gabe geratu ziren, eta justu, alde horretan Azpeitia zegoen. Horrez gain, Bizkaiko Labe Garaietan Ciudad Realeko artisauentzako altzairu ijetzi karga bat ibilgetu zuten, eta Martzial Uzinek erosi ahal izan zuen. Aipatutako bi faktoreak zirela eta, Martzial Uzin igitaiak egiten hasi zen.

Erositako materiala, janta formakoa zen eta triangelu formako ebakidura zuen, angeluetako bat oso zorrotza zen, igitaiaren xaflaren oso antzekoa. Beharrezko luzerako zatiak moztu ondoren, pieza sutegian berotzen zen eta ertz bat gabi mekaniko baten bidez kolpatzen zen, horrela kirtena izango zen ziri zorrotz bat lortzeko.

Jarraian, xafla oraindik beroa zegoela okertzen zen. Gero, Pedrok, Martzialen semeak, Elgoibarrera eramaten zituen lineako autobusean. Bertan, Benito Unzuetaren karraka lantegian, piezen xafla zorrozten zen, Benitok horretarako zeukan makina batean. Horrela egiten zituzten igitai koskadunak, Martzialek egindako modelo bakarra. Prozesua bukatzeko, igitaiari egurrezko kirtena jartzen zitzaion. Kirten horiek Oñatin, Juan de Garaien lantegian egindakoak ziren, garai hartan euritakogile ezaguna zena. Erreminta horiek Azpeitia inguruan saltzen ziren, baita Bilboko denda batzuetan edo Gaztelako iparraldean ere.

1939an Gerra Zibila amaitu zenean, La Solanako errementariak Espainiako merkatua hornitzeko moduan izan ziren berriro ere, eta ondorioz, Martzial Uzinek nekazal tresna hori egiteari utzi zion.

Azpeitian, Ramon Uzinek, aurrekoaren anaiak Ondar-Azpi baserriaren ondoan zegoen familiako sutegia erabiltzen jarraitu zuen, eta bertan igitaiak egiten jarraitu zuen, gutxi gorabehera 1940ko hamarkadatik 1960ko hamarkada arte.

Errementari hori nekazal tresnak egiten eta konpontzen espezializatu zen, besteak beste golde nabarrak, igitaiak, sega-hortzak eta aihotzak egiten zituen, Talleres Rugui izenpean.

Igitaiak egiteko, janta edo pletina fin bat hartzen zuten, edo, material gabezia garaian, txatarra. Materiala sutegian, edo geroago fuel-oliozko labeetan berotzen zuten, eta poliki-poliki eskuz okertzen zituzten piezak, eredu bati jarraituz. Piezak errementariaren iritzira suberatu ondoren, erremintak oliotan hozten ziren, eta eskuz bana-banan zorrozten ziren, Igeldon erositako harearri borobilak erabiliz. Harriak uretan hozten ziren, igitaiaren altzairuak berotu eta gogortasuna gal ez zezaten.

Lantegi horretan hainbat igitai modelo egiten ziren, batez ere garia mozteko erabiltzen zirenak. Tresna horiek eskualdean eta Asturiasen saltzen zituzten. Bertara trenez bidaltzen zituzten igitaiak, nahiz eta bezero gehienak lantegira bertara joan erremintak erostera.

Bere semea, Benigno Uzin Juaristi (1944), hamalau urte zituela hasi zen lanean familiako enpresan (1958), eta 1970eko hamarkada erdialdera utzi zion erabat jarduera horri.

Segagintza (xaflak bakarrik) ere, garrantzi handiko jarduera izan zen Azpeitiako Roman Uzin lantegian.

Sega xaflak egiteko altzairuzko jantak erabiltzen zituzten. Piezak berotu ondoren, bi gabi mekanikoek hainbat aldiz kolpatuta, materiala zabaldu, luzatu eta okertzen zuten. Gabia bat eszentrikoa zen, eta bestea, baleztazkoa; biak Roman Uzinek berak egindakoak (edo moldatutakoak).

Langileek altzairu pieza tenazekin heldu eta bi gabien artean jartzen zuten, eta behar bezala mugitzen joaten ziren, forma egokia hartu arte. Jarraian pieza langilearen iritzira berotzen zuten, suberatzeko; eta gero azkar oliotan sartzen zuten, hozteko.

Altzairua gogortzeko sistema horrek, inolako kontrolik ez zuenez, askotan arazoak sortu zizkien. Izan ere, batzuetan ez zuten nahi adinako gogortasuna lortzen, eta beste batzuetan, berriz, aho gogorregiak egiten zituzten. Azken kasuan, segari kolperen bat emanez gero, xafla, edo puska bat, erraz puskatzen zen. Azkenik, sega-xaflak urez hoztutako harearrizko gurpil birakari batzuekin zorrozten ziren.

Lantegi horretan, 1930 inguruan, 25 langile ari ziren lanean, bi txandatan banatuta. Eguneko 100 sega-aho inguruko ekoizpena zuten. Segak egiteko trebetasun eta eskarmentu handia behar zen, eta horregatik, langile asko ofizialak ziren, su eta gar aritzen zirenak lanean.

Sega modelo eta tamaina desberdinak egiten zituzten, eta gehienetan hortza zorroztu gabe saltzen ziren. Lan hori espezialistek egiten zuten, lantegiarekin zerikusirik ez zutenak, besteak beste Zarauzko Barrentzuk edo Asteasukoek. Artisau horiek eskariaren arabera zorrozten zituzten segak, beti bezeroak nahi zuen bezala.

Artisau horiek ingurukoak izaten ziren, gehienetan, baserritarrak; eta lanbidea ez zien inork erakusten, eskarmentu bidez ikasten zuten. Horietako batzuk beren errementeria jarri zuten, adibidez Urrestillako Erreuste, orain dela urte gutxi arte jardunean aritu zena.

Euskal Herrian erabiltzen ziren sega asko Europako beste herrialdeetatik inportatzen ziren. Inportatuko segen artean, ezagunenakAcier Diamon etxekoak ziren. Baina Patrizio Etxeberria, Legazpin segak egin eta merkaturatzeko sistema berriak garatzen hasi zenean, joera hori aldatu egin zen.

Patrizio Etxeberria, lanbidez errementaria zenak, 1908an, 26 urte zituela, Segura, Etxeberria eta Konpainia enpresa sortu zuen Legazpin, "nekazaritza, meatzaritza eta lanbideetarako erreminta forjatuak egiteko". Lehen tresnak forma eta tamaina ugaritako aitzurrak, obretarako eta meategietarako hondeaitzurrak, sardeak, eskuareak, pikotxak, mazoak, igeltsero-mailuak, mailuak, sutegiko mailuak eta bestelakoak izan ziren.

1919an enpresa banandu eta oso azkar handitu zen. Bellotamarkapean, produktuek izugarrizko ospea lortu zuten Espainia osoan. 1931n, 500 langile baino gehiago zituen enpresak, eta 1966an, 3000 baino gehiago.

Sortzaileak, garai hartan ohikoa zen bezala, enpresa gertu-gertutik zuzentzen zuen, eta berehala lantegi integral bihurtu zen: altzairua egitetik hasita produktuak erabat amaitzeraino, eta aldi berean, produktu aukera ere handitu zuten. 1931n, zerealak eta belarra mozteko segak eta garo mozteko otasegak (motzagoak) egiten hasi ziren, denak forma eta tamaina ezberdinetakoak, 460 eta 860 mm arteko luzerakoak, 600 eta 1200 gr arteko pisua zutenak. 1970eko hamarkadan, enpresa nazioartean zabaltzen hasi zen, batez ere Hegoamerikan.

Hasiera batean Austriako teknologia erabili zuten segak egiteko. Bi teknikari etorri ziren Austriatik bertatik, eta horretarako beharrezkoak ziren makinak inportatu zituzten. Makina horiek gela berezi batean jarri ziren, eta gela hori segak bakarrik egiteko erabili zen.

Garai hartan, sega asko erabiltzen ziren. Izan ere, nekazaritzak oraindik garrantzi handia zuen, eta horretan jende asko jarduten zen oraindik. Gainera, sektorea ez zegoen batere mekanizatuta, eta lan gehienak oraindik eskuzko erremintekin egiten ziren. Bellotako gainontzeko erremintek bezala, segek ere ospe handia lortu zuten, kalitate eta errendimendu handikoak baitziren. Hori zela eta, Legazpian egindako erremintek Espainia osoko kontsumoaren zati handi bat hornitzen zuten.

Segak 59 urtetan, metodo, teknika eta makina berberak erabiliz egin ziren, inolako aldaketarik gabe, 1990ean segak egiteari utzi zioten arte.

Gaur egun Europako oso enpresa gutxik jarraitzen dute igitaiak eta segak egiten, eta horien artean aipagarriena Austriako Sonnleithner Gmbh & Co Kg. enpresa da, 1846an sortua.

Industrializazioa baino lehenago, segak artisauek egiten zituzten. Artisau horiek sutegi bat, ingude bat, mailuak eta indarra bakarrik zituzten energi iturri bezala. Gainera, segaren fabrikazio-prozesu oso ezagutzen zuten, hau da, beraiek egiten zutela lan prozesu guztia, hasieratik bukaeraraino. Patrizio Etxeberria SAn, nahiz eta lantegia nahiko mekanizatuta egon, urte guzti haietan, segak eskuz egin ziren gehienbat.

Hasieran, burdin lantzaileak eta bere laguntzaileak ahalegin handia egin behar zuten, pieza mailu batekin kolpatzen zutelako. Baina geroago motore elektrikoek eragindako mailuak jarri zituzten, lana errazteaz gain, azkartu ere egiten zutena. Hala ere, burdin lantzailearen postu edo irudia mantendu egin zen. Izan ere, pertsona hori beharrezkoa da mazoen azpian piezak mugitu eta haiei, mazoen kolpeen bidez, nahi den forma emateko. Horrez gain, oinarekin pedalari eman eta kolpeen indarra erregulatzen zuten. Hori dena trokelik gabe, batzuetan bakarrik lanpostu ondoan izaten zituzten ereduak erabiltzen zituzten erreferentzia bezala. Hori zela eta, batez ere langile bakoitzaren eskarmentuaren, trebetasunaren, jakintzaren eta arretaren araberakoa izaten zen emaitza.

Hala ere, usadiozko artisauek ez bezala, segak egiten zituzten industriako langileek ez zuten prozesu osoa egiten, prozesu osoko pauso bat edo batzuk baizik. Horregatik, ez zegoen langile bat ere, prozesu osoa menderatzen zuenik, eta gehienek ez zuten ezta funtsezko pauso bat baino gehiago ezagutzen.

Industriarako ezarri zen ekoizpen-prozesurako artisau-trebakuntza behar zuten langileek, baina antolaketa, berriz, industriakoa zen. Artisautza eta serieko ekoizpenaren erdibidearen erakusgarri garbi bat da. Prozesu horretan egin behar ziren eragiketa guztien artean lau ziren garrantzitsuenak: pieza tenkatzea, zabaltzea, leuntzea eta, azkenik, eskuz zuzentzea. Eragiketa horiek ematen zioten behin-behineko forma segari, baita beharrezko kalitatea ere. Horregatik, oso garrantzitsua zen pauso horiek ondo egitea, beste pauso guztiak eta behin-betiko pieza horien araberakoak baitziren. Beste eragiketak errazagoak ziren, eta gehienbat eskuz egin beharrekoak. Horregatik, eskarmentu eta prestakuntza gutxiagoko langileek egiten zituzten .

Horri denari ezagupen zientifiko ez-enpiriko batzuk gehitu zitzaizkion, besteak beste altzairua nola tenplatu edo gogortzea. Ezagutza horiei esker, segari gogortasun eta zorroztasun maila handia ematea lortzen zen, hau da, erreminta horrek behar dituen ezaugarriak, eta ondorioz, kalitate bikaina ematea.

Altzairu puska lodi eta motz bat hartu eta lehenbizi, aurreforma ematen zitzaion estanpazio bidez. Aurreforma horrek ez zuen batere antzik behin-betiko piezaren formarekin. Poliki-poliki, hainbat pausotan, pieza luzatzen eta zabaltzen zen, eta behin betiko forma ere ematen zitzaion, gehienetan, Austriatik eta Alemaniatik ekarritako mailu mekanikoen bidez, nahiz eta batzuetan mailu horiek Euskal Herrian egindakoak izan. Langileen piezak bi mailuen artean jartzen zituzten, eta eskuz mugitzen zituzten. Kasu askotan lan hori eskuz bakarrik egiten zen. Horretarako, lantegian bertan egindako karbono-altzairua (Irati 11) erabiltzen zen, oso kalitate onekoa. Prozesua oso neketsua zen, eta 35 pauso edo eragiketa egin behar ziren sega-aho bat egiteko.

Aurreforma egiteko, 30x11 mm inguruko pletina erabiltzen zen, atal bakarrekoa. Bi ertzetan estanpatzen zen, eta horrela egurrezko kirtena heltzeko besoa ateratzen zitzaion. Lan hori lantegiko estanpazio tailer orokorrean egiten zen, eta ondoren sega-lantegira eramaten zen, eta bertan gainontzeko prozesua egiten zen, pieza amaitu arte.

Behin aurreforma eman ondoren, pieza erditik mozten zen, bi atalak pisatu eta mozketa bitartez soberako materiala kentzen zen. Atal bakoitzetik sega bat ateratzen zen. Pieza landugabe horiek behin-betiko segaren luzeraren erdia besterik ez zuten, eta askoz ere lodiagoak ziren. Beraz, hainbat eragiketen bidez, beharrezkoa zen pieza luzatu eta zabaltzea.

Piezaren luzaketa (xafla ateratzea), langile espezializatuek egiten zuten. Fuel-oliozko labe batean pieza berotu ondoren, baleztazko gabi baten bidez kolpatzen zen. Horrelako bi makina zituzten, eta bakoitza langile batek maneiatzen zuen. Horitutako pieza labetik ateratzen zuten, tenaza batzuekin helduta, eta trebetasun handiz, gabiaren ingude gainean jartzen zuten, eta aionarekin makina martxan jartzen zuen pedalari ematen zioten, horrela mailuak pieza behin eta berriro kolpatzeko. Golpe horiei esker, materiala mugitzen joaten zen, eta aurreforma luzatu egiten zen. Piezak ezpata baten antza hartzen zuen, ertz batean oso fina eta kirten aldean lodiagoa baitzen. Erdialdean 4 eta 5 mm arteko lodiera izaten zuen.

Eragiketa hori egin ondoren, materiala behar zen luzeran moztu eta soberan zegoena kentzen zitzaion. Jarraian, zeharka zabaltzeari ekiten zitzaion. Horretarako, beste labe batean berriz ere tenperatura berean berotzen zen pieza. Gero, langileak ezpata mailu-kolpeen bidez pixka bat okertzen zuen, horrela sega-xaflaren forma emateko. Jarraian, sega bi tenaza motzekin ertz batetik eta erdiko aldetik heltzen zuen, eta berriz ere gabi pneumatikoaren azpian jartzen zuen. Gabi hori lantegian bertan egindakoa zen, eta oinarekin jartzen zen martxan. Gabi horrek emandako kolpeen bidez, materiala aldeetara mugitzen zen, horrela pieza zabalduz eta finduz.

Langileak, kolpe artean, pieza mugitzen joan behar zuen: lehenbizi alde batera, gero bestera; gero aurrera eta atzera. Horrela, piezaren gainazal osoa gabiarekin kolpatzea lortzen zen. Maniobra horiek eskuz egiten ziren, inolako eredu edo erreferentziarik gabe, langile bakoitzaren eskarmentuan eta jakintzan bakarrik oinarrituta. Poliki-poliki, hasiera batean ezpata itxura zuen piezari sega itxura ematen zioten.

Mugimendu horiek zirela eta, langileek gorputza makinara hurbildu eta handik urrutiratu behar zuten. Baina hori ez zitzaien zaila gertatzen. Izan ere, sabaitik zintzilik zeuden aulki kulunkari batzuetan esertzen ziren, eta hankak puntu finko batean jarrita bultzatzen zuten gorputza.

Aho erdia behar bezala zabaldu ondoren, piezari buelta eman eta beste aho erdia zabaltzen zen. Eragiketa baten eta bestearen artean pieza hoztu egiten zen, eta horregatik beharrezkoa zen berriz ere labera sartzea (lau edo bost aldiz), berriz ere lantzeko beharrezkoa zen tenperatura hartzeko. Lan hori laguntzaile batek egiten zuen: tenaza batzuekin pieza hotzak hartu eta labean sartzen zituen; eta era berean, pieza beroak beste langileei ematen zizkien, azken horien beharren arabera. Metala lantzen zutenek eta laguntzaileek lantalde bakarra osatzen zuten, baina bakoitzak bere lana bakarrik egiten zuten. 1970eko hamarkadatik aurrera, langile guztiak bi lanak egiten hasi ziren, horrela egunean hainbat aldiz metala lantzeko lana eta labeetakoa tartekatuz. Forjariak erreferentziazko eredu bat izaten zuen alboko mahai batean, eta noizean behin lantzen ari zen pieza horren gainean jartzen zuen, forma eta tamaina zuzena zuela ikusteko, eta hala ez bazen, beharrezko aldaketak egiteko.

Segak ekoiztu ziren azken urteetan, sei gabi zituzten, bakoitza bere lantaldearekin. Lana zaila zen, eskarmentu, trebetasun eta arreta handia behar zuen langilearen aldetik, horrela pieza gabien artean behar bezala mugitu eta honek kolpea behar zen lekuetan jaso zezan. Eragiketa horien guztien amaieran, pieza luze eta fin bat lortzen, lodiera aldakorrekoa. Ertz bat kirtenarena baino finagoa zen, horrela gutxi gora behera sega itxura zuena.

Jarraian, erreminta horrek atzeko ertz osoan izaten duen nerbioa ateratzen zioten. Horretarako, xafla gabi batekin kolpatzen zen, kasu horretan pieza hotzean zegoela. Bitartean, gabiaren aurrean eserita zegoen langileak, kolpeen artean, pieza aurrera eta atzera mugitzen zuen.

Eragiketa horren ondoren, piezaren gainazala oso irregularra geratzen zen, eta horregatik beharrezkoa zen leuntzea, lauketa izeneko eragiketa baten bitartez. Azken hori, aurreko eragiketa gehienak bezala, gabia baten bitartez egiten zen.

Langileak, makina aurrean zuela, pieza tenaza batzuekin bi ertzetatik hartzen zuen, eta eskuz alde guztietara mugitzen zuen pieza, gainazal guztia bi mailu buruen artetik pasa eta horien golpe azkarrei esker, sega xafla fin eta ahurra uzteko, hau da, sega batek duen behin betiko forma emateko. Horretarako buru kurbadunak erabiltzen ziren. Jarraian, ahoan soberako materiala kentzen zen, metala mozteko eskuzko guraize batzuekin. Lan hori begi hutsez egiten zen, eta gero eredu batekin konparatzen zen. Geroago, guraizeen ordez zizaila mekaniko bat jarri zuten, forma kurbaduna zuena eta segak mozteko aparailu bat zuena. Gainera, makina hori erabiltzeko ez zen inolako espezializaziorik behar.

Kirtena tresna berezi batekin berotu ondoren, tolestu egiten zen. Jarraian, altzairua tenplatu eta gogortu egiten zen. Horretarako, 840 ºC-ko berun-bainu batean berotzen zen pieza, eta hoztu, berriz, 300 ºC-ra zegoen nitrato eta potasan. Izan ere, pieza azkar hozten bazen, pitzatzeko arriskua zegoen. Horregatik, tenplaketa biguna ematen zioten, horrela nekazariek, sega kamusten zenean, eskuz zorroztu ahal izateko.

Tenplaketaren ondorioz, xafla deformatu egiten zen, eta uhin horiek ezabatzeko, pieza leundu egiten zen. Eragiketa hori lan zaila zen, eta ondo egiteko gutxienez urtebetez ikasi behar zen. Langileak, berriz ere bi mailu-buruen artean jartzen zuen sega xafla, eta behar bezala mugituta, kolpeen bidez, xafla leuntzen zuen.

Gero xafla eskuz zuzentzen zuten. Horretarako, langileak ezkerreko eskuarekin sega hartu eta ingude baten gainean jartzen zuen, forma egokia zuela ikusi ahal izateko. Hala ez bazen, gehienetan geratzen zen bezala, mailu batekin kolpatzen zuen, eskuz, eta behar zen puntuan, deformazioa zuzendu eta sega erabat zuzen uzteko.

Langileak jakin behar zuen non kolpatu behar zuen sega, baita nolako indarrez egin behar zuen ere. Hori urte askotako eskarmentuari esker bakarrik ikas zitekeen, eta horregatik segagintzako lanik zailenetarikoa izateaz gain, estimu handikoa zen eta oso ondo ordaintzen zen.

Jarraian, urez bustitako harriekin leundu eta berdintzen zen sega xafla. Harri horiek borobilak eta handiak ziren, 1970eko hamarkada arte harearrizkoak. Diametroa 1,50 m eta zabalera 20 cm inguru zuten, ez zuten oso abiadura handian biratzen eta beti urez bustita egoten ziren. Langileak erreminta bi eskuekin hartu, eta harrizko gurpilaren goiko aldean labaintzen zuen.

Prozesuaren hurrengo pausoa, polea sabelduak erabiliz, xafla eskuz leuntzea zen. Horretarako ez zen inolako trebetasun berezirik behar. Gero, xaflaren bi aurpegitan marrazkia zeritzona markatzen zen: segaren gainazalean kolpe marka txiki batzuk egiten ziren, bata bestearen ondoan, ondulazio txiki batzuk sortuz. Marka horiek sega apaintzeko besterik ez zuten balio. Horiek egiteko, langileak sega gabia txiki batean, goiko burua puntaduna eta behekoa laua zuena, jartzen zuen, eta golpe kadentzia azkar baten bidez, markak sega xaflan geratzen ziren. Lan hori egiteko trebetasun eta arreta behar zen.

Gero, ebaketa-ertz osoari ahoa jartzen zitzaion, ahoa zorrozteazeritzona. Goiko burua kurbatua eta beheko buru zapala zuen gabi batek emandako kolpe azkarren bidez, ertza zapaldu egiten zen, fin eta zorrotz utzi arte.

Langileak sega eskuekin hartu eta ertz osoa buruen artetik pasatzen zuen, arrabol gidari batzuk erabilita. Altzairuzko xafla hotzean kolpatu eta deformatzeko eragiketa horiekin lortu nahi zena ahalik eta tentsio gehiena ematea zen. Horri esker oso aho fin eta zorrotza lortzen zen, nekazariek lana ondo egin ahal izateko. Horregatik ziren horren ospetsuak era horretan egindako segak.

Horren ondoren, sega xafla berriz ere begiz aztertzen zen, ahoa zorroztean sortu zitezkeen deformazio txikiak ingude eta mailu baten bidez zuzenduz.

Horrela bada, sega egiten amaitzen zen. Gero, lantegiko zigilua jartzen zitzaion tintaz, pixka bat iraotzen zen lasto kolorea eman eta berniz geruza batekin estaltzeko; eta handik biltegira pasatzen zen, paketetan sartzeko.

Azaldu berri dugun prozesu berbera jarraituz, ekoizpen garai onenetan, lantegiko 72 langileak eguneko 400 edo 500 sega ekoiztera iritsi ziren. Handik urte batzuetara, 50 langile bakarrik aritzen ziren segak egiten, eta eguneko 300 edo 350 pieza bakarrik ekoizten zituzten, fabrikatutako modelo ezberdin kopuruaren arabera.

Segak landu eta leuntzeko lantegiaren kargu arduradun nagusi baten esku zegoen, baina honek bi edo hiru arduradun izaten zituen bere esanetara. 1961 inguruan, 72 pertsona ari ziren lanean; 1980an 50 inguru, eta 1990ean, abenduaren 14an segak egiteari utzi ziotenean, 25 langile besterik ez ziren ari.

Pauso garrantzitsu eta zailak egiteko trebetasun handia behar zenez, langileak lantegiko beste ataletan aukeratu eta hauek ikastaldiari ekiten zioten. Piezak langile aditu baten ikusketapean egiten zituzten.

Oso ohikoa zen aldi berean langile bat baino gehiago ikastaldian egotea; askotan, baita eragiketa bera ikasten ere. Izan ere, hilabeteak igarotzen ziren lan horretan trebatzea lortu arte, eta horren bitartean, altzairu akastunak erabiltzen ziren trebatzeko. Aurrerago, benetako piezak egiten hasten ziren, baina betiere langile adituek baino askoz sega gutxiago egiten zituzten orduko.

Lantegian segak egiten hasi zirenetik 1960ko hamarkada arte, soldata lanpostuaren balorazioaren araberakoa izaten zen: Enpresaren buruak berak lan bakoitzaren zailtasuna eta horretarako behar ziren jakintza eta trebetasuna estimatzen zituen, baita egin beharreko ahalegin fisikoa ere. Horrez gain, pauso horrek fabrikazio prozesu osoan eta azken produktuan zuen garrantzia ere kontuan hartzen zen.

Kalitatea begiz egiaztatu zitekeen lanpostuetan, egindako pieza bakoitzeko gehiago ordaintzen zitzaien, eta trukean oso kalitate ona eskatzen zitzaien langileei. Kalitatea kanpotik horren erraz egiaztatu ezin zenean, adibidez metal piezak termikoki tratatzeko lanpostuetan, eragiketa horiek azken produktuan eragin handia zutenez, enpresariak nahiago zuen zuzenean soldata handiagoa ordaintzea langile horiei, eta aldi berean kalitate handia eskatzea beren lanean.

1970 inguruan, ordainsari sistema aldatu egin zen, eta garai hartan boladan zegoen kontrol eta produkzio ordainsari teknikak aplikatzen hasi ziren, nahiz eta sistema berri horrek espero ziren ondorioak ez sortu.

Langileak beren lanpostuetan zeudela kontrolatu ahal izateko, bakoitzak disko formako txapa bat izaten zuen, bere zenbakiarekin. Laneguna hastean, langileek beren fitxa irteerako kutxatilategitik atera eta sarrerakoan jartzen zuten, horrela lanean zeudela jakinarazteko. Irtetean gauza bera egiten zen, baina alderantziz.

1950eko edo 60ko hamarkada arte, langileak ingurukoak izaten ziren, gehienetan langile beteranoen semeak. Lanean aldez aurreko prestakuntzarik gabe hasten ziren, betetzen zituzten lanak ez zutelako horren beharrik.

Hamarkada hartatik aurrera, batez ere Burgosko langileak iristen hasi ziren. Denak nekazariak ziren, eta handik aurrera, eskaria asko handitu zenez, Espainiako beste nekazaritza guneetako langile asko hasi ziren jardunean. Horiek denak inongo irizpiderik gabe aukeratzen ziren.

Oro har, lantegiko segagintza ataleko lana gogorra zen. Gabi kopuru handiak erabiltzen ziren, eta denek kolpe azkarrak ematen zituzten etengabe. Hori zela eta, zarata handia izaten zen beti, batzuetan 115 dezibeliotik gorakoa. Horregatik, langileek belarriak tapoi edo kaskoekin babesten zituzten. Gorputza, berriz, larruzko amantalekin babesten zuten gehienetan.

  • EIROA, J. J. [et al.]. Nociones de tecnología y topología en prehistoria. Ariel. Historia.
  • CARO BAROJA, Julio. Los Vascos. Istmo.
  • GARMENDIA LARRAÑAGA, Juan. Euskal Herria Etnografía-Historia. Obras completas. Tomo 2. Pag. 236.